Esterińizde bolsa, osydan nebári elý-alpys-aq jyl buryn bizdiń sóz ónerine, kitapqa degen kózqarasymyz múldem bólek edi ǵoı. Qolymyzdan kitap túspeıtin. Tom-tom romandardy túgimen jutatynbyz. Qoǵamda kitap kýlti bolatyn. Sony bilgen jazýshylar da jalpaq-jalpaq kitaptar jazdy. Jambyl, Áýezov, Muqanov, Músirepov, Mustafınder ádebıettiń altyn ǵasyryn bastady. Osy dúrmekke ilesip ol kezde jas Ábdijámil jazýshy da «Qan men terdi» jazdy. 1961 jyl. Kitap kórse sýdaı simiretin mektep balasymyz. Qyrǵyn qyzyq «Qan men terdi» qýalap júrip oqydyq. О́ıtkeni bizdiń jan-júregimizdi romannyń birinshi betinen bastap-aq Aqbala men Elamannyń beıbaq taǵdyry jaýlap aldy. «Qan men terden» keıin biz Aqbala men Elamandy umyta almadyq. Osy beıbaqtardyń taǵdyr-talaıyn bilgen ústine bile túskimiz keldi.
«Qan men ter» keıipkerleri Aqbala men Elaman, Sýdyr Ahmet, Súıeý qart, Táńirbergen, Qalender sanaǵa basqan mórdeı jattalyp qaldy. Sonda bu ne? Bu ne sıqyr? Sóıtsek, bizdi arbaǵan bul syr kitaptyń avtoryna Ábekeńe Alla bergen sýretkerlik sıqyr eken. Bizdi arbaǵan sol eken. Sodan arada zymyrap jyldar ótti. Jıyrmasynshy ǵasyr aıaqtalýǵa jaqyndady. Kóz aldymyzda zaman kenet kúrt ózgerdi. Keshegi ádebıet alyptarynyń oıy turmaq túsine kirmegen zaman bastaldy. Buryn jurttyń qolynan kitap túspeıtin bolsa, endi jurttyń qolynan telefon túspeıtin boldy. Kitap ustap otyratyn baıaǵy oqyrman kózden bulbul ushty, olardyń ornyna aıfon ustap búkshıgen urpaq keldi. Bir jaqsysy, keshegi klassıkter bu sumdyqty kórmeı ketti. Kórse, qusalyqpen óter edi. Biraq biz baıqap qarasaq, aramyzda bireý júr, sol alyptardan qalǵan. Solardyń qosta qaldyryp ketken balasyndaı. Ol kim deseńiz, ol anaý-mynaý emes – Ábdijámil Nurpeıisov! Alyptar kóshinen túsip qalǵan jalǵyz jaıaýdaı. Aramyzda júr. Búgingilerge múldem uqsamaıdy. Bárine kesheginiń kózimen qaraıdy. Qaraıdy da kúńirenedi. Kúńirenbeı qaıtsin! Qaıda qarasa da kózine aıfon ustap otyrǵandar túsedi, kitap ustap otyrǵandar emes. Sodan al kep jyny keledi.О́zderiniń telefondaryn tartyp alyp tabanǵa sap ezip-ezip tastar ma edi! Biraq kópke topyraq shasha almaısyń.
Bir kúni qarasa aıfon degen pále óz qolynda da otyr! Al qutylyp kór! Jurtty jappaı jaýlaǵan bu kápirdiń syry ne dese, qysqalyq pen nusqalyq eken. Qysqalyq, nusqalyq! «Oý, oý, bul sonaý jyldary «Kılımandjaro qarlaryn» jazǵan jazýshynyń stıli emes pe?! «Qan men terdi» jazǵanda ózi de osy stıl jaǵynda boldy emes pe?! Endeshe, myna jurt nege «Qan men terdi» emes, «Sońǵy paryzdy» emes, aıfondy oqyp otyr?! Sonda... apyr-aý, sonda ne bolǵany? Osy suraq janyn otqa da saldy, sýǵa da saldy. Kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyryldy.
