Aımaqtar • 22 Qazan, 2019

Murattan Tabyldyǵa deıin Atyraý oblysynda eki birdeı aqynǵa eskertkish ornatyldy

173 retkórsetildi

Ýaqyt – ádiletti. Áıtpese, Murat Móńkeulynyń ózi jyrǵa qosqandaı, «Bul dúnıeniń júzinen, nesheler jaqsy ótken joq?» Sol jaqsylardy elep, eske alyp, búginniń bederinen keleli sóz qozǵaý – eldiktiń belgisi. Atyraýdaǵy Inder aýdany osyndaı taǵylymdy dástúrdi berik ustanady. Murasyn túgendemek túgili, Murat Móńkeulyn «zar zaman aqyny» dep aıdar taǵyp, atyn ataýǵa tyıym salǵan kezder de bolǵan. Arada qansha jyldar ótkende aqpa aqyn, jampoz jyraýynyń rýhyna taǵzym etip, eskertkishke aınalǵan beınesin tórine shyǵarǵan eldiń bul kúngi qýanyshyn sózben jetkizý múmkin emes.

– Atyraý óńirinde sońǵy jyldary eńseli eskertkishter kóptep boı kóterdi. Bul – talantty perzentterine degen tý­ǵan jeriniń qurmeti, keler urpaqqa úlgi eter ónegeli is. Murat Móńkeuly jaı ǵana jyr jazyp qoıǵan joq, bola­shaqty da boljap ketti. Murattaı aqyn­nyń aq semser jyrlary barda biz­diń rýhymyz eshqashan álsiremeıdi, – dedi eskertkishtiń ashylý saltanatynda Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Mereke Qulkenov.

Inderbor kentiniń ortalyq kóshe­si­nen oryn alǵan bıiktigi 7 metr bolatyn taza qoladan quıylǵan eskertkishtiń av­tory – Qazaqstan Sýretshiler Oda­ǵynyń mú­shesi Quttybek Jaqyp. Dom­byrasyn qolǵa alyp, tas tuǵyrǵa qonǵan aqyn: «Sóı­lemesem kim biler, qyzyl tildiń jor­ǵasyn. Qulaǵyń salyp tyńdaı ber,­ júı­rigiń keńes qozǵasyn», dep ar­ýaq­­tana jyrlap turǵandaı áser qal­dyrady.

Murat Móńkeuly – 1843 jyly Atyraý oblysy Qyzylqoǵa aýdanynda dúnıege kelgen. 1906 jyly Inder aýdanynda ómirden ótti. Jarsýat aýy­lynyń mańyndaǵy aqyn mazary Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­lamasy aıasynda jergilikti ma­ńyzy bar kıeli oryndar tizimine engen. Onyń tutas shyǵarmashylyǵyna ar­qaý bolǵan basty taqyryp – el men jer­diń taǵdyry. «Báıit ettim bul sózdi, qaı­ǵy shegip zamannan. Zaman azyp ne qyl­syn, aı ornynan týady, kún ornynan shyǵady, bunyń bári adamnan», degen sýyrypsalma aqyn, tókpe jyraý shyǵarmashylyǵy ǵalymdar tarapynan zerttelip-zerdelenip keledi. Murat Móńkeulynyń murasyn zertteýshi fılo­logııa ǵylymdarynyń doktory, pro­fessor Baýyrjan Omarov «Eki eskert­kish (Murattan Tabyldyǵa deıin» atty maqalasynda: «El-jurttyń qadir-qurmetine bólengen bul eki aqynnyń jas aıyrmasy – júz jıyrma eki jyl. Ekeýi eki ǵasyrdyń tulǵasy. Biri­ – aǵyl-tegil qazaq jyrynyń altyn­ dáýiri – on toǵyzynshy ǵasyrdyń óki­li. Ekinshisi – bizdiń zamandasymyz. Kú­ni keshe ǵana aramyzda júrgen has ta­lant. Osy eki aqyndy baılanystyratyn ne nárse? Ekeýiniń de jyrlary el­diń aýzynan túspeıdi. Ekeýi de týǵan ólkesin sheksiz jaqsy kórdi. Ekeýi de qos ǵasyrdy toǵystyryp ba­ryp ómir­den ótti. Ekeýi de erkindiktiń jyr­shy­sy edi. Sondyqtan is basynda júr­gen aty­raý­lyq azamattar eki aqynǵa bir kún­de eskertkish qoıýǵa bel baılapty. Eki eskertkishtiń arasy shamamen úsh júz – tórt júz metrdeı jer ǵana. Endi «Taı­soıǵan, Oıyl, Qıyl, Denderimiz, Qara­baý meken etken jerlerimiz»,  dep jyrlaǵan Murat Móńkeuly men «Máńgi-baqı mekenimdi tabý úshin Den­derden, Men de bir kún keter me ekem, baquldasyp sendermen», dep jan syryn aqtarǵan Tabyldy Dosymov Inder­diń kóshesinde bir-birine únsiz qarap turady», dep jazdy. Aqıqaty, anyǵy – osy.

