Qazaq halqy týraly oıymen brıtandyq keńeste aǵylshyn tiliniń muǵalimi bolyp qyzmet etken, Qazaqstanda birneshe jyl ómir súrgen Ulybrıtanııa azamaty Krıstına Palmer, qazaq jigitine turmysqa shyqqan túrik qyzy Zeınep Jumadolda jáne Taraz qalasyndaǵy bilim berý ortalyqtarynda sabaq beretin Nıgerııadan kelgen Rýf Chaba men Okýnaýı Reıchel bólisti. Keıipkerlerdiń aıtýynsha, olar sıpattaǵan qasıetter barsha qazaq halqyna tán bolmaýy múmkin, jergilikti turǵyndarmen jáne áriptesterimen aralasa kele jınaǵan tájirıbeleriniń negizinde týyndaǵan oılar ekenin birneshe qaıtara eskertti. Áńgimeni alǵashqy áserlerinen bastaǵan olardy bir-birine uqsamaıtyn túrli nárseler tańǵaldyrǵanyn aıtady.
Alǵashqy áser aldaýy múmkin
Qazaqstanǵa alǵash ret kelgen Krıstına Almatyny kosmopolıttik qala bolady dep múldem kútpegen. Bes jyl boıy Máskeýde turyp orys tilin meńgergendikten kúndelikti ómirde turǵyndarmen sóılesý oǵan qıyn bolmaǵan. Alaıda Ortalyq Azııany dástúrli bolar dep elestetken ol «ártúrli ult ókilderiniń kóptigine tańǵaldym», deıdi. Shyndyǵynda Qazaqstan kópultty memleket ekenin maqtan tutatyn el bolǵanymen, sheteldikter elimiz týraly osyndaı aqparatty estigende tańyrqap jatady. О́zge ult ókilderimen tatý-tátti ómir súrip jatqan Qazaqstan halqyn elimizdiń naǵyz brendine aınaldyrýǵa bolar-aq edi.
Qazaq halqy Qazaqstanda turatyn basqa ult ókilderine jyly qabaq tanytqanymen, elimizge kelgen ózge násil ıelerine, ásirese qara násildilerge «erekshe» nazar aýdarady eken. Bul týraly Taraz qalasynda turyp jatqan nıgerııalyq qos azamat aıtty. Tipti terisiniń túsi basqa sheteldikterge qolyn shoshaıtyp kúlgender de kezdesedi. Árıne bul jaǵdaı barsha qazaq halqynyń ózge násildi sheteldikterge degen kózqarasyn kórsetpeıtini sózsiz. Bul megapolısterden góri shetel azamattary kóp kele bermeıtin kishi qalalarda jıi oryn alatyn jaǵdaılar bolýy múmkin. Ǵasyrlar boıy tarıhı oqıǵalarǵa baılanysty qara násildiler týraly qalyptasyp qalǵan teris qaǵıdalar Batystyń kıno ındýstrııasy, áni arqyly búkil álemge tarady, bul sol týyndylardyń izi bolýy da ǵajap emes.
Al qazaq otbasynyń kelini atanyp, alǵashqy kúnnen bastap turmysy qazaqtarmen bite qaınasyp ketken Zeıneptiń alǵashqy áseri erekshe. «Alǵash Qazaqstanǵa kelgende turǵyndary óte pysyq dep oıladym. Barlyǵy jumysqa nemese basqa jerge asyǵyp bara jatatyn sııaqty boldy. Al Túrkııada adamdar asyqpaı baıaý qozǵalady. Sondaı-aq syrt kelbetterine qatysty óte sándi kórindi, kıgen kıimderi men ózderin kútkeni tamasha», dedi Z.Jumadolda. Sondaı-aq ony qatty tańǵaldyrǵan jaıt jol jıeginen kólik toqtatý bolypty. Sebebi Túrkııada keleńsiz oqıǵalar kóp bolǵandyqtan tipti jalǵyz júrý qorqynyshty deıdi. Al munda tanymaıtyn bireýdiń kóligine otyrý qalypty jaǵdaı eken. Keıinirek birneshe aıdan keıin Zeınep ózi de qolyn sozyp, ketip bara jatqan kólikti toqtatyp alýǵa úırenip ketkenin aıtady. Shyndyǵynda osy jaǵdaı kóp sheteldikti tańdandyrǵanymen biz ózimiz mynaý qaýipti bolýy múmkin-aý dep oılanbaıtyn sekildimiz. Bálkim, bul qazaqtyń ózgege óziniń ómirin senip tapsyra alatyn kóńilshektigi bolar.
