Qazaqstan • 21 Qazan, 2019

Álemniń Ábdijámili

337 retkórsetildi

Búgin 95-ke tolyp otyrǵan osynaý tolaǵaı jazýshynyń jurtqa túsiniksiz bir qyry bar bolyp tur. Ol – baıaǵyda óz baǵasyn alǵan «Qan men terdi» qaıta-qaıta jóndeı berýi. Sózimizdi jazýshynyń osy bir túsiniksiz qyryn túsindirýden bastaǵaly turmyz.

Esterińizde bolsa, osydan nebári elý-alpys-aq jyl buryn bizdiń sóz ónerine, kitapqa degen kózqarasymyz múldem bólek edi ǵoı. Qolymyzdan ki­tap túspeıtin. Tom-tom roman­dardy túgimen jutatynbyz. Qo­ǵamda kitap kýlti bolatyn. Sony bilgen jazýshylar da jalpaq-jalpaq kitaptar jazdy. Jambyl, Áýezov, Muqanov, Músirepov, Mustafınder áde­bıettiń altyn ǵasyryn bastady. Osy dúrmekke ilesip ol kezde jas Ábdijámil jazýshy da «Qan men terdi» jazdy. 1961 jyl. Kitap kórse sýdaı simiretin mektep balasymyz. Qyrǵyn qyzyq «Qan men terdi» qýalap júrip oqydyq. О́ıtkeni bizdiń jan-júregimizdi romannyń birinshi betinen bastap-aq Aqbala men Elamannyń beıbaq taǵdyry jaýlap aldy. «Qan men terden» keıin biz Aqbala men Elamandy umyta almadyq. Osy beıbaqtardyń taǵdyr-talaıyn bilgen ústine bile túskimiz keldi.

«Qan men ter» keıipkerleri Aq­bala men Elaman, Sýdyr Ah­met, Súıeý qart, Táńirbergen, Qa­lender sanaǵa basqan mórdeı jattalyp qaldy. Sonda bu ne? Bu ne sıqyr? Sóıtsek, bizdi arbaǵan bul syr kitaptyń avtoryna Ábekeńe Alla bergen sýretkerlik sıqyr eken. Biz­di arbaǵan sol eken. Sodan ara­da zymyrap jyldar ótti. Jıyr­­­masynshy ǵasyr aıaqtalýǵa ja­qyndady. Kóz aldymyzda zaman kenet kúrt ózgerdi. Ke­shegi ádebıet alyptarynyń oıy turmaq túsine kirmegen zaman bastaldy. Buryn jurttyń qolynan kitap túspeıtin bolsa, endi jurttyń qolynan telefon túspeıtin boldy. Kitap ustap otyratyn baıaǵy oqyrman kózden bulbul ushty, olardyń ornyna aıfon ustap búkshıgen urpaq keldi. Bir jaqsysy, keshegi klassıkter bu sumdyqty kórmeı ketti. Kórse, qusalyqpen óter edi. Biraq biz baıqap qarasaq, aramyzda bireý júr, sol alyptardan qalǵan. Solardyń qosta qaldyryp ketken balasyndaı. Ol kim deseńiz, ol anaý-mynaý emes – Ábdijámil Nurpeıisov! Alyptar kóshinen túsip qalǵan jal­ǵyz jaıaýdaı. Aramyzda júr. Búgingilerge múldem uqsa­­maı­dy. Bárine kesheginiń kózimen qaraıdy. Qaraıdy da kúńirenedi. Kúńirenbeı qaıtsin! Qaıda qa­rasa da kózine aıfon ustap otyrǵandar túsedi, kitap ustap otyr­ǵandar emes. Sodan al kep jyny keledi.О́zderiniń telefondaryn tartyp alyp tabanǵa sap ezip-ezip tastar ma edi! Biraq kópke topyraq shasha almaısyń.

Bir kúni qarasa aıfon degen pále óz qolynda da otyr! Al quty­lyp kór! Jurtty jappaı jaý­laǵan bu kápirdiń syry ne dese, qysqalyq pen nusqalyq eken. Qysqalyq, nusqalyq! «Oý, oý, bul sonaý jyldary «Kılı­mandjaro qarlaryn» jazǵan jazý­shynyń stıli emes pe?! «Qan men terdi» jazǵanda ózi de osy stıl jaǵynda boldy emes pe?! Endeshe, myna jurt nege «Qan men terdi» emes, «Sońǵy pa­ryzdy» emes, aıfondy oqyp otyr?! Sonda... apyr-aý, sonda ne bolǵany? Osy suraq janyn otqa da saldy, sýǵa da saldy. Kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıy­ryldy.

