– Atyraý óńirinde sońǵy jyldary eńseli eskertkishter kóptep boı kóterdi. Bul – talantty perzentterine degen týǵan jeriniń qurmeti, keler urpaqqa úlgi eter ónegeli is. Murat Móńkeuly jaı ǵana jyr jazyp qoıǵan joq, bolashaqty da boljap ketti. Murattaı aqynnyń aq semser jyrlary barda bizdiń rýhymyz eshqashan álsiremeıdi, – dedi eskertkishtiń ashylý saltanatynda Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Mereke Qulkenov.
Inderbor kentiniń ortalyq kóshesinen oryn alǵan bıiktigi 7 metr bolatyn taza qoladan quıylǵan eskertkishtiń avtory – Qazaqstan Sýretshiler Odaǵynyń múshesi Quttybek Jaqyp. Dombyrasyn qolǵa alyp, tas tuǵyrǵa qonǵan aqyn: «Sóılemesem kim biler, qyzyl tildiń jorǵasyn. Qulaǵyń salyp tyńdaı ber, júırigiń keńes qozǵasyn», dep arýaqtana jyrlap turǵandaı áser qaldyrady.
Murat Móńkeuly – 1843 jyly Atyraý oblysy Qyzylqoǵa aýdanynda dúnıege kelgen. 1906 jyly Inder aýdanynda ómirden ótti. Jarsýat aýylynyń mańyndaǵy aqyn mazary Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda jergilikti mańyzy bar kıeli oryndar tizimine engen. Onyń tutas shyǵarmashylyǵyna arqaý bolǵan basty taqyryp – el men jerdiń taǵdyry. «Báıit ettim bul sózdi, qaıǵy shegip zamannan. Zaman azyp ne qylsyn, aı ornynan týady, kún ornynan shyǵady, bunyń bári adamnan», degen sýyrypsalma aqyn, tókpe jyraý shyǵarmashylyǵy ǵalymdar tarapynan zerttelip-zerdelenip keledi. Murat Móńkeulynyń murasyn zertteýshi fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Baýyrjan Omarov «Eki eskertkish (Murattan Tabyldyǵa deıin» atty maqalasynda: «El-jurttyń qadir-qurmetine bólengen bul eki aqynnyń jas aıyrmasy – júz jıyrma eki jyl. Ekeýi eki ǵasyrdyń tulǵasy. Biri – aǵyl-tegil qazaq jyrynyń altyn dáýiri – on toǵyzynshy ǵasyrdyń ókili. Ekinshisi – bizdiń zamandasymyz. Kúni keshe ǵana aramyzda júrgen has talant. Osy eki aqyndy baılanystyratyn ne nárse? Ekeýiniń de jyrlary eldiń aýzynan túspeıdi. Ekeýi de týǵan ólkesin sheksiz jaqsy kórdi. Ekeýi de qos ǵasyrdy toǵystyryp baryp ómirden ótti. Ekeýi de erkindiktiń jyrshysy edi. Sondyqtan is basynda júrgen atyraýlyq azamattar eki aqynǵa bir kúnde eskertkish qoıýǵa bel baılapty. Eki eskertkishtiń arasy shamamen úsh júz – tórt júz metrdeı jer ǵana. Endi «Taısoıǵan, Oıyl, Qıyl, Denderimiz, Qarabaý meken etken jerlerimiz», dep jyrlaǵan Murat Móńkeuly men «Máńgi-baqı mekenimdi tabý úshin Denderden, Men de bir kún keter me ekem, baquldasyp sendermen», dep jan syryn aqtarǵan Tabyldy Dosymov Inderdiń kóshesinde bir-birine únsiz qarap turady», dep jazdy. Aqıqaty, anyǵy – osy.
«Padıshasyn joqtady patsha kóńil»
Ol ómirden ozǵaly toǵyz kúz ótti. Toǵyz kúz týǵan jeriniń topyraǵyna tabany tımedi. Biraq ár sózi jurtynyń jadynda jańǵyryp júrgeni – jubanysh. «Dender» degen ataý estilse, Tabyldy dep eleńdeıtin el bar. Ol jazǵan rýhty óleńder qazaqtyń sahara dalasyn kezdi. Jaı kezgen joq, buryn qazaqqa tańsyq bolǵan gıtara degen aspapty jyraýlyq ónermen sheber shendestirgen óner ıesiniń atyn aspandatty. Bar-joǵy 45 jasynda baqılyq bolǵan qazaqtyń tuńǵysh bard aqyny Tabyldy Dosymovtyń tas beınesi endi ózi «Denderim meniń – kendi elim meniń, qazaqqa ortaq baılyǵym» dep áýelete ánine qosqan týǵan jerinde saltanat quryp turady. Gıtarasyn qolǵa alyp, alysqa qarap tolǵanǵan keıiptegi shaıyrdyń shabytty shaǵy beınelengen sáýlettik óner kompozısııasyna jınalǵan jurtshylyqtyń rıza bolǵany – bólek áńgime. Qazaqstan Sýretshiler Odaǵynyń múshesi Baqytbek Muhametjanovtyń Tabyldy bolmysyna tereń úńilgeni anyq ańǵarylady. Túregelip turǵan aqynnyń tas beınesiniń janyna bıiktigi 4,5 metrlik granıtke: «Unatady shyńda kóńil shyrqaýdy, taýlary joq tóbemizden bult aýdy. Tolaǵaı bop týylmadym, átteń-aı, Atyraýǵa ákeler me em bir taýdy?» dep bastalatyn ánge aınalǵan áıgili óleńi qashalyp jazylǵan. Belgili aqyn, birtýar kompozıtordy saǵynǵan jerlesteri aýdan ortalyǵyndaǵy ádemi saıabaqtan oryn alǵan jańa dúnıege súısine qaraıdy, ásirese asyldyń synyǵy, Tabyldynyń uly Abyl áke eskertkishi aldynda uzaq aıaldady. Búginde ózi de áke jolyn jalǵap, gıtarasyn jetimsiretip buryshqa tastamaı, sahnaǵa shyǵaryp júrgen Abyl Aıashtyń óreli ónerpaz bolyp qalyptasyp kele jatqany da kóńilimizdegi kóp kúdikti seıiltip, qýanysh uıalatady.
– Murat Móńkeuly men Tabyldy Dosymovtyń eskertkishteri – Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalalarynda kórsetilgen mindetterdiń Atyraý aımaǵynda laıyqty júzege asyp jatqanynyń kýási. Bul eki eskertkish te halyqtyń kókeıinde júrgen, kópten kútken dúnıesi edi. Qutty bolsyn, – dedi oblys ákiminiń birinshi orynbasary Serik Shapkenov.
Tabyldy rýhynyń eskertkish bolyp elimen qaýyshqanyna qýanyp alys-jaqynnan dostary keldi. Aqynnyń kýrstasy, belgili jýrnalıst Arman Sqabyluly men kishkentaıynan birge ósken dosy Talǵat Qaıyrjanov eskertkishtiń lentasyn qıyp, joldastaryn eske aldy. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Elena Ábdihalyqova saǵynysh sazyn ánimen jetkizdi. Osy sharada jınalǵan jurtty erekshe tebirentken sózdi arqaly aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Mahambet syılyǵynyń ıegeri Svetqalı Nurjan aıtty.
– Inder degen ataýdyń maǵynasyn taptym, – dep edi birde Tabyldy. Jaıyqtyń ıindi óri degen sóz eken.
...Jasyndar, taǵy Jaıyqtyń
tutat aǵashyn,
Betpaqqa basyn ımes bop kúıindi
er-seri.
Týyp ap taýdaı uldardy juta
salasyń,
Iindi ór, seni qaıteıin, ıindi ór,
seni?
Zymyran únmen zytymǵa qaıqaıdy
jasyn,
«Qaıteıin seni!..» dep beker kijine
berem.
Aıdynǵa tónip terekter shaıqaıdy
basyn,
Japyraq jas bop Jaıyqqa úziledi
óleń...
Tabyl ortamyzǵa tas músin bolyp turdy, onyń áni men jyry kúlli qazaqtyń, endi keler urpaqtyń júregin terbeıdi, – dep tolǵandy aqyn Svetqalı.
Biri ol ǵasyrda, biri bul ǵasyrda qazaqtyń joǵyn joqtap, muńyn kúıttep ótip edi eki aqyn. Biri azattyqty armandasa, ekinshisi sol táýelsizdik tańynyń kýágeri bolyp, báıterekteı bıiktikti kóksedi. Artynda aıta júrer sózi bar, jalǵaıtyn izi bar jannyń ǵumyry máńgilik bolsa, Murat pen Tabyldydaı aqyndardyń attary áli talaı ǵasyrlar asqaqtary anyq.
ATYRAÝ