 

«Padıshasyn joqtady patsha kóńil»

Ol ómirden ozǵaly toǵyz kúz ótti. To­ǵyz kúz týǵan jeriniń topyraǵyna tabany tımedi. Biraq ár sózi jurtynyń jadynda jańǵyryp júrgeni – juba­nysh. «Dender» degen ataý estilse, Ta­byl­dy dep eleńdeıtin el bar. Ol jaz­ǵan rýhty óleńder qazaqtyń sahara dala­syn kezdi. Jaı kezgen joq, buryn qazaqqa tańsyq bolǵan gıtara degen aspapty jyraýlyq ónermen sheber shendestirgen óner ıesiniń atyn aspandatty. Bar-joǵy 45 jasynda baqılyq bolǵan qazaqtyń tuńǵysh bard aqyny Tabyldy Dosymovtyń tas beınesi endi ózi «Denderim meniń – kendi elim meniń, qazaqqa ortaq baılyǵym» dep áýelete ánine qosqan týǵan jerinde saltanat quryp turady. Gı­tarasyn qolǵa alyp, alysqa qarap tol­ǵanǵan keıiptegi shaıyrdyń shabyt­ty shaǵy beınelengen sáýlettik óner kompozısııasyna jınalǵan jurt­shy­lyq­tyń rıza bolǵany – bólek áńgime. Qazaqstan Sýretshiler Odaǵynyń mú­­shesi Ba­qytbek Muhametjanovtyń Ta­byl­dy bolmysyna tereń úńilgeni anyq ańǵarylady. Túregelip turǵan aqynnyń tas beınesiniń janyna bıiktigi 4,5 metr­lik granıtke: «Unatady shyńda kóńil shyr­qaýdy, taýlary joq tóbemizden bult aýdy. Tolaǵaı bop týylmadym, át­teń-aı, Atyraýǵa ákeler me em bir taý­­dy?» dep bastalatyn án­­ge aınalǵan áı­gili óleńi qashalyp ja­zylǵan. Belgili aqyn, birtýar kompozı­tordy saǵynǵan jer­lesteri aýdan or­ta­lyǵyndaǵy ádemi saıa­baqtan oryn al­ǵan jańa dúnıege súı­sine qaraıdy, ási­­rese asyldyń synyǵy, Tabyldynyń uly Abyl áke eskert­kishi aldynda uzaq­ aıaldady. Bú­ginde ózi de áke jolyn jalǵap, gıta­rasyn jetimsiretip bu­­ryshqa tas­tamaı, sahnaǵa shyǵaryp júr­gen Abyl Aıashtyń óreli ónerpaz bolyp qalyp­tasyp kele jatqany da kóńi­limiz­degi kóp kúdikti seıiltip, qýanysh uıalatady.