Aqyry, «Qan men terdi» qaı­ta qolǵa aldy. Endi óz romanyna ózi myna qyrqyljyń zamannyń kózimen qarady. Sodan... ne boldy deısiz ǵoı?! Sodan... bir bitpeıtin jumys bastaldy da ketti. Romannyń maı bas­qan betterin sylyp ala bas­tady. Shırata bastady. Bul ju­mysqa qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyry jetpeıtin bol­dy. Sodan al kep Alladan sura­syn, ǵumyrymdy uzarta gór dep. Qanızesi keń Qudaı berdi suraǵanyn. Jumysy aıaq­talǵansha máýlet berdi. Jáne joǵarydan baqylap turdy.Sóıtse, bu pendeniń jumysy aıaq­talar túri joq. Anaý-mynaý emes shırek ǵasyrǵa sozyldy. Tek jaqynda ǵana jasy 95-ke taıaǵanda ǵana núkte qoıdy «Qan men terge». Búgin sol nus­qa, ja­ńa nusqa, sizderdiń qoly­ńyzda, aǵaıyn! Toqsan beske kel­gen tolaǵaıdyń sizderge ja­sa­ǵan tartýy osy boldy, aǵaıyn!

Sýretkerdiń toqsan beske kelgenshe tolassyz redaksııa­laǵan atyshýly romanyn erekshe kútken oqyrmannyń biri biz edik. Shynyn aıtý kerek, kúte-kúte shash ta aǵardy. Sol shırek ǵasyr kútken «Qan men terdiń» jańa nusqasy jaqynda qolǵa tıdi. Biz bas salyp oqýǵa kiristik.

Aqbala, Elamannyń otaýy­na kirdik. Tórde shaljıy­p qonaq myrza Táńirbergen otyr. Qyz kúninde arman bolǵan jigitke ushyp-qonyp qyzmet etip Aq­bala júr. Osy kezde esik­ten Elaman kiredi. Qolynda ke­re qulash balyǵy, murtyna muz qatqan shombal qara jigit. Úı ıesi. Myrzanyń elp etip bergen sálemin almady. Erni ǵana jybyr etti. Dastarqan ba­synda úsheýiniń de júıkesin je­gen tońtorys hal ornady. Biz de demimizdi ishke tarta qa­lyp­pyz. Netken drama! Adam adam bolǵaly, dúnıe jaralǵaly jalǵasyp kele jatqan drama! Qaı zamanda da sóz súleıleri aınalyp óte almaǵan drama. Meıli Shekspır bolsyn, meıli Sholohov bolsyn. О́ıtkeni bul dramanyń joıqyndyǵy Jeıhýn darııadaı. Asaý aǵys seni jańqadaı qaqshyp ala jóneledi. Al oqymaı kór!

Myna qyrqyljyń zamanda kitap oqylmaıdy degenimiz qaıda? Sol túsinikti myna «Qan men ter» kúl-talqan etti! Al­ǵash­qy eki kitapty 5 kúnde oqyp shyqtym. Qýanyshym qoınyma syımaı Ábekeńniń nómirin tere bastadym.Astanada eken.

– Assalaýmaǵalaıkúm! Al­ǵashqy eki kitapty oqyp shyq­tym!, – dedim.

– Al... qalaı eken?

– Starık, ty molodes!, – de­dim. Oǵan tuńǵysh ret oryssha til qatyp. Tuńǵysh ret «ty» dep .

«Starık» rahattana kúldi.

– Jaraıdy, Almatyǵa barǵa­syn sóıleselik!!!

Almatyǵa kelgesin qysqa aıttyq: – Keıbir ssenalar, ási­rese, Elamannyń qolyn baılap, keshe bunyń shańyraǵyn buzǵan Táńirbergen sumnyń aldyna alyp keletin jeri bar emes pe, jáne sol úıde Táńirbergen sum­men tutqyn Elaman jáne Aq­bala úsheýiniń júzdesetin jeri bar emes pe!!! Qursyn, adam bala­synyń basyna bermesin, bun­daıdy!!! Bul – Shekspırler sharlaǵan sharyqtaý ǵoı... Vys­shıı pılotaj!!!»

Sodan keıin, fınalda Aq­balaǵa jasaǵan qııanaty úshin asyp-tasqan Táńirbergenniń basyna Alla taǵala túsirgen za­ýal bar emes pe?! Bul jerde de, astapyralla, jaǵańdy ustaı­syń... Adam balasy kóretin qasiret degenniń de shegi bolmaı­dy eken-aý dep!!! Bulaısha sharyqtaý álem ádebıetinde saýsaqpen sanar­lyqtaı ǵana sýretkerdiń qolynan kelgen! Áıgili fransýz Lýı Aragon sondyqtan da bylaı degen eken:

«V nekotorom rode roman «Sý­merkı» napomınaet kolodes s gorkoı vodoı.Takıh ývlekatelnyh ı glýbokıh knıg, kak roman «Sýmerkı» Nýrpeısova, v poslednee vremıa bylo malo. «Sýmerkı» mojno sravnıt s samymı bolshımy proızvedenııamı sovremennoı lıteratýry, býd to amerıkanskaıa, fransýzskaıa ılı je drýgaıa»

Sodan bul roman álemniń 35 tiline aýdaryldy. Sodan qa­zaqtyń Nurpeıisovi, álemniń Ábdijámiline aınaldy. KSRO atty alyp ımperııa oǵan «Qan men ter» úshin óziniń eń joǵary Memlekettik syılyǵyn berdi. Myna qysqa sózimizde biz álem­niń 35 tilinde sóılegen bul roman týraly jazylǵan pikirlerdi sanap shyǵa almaımyz. Ol jaıly Gerold Belger qysqasha qo­ryt­qan:

«Fransııa, Germanııa, Bel­gııa, Ispanııa, Bolgarııa, Slo­vakııa, Amerıka, Qytaı, Reseı qalamgerleriniń pikirleri bir jerde toǵysady. Ábdijámil Nur­peıisov iri sýretker, metr, álem ádebıetindegi eleýli quby­lys!».

Sóıtip Kompartııa qazaq ja­­zýshysyn tóbesine kóterdi. Endi odan kommýnızm qurylys­shylary týraly roman jazýdy kútti. Iаǵnı, alǵys kútti. «Jazyp jatyrmyn, dedi Ábekeń. Kommýnızm quryp jatqan Aral balyqshylary týraly eki tom­dyq roman jazyp jatyrmyn» dedi. Kompartııa máz boldy. Eki tomdyq alǵys estımin dep. Ábekeń «Sońǵy paryzdy» shy­ǵardy. Bul Kompartııaǵa aı­tyl­ǵan eki tomdyq alǵys emes, eki tomdyq qarǵys bolyp shyq­ty. Kompartııa Ábekeńniń tóbe­sine áńgirtaıaq oınatpaq bop dúrse qoıa berdi. Biraq omaqasa qulady. Sol qulaǵannan mol qulady, turmady. Ábekeń part­bıletin jyrtyp qoqys jáshikke tastady.Ábekeń men Kompartııa kıkiljińi osylaı aıaqtaldy.

Solaı qurmetti aǵaıyn!

Ábdijámil Nurpeıisov – qa­zaq úshin uly jazýshysy ǵana emes, ol sondaı-aq halqy úshin otqa da, sýǵa da túse bilgen ja­lań­tós bahadúr jazýshy. Eske alaıyq! Keshegi 1986 jylǵy jeltoqsanda qazaq degen halyq bar ekenin, onyń ulttyq namysy bar ekenin umytqan Gorbachev Qazaqstandy basqarýǵa qaıdaǵy bir Kolbındi jiberdi. Almatyda Kreml kútpegen kóterilis burq etti. Gorbachev pen Kolbın qa­zaq jastaryn qanǵa bóktirdi. Bul búkil qazaqtyń ashý-yzasyn týdyrdy. Kreml kúlli qazaq­ty ultshyl dep qara esek­ke teris mingizdi. Osy qııa­nat­qa qarsy 1989 jyldyń 17 qań­tarynda Máskeýde ótken búkilodaqtyq jazýshylar plenýmynda Ábeniń ashy aıqaıy shyqty. Qaısar jazýshy sonda Qazaqstandy basqaryp otyrǵan Kolbınge «vremenshık» degen kisi óltirerlik baǵa berdi. Syrttan kelgen «vremenshık» basshylardyń Qazaqstanǵa ja­saǵan qııanattaryn tizip shyqty. Ábekeńniń osy aıqaıy­nan keıin 4 aı ótpeı Kolbın qyzmetinen alyndy.

Toqsanynshy jyldary Keńes Odaǵy atty ımperııa kúńirenip qularda tóńiregin jalmaǵysy, jutqysy keldi . Alyp ımperııa aýyzyn aldymen Qazaqstanǵa saldy. «Izvestııa» gazetinde uly­derjavashyl Soljenısyn 1990 jyly «Kak nam obýstroıt Rossııý» atty maqala jarııalady. Qazaqstandy «podbrıýshıe Rossıı» dep, orys jeri dep soltústik oblystarymyzǵa aýyz saldy. Basqa batyrlarymyz bu­ǵyp qalǵanda Qazaqstandy qor­ǵap aıqaı salyp taǵy da Ábekeń shyqty. Dál sol «Iz­vestııa» betinde «Chýjaıa ı svoıa bol» atty maqala ja­rııa­lap uly­derjavashyl Sol­je­nı­synge sylqıta soqqy berdi. Kú­resker jazýshy 1897 jyl­ǵy sanaqta slavıandar úlesi Soltústik Qazaqstanda 17 prosent bolǵanyn kóldeneń tartyp Sol­­jenısynnyń telpegin teris aınaldyryp jiberdi. Sóıtip Búkilodaqtyq qyrǵyn aıtysta qazaq jerin qorǵap qaldy.

Biraq qazaq jazýshysynyń alaqany qyshyp shyndap sa­baǵysy kelip júrgen adamy ol emes edi. Sabaǵysy ke­lip júrgen adamy anaý-mynaý emes, Kremldiń qojaıyny Gor­bachev­tiń ózi edi. Sol kókten tilegenin Qudaı taǵala jerden berdi. Qań­ǵalaqtap júrip Gorbachev Al­matyǵa kele qaldy. Bul  – 1991 jyl, 28 mamyr. Respýblıka aktıvin jınap Gorbachev opera jáne balet teatrynyń tórin­de otyrdy. Bu kezde álemge áı­gili Ábekeń trıbýnaǵa shy­ǵyp «Glýbokoývajaemyı, Mı­­haıl Sergeevıch!» dep sóz bas­­tady. Gorbachev budan bir jy­ly sóz kútkendeı jymıyp bu­ryldy. Biraq qazaq jazýshysy salǵannan soıyl silteı bastady. Syn soıyldan Gensektiń túsi buzylyp, buǵyp qolyndaǵy kóldeı «Pravdanyń» tasasyna tyǵyldy. Qolǵa túsken Gen­sekke Ábekeń sóıtip, armansyz shúılikti! 70 jyl udaıy Qy­zyl rejimnen kórgen qazaq qııanatyn toptap, salmaqtap Bas hatshynyń betine bir-aq urdy. Sóıtip aıdaı álem aldynda bet qaratpaı Bas hatshyny sabaǵan, Ábeke sizde arman joq!

Ábeke! Sizdiń ultty qor­ǵap ulyq minberlerde ún qa­týyńyz jalǵyz bul emes. Siz ózi­ńiz qurǵan jazýshylardyń halyqaralyq PEN-klýbynyń prezıdenti retinde 20 jyl udaıy talaı dúnıejúzilik dodalarǵa tústińiz! El men jer, til men sózdi qorǵadyńyz! Siz osy jasqa kelgenshe Uly dalanyń uly ekenińizdi bir sátke de bolsa umyt­padyńyz! Halqyńyzdy súıdińiz! О́mir boıy shuqshıyp aq qaǵaz betinde qazaq beınesin kesteledińiz! О́z halqyńyzǵa sóz jaýharlarynan máńgilik monýment ornattyńyz! Ultqa qyzmet etýdiń osylaısha uly úlgisin kórsettińiz!!! Ábeke, Sizde arman joq! Ulyq jasyńyz qutty bolsyn, ustaz!!!

Smaǵul ELÝBAEV

Sońǵy jańalyqtar

Ystyq tamaq taratty

Qazaqstan • Búgin, 17:59

Jaqsy ákim jalǵyz júredi

Tanym • Búgin, 17:02

Betperde kıgen kóktem

Tanym • Búgin, 16:55

Uqsas jańalyqtar