Aqyry, «Qan men terdi» qaıta qolǵa aldy. Endi óz romanyna ózi myna qyrqyljyń zamannyń kózimen qarady. Sodan... ne boldy deısiz ǵoı?! Sodan... bir bitpeıtin jumys bastaldy da ketti. Romannyń maı basqan betterin sylyp ala bastady. Shırata bastady. Bul jumysqa qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyry jetpeıtin boldy. Sodan al kep Alladan surasyn, ǵumyrymdy uzarta gór dep. Qanızesi keń Qudaı berdi suraǵanyn. Jumysy aıaqtalǵansha máýlet berdi. Jáne joǵarydan baqylap turdy.Sóıtse, bu pendeniń jumysy aıaqtalar túri joq. Anaý-mynaý emes shırek ǵasyrǵa sozyldy. Tek jaqynda ǵana jasy 95-ke taıaǵanda ǵana núkte qoıdy «Qan men terge». Búgin sol nusqa, jańa nusqa, sizderdiń qolyńyzda, aǵaıyn! Toqsan beske kelgen tolaǵaıdyń sizderge jasaǵan tartýy osy boldy, aǵaıyn!
Sýretkerdiń toqsan beske kelgenshe tolassyz redaksııalaǵan atyshýly romanyn erekshe kútken oqyrmannyń biri biz edik. Shynyn aıtý kerek, kúte-kúte shash ta aǵardy. Sol shırek ǵasyr kútken «Qan men terdiń» jańa nusqasy jaqynda qolǵa tıdi. Biz bas salyp oqýǵa kiristik.
Aqbala, Elamannyń otaýyna kirdik. Tórde shaljıyp qonaq myrza Táńirbergen otyr. Qyz kúninde arman bolǵan jigitke ushyp-qonyp qyzmet etip Aqbala júr. Osy kezde esikten Elaman kiredi. Qolynda kere qulash balyǵy, murtyna muz qatqan shombal qara jigit. Úı ıesi. Myrzanyń elp etip bergen sálemin almady. Erni ǵana jybyr etti. Dastarqan basynda úsheýiniń de júıkesin jegen tońtorys hal ornady. Biz de demimizdi ishke tarta qalyppyz. Netken drama! Adam adam bolǵaly, dúnıe jaralǵaly jalǵasyp kele jatqan drama! Qaı zamanda da sóz súleıleri aınalyp óte almaǵan drama. Meıli Shekspır bolsyn, meıli Sholohov bolsyn. О́ıtkeni bul dramanyń joıqyndyǵy Jeıhýn darııadaı. Asaý aǵys seni jańqadaı qaqshyp ala jóneledi. Al oqymaı kór!
Myna qyrqyljyń zamanda kitap oqylmaıdy degenimiz qaıda? Sol túsinikti myna «Qan men ter» kúl-talqan etti! Alǵashqy eki kitapty 5 kúnde oqyp shyqtym. Qýanyshym qoınyma syımaı Ábekeńniń nómirin tere bastadym.Astanada eken.
– Assalaýmaǵalaıkúm! Alǵashqy eki kitapty oqyp shyqtym!, – dedim.
– Al... qalaı eken?
– Starık, ty molodes!, – dedim. Oǵan tuńǵysh ret oryssha til qatyp. Tuńǵysh ret «ty» dep .
«Starık» rahattana kúldi.
– Jaraıdy, Almatyǵa barǵasyn sóıleselik!!!
Almatyǵa kelgesin qysqa aıttyq: – Keıbir ssenalar, ásirese, Elamannyń qolyn baılap, keshe bunyń shańyraǵyn buzǵan Táńirbergen sumnyń aldyna alyp keletin jeri bar emes pe, jáne sol úıde Táńirbergen summen tutqyn Elaman jáne Aqbala úsheýiniń júzdesetin jeri bar emes pe!!! Qursyn, adam balasynyń basyna bermesin, bundaıdy!!! Bul – Shekspırler sharlaǵan sharyqtaý ǵoı... Vysshıı pılotaj!!!»
Sodan keıin, fınalda Aqbalaǵa jasaǵan qııanaty úshin asyp-tasqan Táńirbergenniń basyna Alla taǵala túsirgen zaýal bar emes pe?! Bul jerde de, astapyralla, jaǵańdy ustaısyń... Adam balasy kóretin qasiret degenniń de shegi bolmaıdy eken-aý dep!!! Bulaısha sharyqtaý álem ádebıetinde saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana sýretkerdiń qolynan kelgen! Áıgili fransýz Lýı Aragon sondyqtan da bylaı degen eken:
«V nekotorom rode roman «Sýmerkı» napomınaet kolodes s gorkoı vodoı.Takıh ývlekatelnyh ı glýbokıh knıg, kak roman «Sýmerkı» Nýrpeısova, v poslednee vremıa bylo malo. «Sýmerkı» mojno sravnıt s samymı bolshımy proızvedenııamı sovremennoı lıteratýry, býd to amerıkanskaıa, fransýzskaıa ılı je drýgaıa»
Sodan bul roman álemniń 35 tiline aýdaryldy. Sodan qazaqtyń Nurpeıisovi, álemniń Ábdijámiline aınaldy. KSRO atty alyp ımperııa oǵan «Qan men ter» úshin óziniń eń joǵary Memlekettik syılyǵyn berdi. Myna qysqa sózimizde biz álemniń 35 tilinde sóılegen bul roman týraly jazylǵan pikirlerdi sanap shyǵa almaımyz. Ol jaıly Gerold Belger qysqasha qorytqan:
«Fransııa, Germanııa, Belgııa, Ispanııa, Bolgarııa, Slovakııa, Amerıka, Qytaı, Reseı qalamgerleriniń pikirleri bir jerde toǵysady. Ábdijámil Nurpeıisov iri sýretker, metr, álem ádebıetindegi eleýli qubylys!».
Sóıtip Kompartııa qazaq jazýshysyn tóbesine kóterdi. Endi odan kommýnızm qurylysshylary týraly roman jazýdy kútti. Iаǵnı, alǵys kútti. «Jazyp jatyrmyn, dedi Ábekeń. Kommýnızm quryp jatqan Aral balyqshylary týraly eki tomdyq roman jazyp jatyrmyn» dedi. Kompartııa máz boldy. Eki tomdyq alǵys estımin dep. Ábekeń «Sońǵy paryzdy» shyǵardy. Bul Kompartııaǵa aıtylǵan eki tomdyq alǵys emes, eki tomdyq qarǵys bolyp shyqty. Kompartııa Ábekeńniń tóbesine áńgirtaıaq oınatpaq bop dúrse qoıa berdi. Biraq omaqasa qulady. Sol qulaǵannan mol qulady, turmady. Ábekeń partbıletin jyrtyp qoqys jáshikke tastady.Ábekeń men Kompartııa kıkiljińi osylaı aıaqtaldy.
Solaı qurmetti aǵaıyn!
Ábdijámil Nurpeıisov – qazaq úshin uly jazýshysy ǵana emes, ol sondaı-aq halqy úshin otqa da, sýǵa da túse bilgen jalańtós bahadúr jazýshy. Eske alaıyq! Keshegi 1986 jylǵy jeltoqsanda qazaq degen halyq bar ekenin, onyń ulttyq namysy bar ekenin umytqan Gorbachev Qazaqstandy basqarýǵa qaıdaǵy bir Kolbındi jiberdi. Almatyda Kreml kútpegen kóterilis burq etti. Gorbachev pen Kolbın qazaq jastaryn qanǵa bóktirdi. Bul búkil qazaqtyń ashý-yzasyn týdyrdy. Kreml kúlli qazaqty ultshyl dep qara esekke teris mingizdi. Osy qııanatqa qarsy 1989 jyldyń 17 qańtarynda Máskeýde ótken búkilodaqtyq jazýshylar plenýmynda Ábeniń ashy aıqaıy shyqty. Qaısar jazýshy sonda Qazaqstandy basqaryp otyrǵan Kolbınge «vremenshık» degen kisi óltirerlik baǵa berdi. Syrttan kelgen «vremenshık» basshylardyń Qazaqstanǵa jasaǵan qııanattaryn tizip shyqty. Ábekeńniń osy aıqaıynan keıin 4 aı ótpeı Kolbın qyzmetinen alyndy.
Toqsanynshy jyldary Keńes Odaǵy atty ımperııa kúńirenip qularda tóńiregin jalmaǵysy, jutqysy keldi . Alyp ımperııa aýyzyn aldymen Qazaqstanǵa saldy. «Izvestııa» gazetinde ulyderjavashyl Soljenısyn 1990 jyly «Kak nam obýstroıt Rossııý» atty maqala jarııalady. Qazaqstandy «podbrıýshıe Rossıı» dep, orys jeri dep soltústik oblystarymyzǵa aýyz saldy. Basqa batyrlarymyz buǵyp qalǵanda Qazaqstandy qorǵap aıqaı salyp taǵy da Ábekeń shyqty. Dál sol «Izvestııa» betinde «Chýjaıa ı svoıa bol» atty maqala jarııalap ulyderjavashyl Soljenısynge sylqıta soqqy berdi. Kúresker jazýshy 1897 jylǵy sanaqta slavıandar úlesi Soltústik Qazaqstanda 17 prosent bolǵanyn kóldeneń tartyp Soljenısynnyń telpegin teris aınaldyryp jiberdi. Sóıtip Búkilodaqtyq qyrǵyn aıtysta qazaq jerin qorǵap qaldy.
Biraq qazaq jazýshysynyń alaqany qyshyp shyndap sabaǵysy kelip júrgen adamy ol emes edi. Sabaǵysy kelip júrgen adamy anaý-mynaý emes, Kremldiń qojaıyny Gorbachevtiń ózi edi. Sol kókten tilegenin Qudaı taǵala jerden berdi. Qańǵalaqtap júrip Gorbachev Almatyǵa kele qaldy. Bul – 1991 jyl, 28 mamyr. Respýblıka aktıvin jınap Gorbachev opera jáne balet teatrynyń tórinde otyrdy. Bu kezde álemge áıgili Ábekeń trıbýnaǵa shyǵyp «Glýbokoývajaemyı, Mıhaıl Sergeevıch!» dep sóz bastady. Gorbachev budan bir jyly sóz kútkendeı jymıyp buryldy. Biraq qazaq jazýshysy salǵannan soıyl silteı bastady. Syn soıyldan Gensektiń túsi buzylyp, buǵyp qolyndaǵy kóldeı «Pravdanyń» tasasyna tyǵyldy. Qolǵa túsken Gensekke Ábekeń sóıtip, armansyz shúılikti! 70 jyl udaıy Qyzyl rejimnen kórgen qazaq qııanatyn toptap, salmaqtap Bas hatshynyń betine bir-aq urdy. Sóıtip aıdaı álem aldynda bet qaratpaı Bas hatshyny sabaǵan, Ábeke sizde arman joq!
Ábeke! Sizdiń ultty qorǵap ulyq minberlerde ún qatýyńyz jalǵyz bul emes. Siz ózińiz qurǵan jazýshylardyń halyqaralyq PEN-klýbynyń prezıdenti retinde 20 jyl udaıy talaı dúnıejúzilik dodalarǵa tústińiz! El men jer, til men sózdi qorǵadyńyz! Siz osy jasqa kelgenshe Uly dalanyń uly ekenińizdi bir sátke de bolsa umytpadyńyz! Halqyńyzdy súıdińiz! О́mir boıy shuqshıyp aq qaǵaz betinde qazaq beınesin kesteledińiz! О́z halqyńyzǵa sóz jaýharlarynan máńgilik monýment ornattyńyz! Ultqa qyzmet etýdiń osylaısha uly úlgisin kórsettińiz!!! Ábeke, Sizde arman joq! Ulyq jasyńyz qutty bolsyn, ustaz!!!
Smaǵul ELÝBAEV