– Murat Móńkeuly men Tabyldy Dosymovtyń eskertkishteri – Elbasy­nyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» baǵ­dar­­lamalyq maqalalarynda kórse­til­gen mindetterdiń Atyraý aımaǵynda laıyqty júzege asyp jatqanynyń kýási. Bul eki eskertkish te halyqtyń kó­keıinde júrgen, kópten kútken dú­nıesi edi. Qutty bolsyn, – dedi oblys áki­miniń birinshi orynbasary Serik Shap­kenov.

Tabyldy rýhynyń eskertkish bolyp elimen qaýyshqanyna qýanyp alys-jaqynnan dostary keldi. Aqynnyń kýrs­­tasy, belgili jýrnalıst Arman Sqa­byluly men kishkentaıynan birge ósken dosy Talǵat Qaıyrjanov eskertkishtiń lentasyn qıyp, joldastaryn eske aldy. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Elena Ábdihalyqova saǵynysh sazyn ánimen jetkizdi. Osy sharada jı­nalǵan jurtty erekshe tebirentken sóz­di arqaly aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaı­ratkeri, Mahambet syılyǵynyń ıegeri Svetqalı Nurjan aıtty.

– Inder degen ataýdyń maǵynasyn tap­tym, – dep edi birde Tabyldy. Ja­ıyq­tyń ıindi óri degen sóz eken.

...Jasyndar, taǵy Jaıyqtyń

tutat aǵashyn,

Betpaqqa basyn ımes bop kúıindi

er-seri.

Týyp ap taýdaı uldardy juta

sala­syń,

Iindi ór, seni qaıteıin, ıindi ór,

seni?

Zymyran únmen zytymǵa qaıqaıdy

jasyn,

«Qaıteıin seni!..» dep beker kijine

berem.

Aıdynǵa tónip terekter shaıqaıdy

basyn,

Japyraq jas bop Jaıyqqa úziledi

óleń...

Tabyl ortamyzǵa tas músin bolyp­ tur­dy, onyń áni men jyry kúl­li qa­zaq­tyń, endi keler urpaqtyń júre­gin ter­beıdi, – dep tolǵandy aqyn Svet­qalı.

Biri ol ǵasyrda, biri bul ǵasyrda qazaq­tyń joǵyn joqtap, muńyn kúıttep ótip edi eki aqyn. Biri azattyqty armandasa, ekinshisi sol táýelsizdik tańynyń kýá­geri bolyp, báıterekteı bıiktikti kók­sedi. Artynda aıta júrer sózi bar, jalǵaıtyn izi bar jannyń ǵumyry máńgilik bolsa, Murat pen Tabyldydaı aqyndardyń attary áli talaı ǵasyrlar asqaqtary anyq.

 

ATYRAÝ

 

Sońǵy jańalyqtar

Elorda ortalyǵynda avtokólik órtendi

Qazaqstan • 15 Qarasha, 2019

MMA: Jastardyń Bahreınde baǵy jandy

Sport • 15 Qarasha, 2019

Baspasóz róli – basty másele

Ádebıet • 15 Qarasha, 2019

Elordada Farıza Ońǵarsynova kóshesi ashyldy

Qazaqstan • 15 Qarasha, 2019

Qazaqstanǵa sheteldik bankter keledi

Ekonomıka • 15 Qarasha, 2019

Qostanaı fılarmonııasyna 75 jyl toldy

Rýhanııat • 15 Qarasha, 2019

Jańa úlgidegi kólikter

Qoǵam • 15 Qarasha, 2019

Balýandar Tarazda beldesedi

Kúres • 15 Qarasha, 2019

Grand Slam jarysynda beldesedi

Sport • 15 Qarasha, 2019

Meksıkalyqtyń qarsylasy atanýy múmkin

Kásipqoı boks • 15 Qarasha, 2019

О́zbek etnosynyń mádenı kúni atalyp ótti

Aımaqtar • 15 Qarasha, 2019

Qazaqstannyń 700 ártisi Reseıge estafeta joldady

Rýhanııat • 15 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar