Rýhanııat • 21 Qazan, 2019

Daralap Uly dala ulaǵatyn

65 retkórsetildi

О́tken juma kúni elordadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada Halyqaralyq Túrki akademııasynyń uıymdastyrýymen tanymal ádebıettanýshy ǵalym, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekovtiń «Uly Dala ádebıeti» jáne «Qorqyt ata kitaby» atty týyndylarynyń tusaýkeser rásimi ótti.

Sýretti túsirgen: Orynbaı Balmurat, (EQ)

Alqaly jıynǵa Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaev, Premer-Mınıstrdiń orynbasary Berdibek Saparbaev, memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́mir­bek Báıgeldı, Túrkııa Respýb­lıka­synyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletshi elshisi Nevzat Ýıanyk, Ázerbaıjan elshisi Rashad Mamedov, Qyrǵyzstan elshisi Jeenbek Kýlýbaev, Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary Janseıit Túımebaev, Túrki keńesi Aqsaqaldar keńe­siniń múshesi Ádil Ahmetov, Qa­zaq­stan musylmandary dinı bas­qarmasynyń tóraǵasy, Bas múf­tı Serikbaı qajy Oraz jáne Par­lament Májilisiniń depýtattary men elimizge tanymal ǵalymdar qatysty.

Qos týyndy jaıly pikir aıtyp, kósile sóılegen Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaev: «Ultymyzdyń rýhanı qazynasy taǵylymdy dúnıe­lermen to­ly­ǵyp otyr. Qazaqta «ozǵan el tarıhyn taspen jazady, tozǵan el tarıhyn jaspen jazady» degen támsil bar. Iаǵnı, ata-babalarymyz Orhon eskert­kishteri arqyly tarıhymyzdy tasqa tań­balap ketken. Osy mátinderdi qazaqshalaý arqyly ustaz-ǵalym, memleket jáne qoǵam qaı­rat­keri Myrzataı Joldasbekov aǵa­myzdyń halqy­myzdyń ádebıet tarıhyn 12 ǵa­syrǵa tereńdetip bergen eńbegi óz aldyna bir tóbe. Tereń­nen tamyr tartyp, bir-birinen nár alyp jat­qan túrkilik muranyń rýhanı sabaqtastyǵy bul. Iаǵnı, bul úrdis úlken jazýshy Ábish Kekilbaev aıtqandaı, uly arnalardyń, alyp mádenıetterdiń toǵysynan týǵan nátıje deýge bolady. Demek, bul týyndylar ǵalym eńbeginiń jeńisi men jemisi. Ásirese «Uly Dala ádebıeti» týyndysy Myr­zekeńniń buǵan deıin zerttep, zerdelegen ádebı eńbekteriniń júıelenip, saraptalǵan zańdy jalǵasy. Sonymen qatar Orhon eskertkishteri arqyly Uly da­laǵa bılik júrgizgen Býmyn, Estemı, Taspar, Qutylyq qa­ǵan­dar tizbesi jasaqtalyp, tarıhta bolǵan Kúltegin, Bilge, Tonykók tulǵalaryn «Alpamys», «Qobylandy», «Oǵyznama», «Qorqyt ata» sekildi ejelgi jyr­lar keıipkeriniń sıýjettik jeli­simen, poetıkalyq kestesin sa­lystyra zerttep, salıqaly baı­lamdarǵa, baıypty ýájderge qol jetkizdi. Osy muralardyń keshegi ótken Kenen Ázirbaevqa deıin jalǵasýy atalmysh eńbektiń qundylyǵyn aıǵaqtap tur» dedi.

Al kelesi qundy eńbek «Qor­qyt ata kitaby» jaıly Qy­rymbek Eleýuly, bul týyndyda qazaq eposyna tán kórkemdik kestelermen qatar, qazaq tarıhy men mádenıetin qo­satyn derekter mol. Bizdiń áde­bı hám tarıhı muramyz sanalatyn týyndynyń tupnusqadan qazaq tiline transkrıpsııalanýy – tilimizdiń asa baı qazynasyna qosylǵan zor úles. Kitapta 8 myń­ǵa jýyq sóz ben sóz tirkesteri kezdesedi. Atap aıtar bolsaq, kitaptaǵy «Alataý», «Qazylyq», «Qazyǵurt», «Kókshetaý», «Ar­qabel», «Qarataý», «Qarashyq», «Túr­kistan», t.b. jer-sý ataýla­ry qazirgi qazaq jeriniń geo­gra­fııalyq nysandary ekeni aı­qyn. Demek bul kitap urpaq úshin baǵa jetpes baılyq dep óz baǵasyn berdi.