Qonaqjaılylyq – basty qasıeti
Qazaqtarǵa tán eń jaqsy qasıet retinde keıipkerlerimizdiń barlyǵy biraýyzdan qonaqjaılylyǵyn atady. Elimizde 1 jyldam astam ýaqyt qyzmet etken Krıstına brıtandyq keńes quramynda «Bolashaq» baǵdarlamasynyń qatysýshylaryna aǵylshyn tilin úıretken. Alǵashynda Almatyda bolǵan ol qazaqtardyń ashyq-jarqyn jáne tez til tabysyp ketetin qasıetterin erekshe atap ótti. Sondaı-aq kez kelgen sátte qol ushyn sozýǵa daıyn ekendigin, úıine shaqyryp qonaqty dámdi taǵamǵa toıdyryp jiberetini taǵy bar deıdi ol.
«Qonaqtarǵa kórsetken qurmeti – qazaqtardyń men kórgen eń jaqsy qasıetteriniń biri. Túrkııa men Qazaqstannyń dástúri men dini uqsas bolǵandyqtan týǵan jerimde de qonaqty asa qurmetteıdi. Sondyqtan bolar bul maǵan jat qasıet emes. Taǵy da úlkenderge degen erekshe qurmetti atap ótkim keledi. Bul óte mańyzdy dep oılaımyn. Baıqaǵanym, avtobýsta otyrǵanda kári kisi bolmasa da, ózinen úlken adamǵa oryn beredi. Al bermese úlkender balasyna urysqandaı talap ete alady. Túrkııada jastar kárilerge ne aıaǵy aýyr jolaýshylarǵa oryn bere qoımaıdy», deıdi qazaqqa kelin atanǵan Z.Jumadolda. Sondaı-aq Zeıneptiń aıtýynsha, qazaqtar óte belsendi. Bos ýaqyttarynda olar hokkeı, fýtbol sekildi sport jarystaryna, teatrǵa, operaǵa barady. Balalaryn túrli úıirmelerge berip, jan-jaqty damytady. О́z eliniń halqymen salystyrǵanda qazaqtar áldeqaıda belsendi deıdi ol. Ádette bizdiń halyq óz arasynda analar pysyq, mynalar eńbekqor dep eń jaqsy qasıetterdi basqa ulttarǵa jıyp beredi de, biz jalqaýmyz, ózgeni kóre almaımyz dep óz ultynyń kemshilikterin tize bastaıdy. Búgin biz qonaqtarymyzdyń sózinen ár adamnyń óz halqyna synı kózqaraspen qaraýynyń qalypty nárse ekenin baıqaǵandaımyz. Muny kemshilikterimizdi túzep, jaqsy qasıetterimizdi arttyrsaq degen janashyrlyq sezimi dep túsindirýge bolar.
О́zgelerdi qabyldaýy óte qıyn
Jazylmaǵan erejelerdiń biri – qonaqta otyryp shańyraq ıesi týraly jaǵymsyz nárselerdi aǵyńnan jarylyp aıta almaıtynyń sekildi bizdiń de áńgime qazaq halqynyń barlyq qasıetin tolyqtaı ashady desek, shyndyqqa janaspas. Degenmen múmkindikti paıdalanyp, qazaq qoǵamynda ómir súretin sheteldik azamat kúndelikti qandaı túsinispeýshilikpen betpe-bet keletinin suraýdy jón kórdik. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, Nıgerııadan kelgen 40 jastaǵy Rýf Chaba men 28-degi Okýnaýı Reıchel násildik kemsitýshilikke jıi tap bolatyndaryn aıtady. Árıne olardyń janynan qol shoshaıtyp, tańdanysyn jasyra almaı ótkenderdiń barlyǵynyń nıeti teris degen sóz emes. Tek olar álemde násilge, ultqa, jynysqa, jasqa qatysty kemsitýshilik ózekti taqyryp ekenin bilmese kerek. Bul eki túrli álem turǵyndarynyń mádenıet aıyrmashylyǵy bolar. Qazaq halqy ózge ult ókilderimen dostyq qarym-qatynasta bolǵanymen, olardy óz otbasynyń múshesi retinde qabyldaýy asa qıyn ekenin túrik qyzy Zeınep Jumadolda alǵa tartty. «Eger er adam shetelden qyz alsa eshnárse aıtylmaıdy, al shetelge qyz berse, úlken daý týady. Meniń oıymsha, árkimniń taǵdyry bólek. Shetelge shyqqan qyzdyń artynan jaman sózder aıtýdyń ornyna baqyt tilese deımin. Sebebi óz halqy qoldap qorǵamasa, basqalardan ne kútýge bolady. Men ózim de Qazaqstanǵa kelin bolamyn dep oılamadym, Alla jazǵan taǵdyrym osylaı boldy», dedi Zeınep Jumadolda. Sondaı-aq Zeınep aýa raıynyń áserinen be qazaqtar sýyq jáne qatty sekildi kóringenin aıtady. Árıne keıinirek tanysyp biliskennen keıin ashyq-jarqyn ekenine kózi jetipti.
Al Anglııadan kelgen Krıstına qazaqtardyń óz kórshileri jaıly kóp qyzyqpaıtyndyǵyn aıtady. Qazaq halqy qyrǵyz, mońǵol basqa da eldermen til, din, dástúr jaǵynan qandaı da bir uqsastyqtaryn baıqasa tańdanyp qalady deıdi. Degenmen Krıstına turǵyndardyń óz elimen maqtanatyndyqtaryn kóp baıqaǵanyn aıtty, olardyń patrıottyq sezimi joǵary ekenine senimdi.
Toıǵa kelgende aldyna jan salmaıdy
Halqymyzdyń toıǵa degen erekshe kóńilin eń birinshi bolyp qazaqqa kelin atanǵan Zeıneptiń baıqaýy túsinikti jaıt. О́ziniń aıtýynsha, qazaqtardyń toıy men ondaǵy dastarqan qatty tańǵaldyrǵan. «Alǵash ret bir týystardyń toıyna baryp aýzym ashylyp otyrdy. Túrkııada mundaı joq. Tamaqtardyń alýan túrliligi men qonaqtarǵa kórsetilgen qyzmet erekshe. Ne jeımin deseń, aldyńa sony alyp keledi. Toıdaǵy bıler men ánder de qatty unady», deıdi ol. Krıstına Palmer de el turǵyndarynyń kez kelgen qýanyshty úlken otbasy bolyp toılaıtyndyǵy unaǵanyn aıtady. Shyndyǵynda qazaqtar úshin keshki as nemese meıramhanada, toıda basqosý birge tamaqtaný ǵana emes, ol qýanyshyńdy bólisý, ózgelerge de juǵysty bolsyn dep yrymdaý, alys-jaqynnyń amandyǵyn bilý, merekege ortaqtasyp, shyn nıetpen jaqyndaryńnyń jaqsylyǵyn bólisý. Bul – salt-dástúrdiń bir bóligi ǵana emes, qazaq halqynyń bolmysy.
Qazaqstanǵa túrli sebeppen kelip, belgili bir ýaqyt aralyǵynda ómir súrgen keıipkerlerdiń qazaqtar týraly aıtar oıy osy boldy. Aǵylshyn tiliniń muǵalimi Krıstına Qazaqstannan ketkennen keıin AQSh-tyń Indıana ýnıversıtetinde Ortalyq Eýrazııa zertteýleri mamandyǵy boıynsha joǵary bilimin jetildirýge sheshim qabyldaǵan. Jazǵy demalysynda elimizge qaıta oralyp, Qaraǵandyda qazaq tilin meńgerýge arnaıy kelip ketipti. Jekelegen adamdardyń qazaqtar týraly óz tájirıbelerinen túıgen oılary biz úshin jańalyq bolmaǵanymen, olardyń Qazaqstanǵa sapary, jergilikti turǵyndarmen qarym-qatynasy ómiri men dúnıetanymyna úlken ózgerister alyp keletini sózsiz.