Osy jıynǵa qatysqan Premer-Mınıstrdiń orynbasary Ber­dibek Saparbaev: «Árbir ultty, árbir memleketti basqa ultqa tanytatyn – onyń  óneri men mádenıeti. Osy oraı­da halqymyzdyń rýhanı qa­­zynasyna úlken úles qosyp júrgen Myrzataı Joldasbekov aǵa­myzdyń búgingi jaryq kórip otyrǵan eńbekteri bolashaq úshin óte qajet. Ásirese bul týyndylar – búgingideı tarıh pen ótkenge talas týyp jatqan kezde qazaq tarıhyn burmalaýshylarǵa toıtarys beretin qundy qural. Taǵy bir aıta ketetin dúnıe, kelesi jyl qazaq tarıhy úshin úlken oqıǵalarǵa toly bolmaq. Atap aıtqanda, babamyz ál-Farabıdiń 1150, Altyn Orda ulysynyń 750, uly Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoılary ótkiziledi. Bul úrdister ur­paqqa memleketshildik sana qalyptastyrýǵa úles qosatyn bo­lady», dep qaıratker-ǵalymǵa shyǵarmashylyq tabys tiledi.

Al Mádenıet jáne sport mı­nıstri Aq­toty Raıymqulova qos týyndy avtory M.Joldasbekovke arnaıy joldaǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Sena­­tynyń Tóraǵasy Darıǵa Nazar­bae­va­nyń hatyn oqyp berdi.

«Qurmetti Myrzataı Joldas­bekuly, sizdiń taǵylymy mol taǵdyryńyz kópke úlgi. Egemen elimizdiń syndarly saıasatyn da­my­typ, bedelin arttyrýǵa, tarı­hyn tolǵap, memlekettigin ny­ǵaıtýǵa qosqan úlesińiz zor. Adam ómiriniń maǵynaly da mazmundy tustary damylsyz atqarǵan eńbek­tiń qasterli belesterimen, adam­dyq adaldyǵymen ólshenedi. Búgingi «Uly Dala ádebıeti» jáne «Qorqyt Ata kitaby» atty týyn­­dylaryńyzdyń jaryqqa shyǵýy da sol beınetti eńbek jolyn­daǵy jetistikterińizdiń baǵamy. Bul kitaptaryńyz tereń zerdelenip, bolashaq urpaqqa tartý retinde zor eńbekpen kelgen dúnıne ekeni sózsiz. Qoǵam men ádebıettiń ıgiligine baǵyshtalǵan eńbekterińiz táýelsiz elimizdi ta­ǵy bir rýhanı beleske kóterdi» delingen eken quttyqtaý hatta.

Sonymen qatar Aqtoty Rah­metol­laqyzy Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń áleýmettik áde­bıetterdi basyp shyǵarý jáne taratý baǵdarlamasy boıynsha kelesi jyly búgingi tusaýy ke­silip otyrǵan qos týyndy 5 myń dana tırajben shyǵarylyp, el kólemindegi barlyq kitaphanalarǵa taratylatyny týraly súıinshi jańalyqty da jetkizdi.

Aıta keteıik, mańyzdy bas­qosýdyń mode­ratory, tarıh­shy-ǵalym, Ha­lyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli atalǵan tusaý­keserge Uly dala murasyna qur­metpen qaraıtyn tulǵalar jáne ejelgi túrkiniń urpaqtary jınalyp otyrǵanyn kópshilikke rızashylyqpen jet­i­kizip, qos týyndynyń biri «Uly Dala ádebıeti» kitaby Ha­lyq­aralyq Túrki akademııasynyń qoldaýymen jaryq kórgenin jetkizdi.

Osylaı jaqsy jańalyq estip, qanattanǵan qaýym qos týyn­dynyń avtory Myrzataı Jol­dasbekovtiń ózekjardy piki­rine qulaq túrdi.

–Qorqyt ata – bar­sha túrki jurtyna ortaq VIII ǵa­syrda ómir súrgen tulǵa. Sol sebepti onyń murasyn Túrkııa, Ázer­baıjan, Túrikmenstan ǵa­lym­dary tereń zertteýde. Bul úrdisten qazaqtar da qalys qalǵan joq. Úlken ǵalymdar M.Áýezov, Á.Marǵulan, t.b. Qorqyt jyry­na nazar aýdardy. Batyrlyq jyr­lar jınaǵy bolyp tabylatyn abyz murasy HIV-XV ǵa­syrlarda Anadoly topyraǵynda jınaqtalyp, ki­tapqa aınalǵan. Bul týyndy álem­ge «Qorqyt Ata kitaby» degen atpen tanymal. Osylardyń ishinde búginge jetken jyrdyń eki nusqasy ǵylymǵa belgili. Sonyń biri – Vatıkan kitaphanasynda túrik jazbalary qorynda saqtalǵan, kólemi 107 paraq. Bul nusqa 6 jyrdan turady. Tildik turǵydan osman-túrki tiline ja­qyn ári jyr mátinderine qareke (belgi) qoıylǵan. Al myna tusaýy kesilip otyrǵan aldaryńyzdaǵy kitap oǵyz-qypshaq tilinde jazyl­ǵan Drezden nusqasynyń qazaqsha transkrıpsııalanýy. Týyndy sózdigimen qosa qazirgi tilimizge yńǵaılastyrylǵan. Bul isti Gúlim Shádıeva qaryndasymyzben bir­­­lesip 4 jyldyń ishinde at­qaryp shyqtyq, – degen ǵalym aǵa­myz «Qorqyt ata kitabyn» aýda­rý­­daǵy basty erekshelikterge toqtaldy. Sonyń eń birinshisi – túp­nusqa faksımılesin oqyp, transkrıpsııasynyń jasalýy. Ekinshi ereksheligi – aldyńǵy transkrıpsııalarda basqasha oqylǵan kúmándi sózderdi qaıta qarap, oǵan jańasha túsinikteme berilgeni, úshinshi erekshelik – jyrdaǵy qypshaq elementterine basa nazar aýdaryldy. Tórtinshi erekshelik – sózdik qurastyrý barysynda tarıhı-salystyrma­ly til zertteýleri úshin ǵana emes, etnolıngvıstıkalyq, etno­gra­­fıkalyq zertteýler úshin de mańyzdy dúnıeler jasaldy.

Atalmysh kitap buǵan deıin de qazaq tiline aýda­ryl­ǵan. Alǵash ret 1986 jyly ádebıetshi ǵalym­dar Á.Qo­ńy­ratbaev pen M.Baı­dildaev orys tilindegi nusqa bo­ıyn­sha qazaqshalasa, keıingi jyldary folklortanýshy Sh.Yby­raevtyń basshylyǵymen bir top ǵalymdar túrik tilindegi nusqa­synan qazaqshalaǵan eken. Al myna kitaptyń ózgesheligi – tup­nus­qadan keń maǵynaly túrde túsindirilýinde.

«Sondaı-aq týyndyny qazaq­shalaýǵa buǵan deıin ejelgi kók túrikterden jetken mura Or­hon es­kertkishteriniń jyr mátinin qa­­zaqshalaǵan tájirıbem kóp kó­megin tıgizdi. О́ıtkeni Or­hon mu­ralary ózine deıingi myń jyl­­­­dyqtar tarıhyn boıyna sińir­gen asa qundy qazyna. Qor­qyt murasy da osy úrdispen sabaq­tasyp jatqandyqtan táńir qoldap, jumys oń sheshimin tapty», dedi M.Joldasbekov.

Sóziniń sońynda ǵalym uzaq jyl aınalysqan ádebı zert­teýlerin tolyqqandy túrde shy­ǵaryp bergen Halyqaralyq Túr­ki akademııasynyń basshysy Dar­han Qýandyquly men ekinshi týyn­dy «Qorqyt Ata kitabyna» demeýshilik jasaǵan Bolat Já­mıtulyna kópshiliktiń aldynda zor alǵysyn bildirdi.

Sondaı-aq tyń týyndylar avtorynyń zamandasy, memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́mirbek Baıgeldi, halyqtyń tarıhyn bil­meı keleshekti baǵamdaı almaısyz. Búgingi tusaýy kesilip otyrǵan kitaptar ultymyzdyń rýhanı qazy­nasyna qosylǵan úlken eńbek dese, kelesi kezekte sóz tizgini buıyrǵan Parlament Májilisiniń depýtaty Saýytbek Abdrahmanov óz sózin jazýshy Á.Kekilbaevtyń «Adamdy adam etken – kitap, adam­zat etken – kitaphana» degen taǵylymymen bastap, tusaýy kesilip jatqan qos kitaptyń avtory Myrzataı Joldasbekovtiń tulǵasyn shyǵar­mashylyq hám qaıratkerlik ja­ǵy­nan taldap túsindirdi. De­pý­tat myrzanyń paıymynsha M.Joldasbekov áýeli Orhon ja­zýlaryn jańashalap kano­n­dyq tekst jasaı aldy. Ekin­shi­den, táýelsizdik ıdeologııasyn Elbasymen birge júrgize bildi, úshinshisi – búgingi eki kitap. Ásirese «Qorqyt Ata kitaby». Epostyń ıntegrasııasy oǵyz-qypshaq ajyramaǵan tusta Syr boıynda týǵan. Keıingi redaksııa­lary Ázerbaıjan topyraǵynda jetildirilgen. Bul úlken tarıhı mıssııanyń oryndalýy. Bıyl Qorqyt atanyń 1320 jyldyq mereı­toıy. Týyndynyń poe­tıkalyq lebi, kórkemdigi eń bas­tysy eski sarynnyń sóz saptaýy óte jaqsy saqtalǵan.

Sonymen mańyzdy jıyndy qorytyndylaı pikir bildirgen elimizdiń Bas múftıi Serikbaı qajy Orazov, baısaldy adamnan baıypty sóz shyǵady. Myr­zekeń osyǵan laıyq tulǵa. Paı­ǵambarymyzdyń hadısinde «Ar­tyna paıdaly bilim qaldyrǵan ǵalymnyń sońynan úzilmeı saýap baryp turady» degen úkim bar. Aǵamyzdyń eńbekteri joǵarydaǵy paıǵambar ósıetine jaqyn dúnıe bolaryna bek senimdimiz dep sózin aıaqtady.

Sońǵy jańalyqtar

Qazalyda retro-festıval ótti

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar