Qazaqstan • 23 Qazan, 2019

Qazaqstannyń bet-beınesi Batys kınolarynda qalaı kórinis taýyp otyr?

38 retkórsetildi

Bul beıbastaqtyq «Borattan» buryn bastalǵan. Álemdik kınoındýstrııa otany hám ortalyǵy Batys pen Gollıvýd otyz jyldyń ishinde memleketimizdiń ataýyn jıyrmadan asa fılminde qoldanǵan. Arasynda «Oskar» alǵan fılm­der de bar.

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

Bul qomaqty san memlekettiń syrtqy ımıdjine jumys is­teı­tin fılmder qatarynyń kóp­­­tigin bildire me, álde alań­daı­-tyndaı ahýalǵa jetken joqpyz dep kóńil toǵaıtýǵa shaqyra ma, ol jaǵyn kesip aıtý qıyn.

Belgilisi, qazaq elin ja­ǵym­syz maǵynada kórsetetin fılmderdiń jyl ótken saıyn artyp kele jatqany jáne ol týraly bári biledi, biraq biz úshin bárinen de tıimdisi ún­demeý bolǵandyqtan, eshkim ony jarııa jasamaıdy. Alǵash 1994 jyly asa tanymal amerı­kalyq rejısser Djeıms Keme­ronnyń «Pravdıvaıa loj» degen fılminde sýperagenttiń ró­lindegi «otqa salsa janbaı­tyn, sýǵa salsa batpaıtyn» ataqty Arnold Shvarsenegger­diń ózi «Káz-zák-stan» degende, aǵylshynsha biletin biraz qazaq­standyqtyń eki kózi alaqtap, sener-senbesin bilmeı shoshyna qarasa, endi biri termınatordyń aýzymen Qazaqstannyń aty atalǵany úshin ǵana qýanǵan bolatyn. Kartanyń ózinde jańa­dan paıda bolyp jatqan beıta­nys eldiń ataýyn rahatta­nyp turyp, kómekeı ekpinimen kelistirip turyp úrlep shyǵa­ratyn Arnold túgili, álemniń ózine bul memleket ál-ázirge beı­tanys edi. Hosh, sonymen álem­dik kınematografııada «Qazaq­stan» memleketi qandaı sıpatta kórinis tapty?

Biletinderdiń Shvarseneggerge shoshyna qaraǵan sebebi, álemdik ekranǵa shyqqan bul fılmde Qazaqstannyń aty ıadrolyq qarýǵa, terrorlyq toptarǵa qatysty atalady. О́te qýatty qarý-jaraq naq osy Qazaqstannan satyp alynǵan. Parsy shyǵanaǵyndaǵy soǵysty toq­tatýdy talap etken «Qyzyl jıhad» dep atalatyn terrorshylar óz maqsatyn júzege asyrý úshin Qazaqstannan urlan­ǵan qarý-jaraqtyń bireýin jaryp ji­bermek bolady. Qashanda janynan bezinip, azattyq pen ajaldyń arasynda qara nıettilerge qarsy jalǵyz ózi soǵysyp júretin Arnold bahadúr ter­rorshylardyń bárin tas-talqanyn shy­ǵaryp, qyryp salyp, jarylystyń aldyn alady.

Biz munda táýelsizdikti jańadan alyp, tátti sózdiń býy men dáminen basymyz aınalyp, ıadrolyq qarý men soǵys ataýlydan bas tartyp, beıbit kelisimderdiń barlyǵyna qol qoıyp, bórkimizdi aspanǵa atyp júremiz, al onda, Qazaqstan – terrordyń quramdas bir bóligi. 1990 jyl­dardyń basynda Qazaqstannyń qarapaıym turǵyndarynyń kópshiligi atyn estigeni bolmasa, terrordyń ne ekenin, onyń qandaı bolatynyn tú­sin­beıtin de. Fılmniń ataýy aıtyp tur­ǵandaı, shyndyqtyń aýylynan áldeqaıda alys jatqan amerıkalyq trıller antı­qazaqstandyq jarnamanyń basy ǵana eken, «Boratqa» deıingi joldaǵy «qýyr­daqtyń kókesi» áli alda bolyp shyq­ty.

1997 jyly Gollıvýd óndirisinen «Pre­zıdent ushaǵy» degen álemdi shýlatqan taǵy bir fılm shyqty. О́kinishtisi, áıgili Harrıson Ford pen Garı Oldman oınaıtyn fılm qyzyl qanǵa bóktiretin terrordyń tóńireginen taǵy da alysqa uzaı almady. KSRO-ǵa adal áskerıler Qazaqstan bıligin basyp alyp, baıaǵy Odaqty qaıta quryp, terrorlyq júıe ornatpaq bolady. Abyroı bolǵanda, saıası trıller qazaqstandyqtar túgili, Ford pen Oldmannyń oıynyn qyzyqtaǵysy kelgen amerıkalyq kórermender men kıno synshylardyń ózine de unamapty.

007 agentimen tanymal 1999 jyly jaryqqa shyqqan «I selogo mıra malo» fılmi de atys-shabysty aına­lyp óte almaıdy. Qurylyqaralyq bal­lıs­tıkalyq raketanyń reseılik bazasyna barý úshin bas keıipker Djeıms Bond Qa­zaqstanǵa tap bolady. Qazaqstan de­gen aty, áıtpese fılmdegi oqıǵanyń Qazaqstanǵa esh qatysy joq. 007 agenttiń ró­linde oınaıtyn sýperjuldyz Prıs Brosnan atommen aınalysatyn Mıhaıl Arkov degen ǵalymnyń atyn ıelengen.

2005 jyly «Oskar» alǵan «Traf­fık­tiń» shemasyndaǵy «Sırıana» at­t­y­ saıası trıller ekranǵa shyqqanda, gol­­lıvýd­tyq «kınoshnıkterdiń» kóz­qa­rasynan zardap shegip kele jatqan Qazaqstan ımıdji salystyrmaly túr­de az-kem durystalǵandaı boldy. Fılm sıýjeti munaı úshin soǵystyń tóńi­reginde óristeıdi. Álemdik kıno­juldyz Djordj Klýnı men Mett Deımon tús­ken «Sırıana» Amerıkanyń mu­naı­ǵa baılanys­ty ustanǵan saıasatyn, trans­ulttyq korporasııalar men jem­qor­lyqty aıaýsyz synǵa alady. Djordj Klýnı armandaǵan «Oskaryna» osy fılmdegi «úzdik er adam» retinde qol jetkizdi. Fılmde qazaqstandyq munaı men Atyraýdaǵy Teńizdiń aty atalady.

Gollıvýdtyń «Jaldamaly­lar» degen fılmi bar. Kóńilińdi buzyp kórgennen kór­megeniń jaqsy, amal joq, «Káz-záks­tan­ǵa» qatysy bolǵandyqtan áýes­tik bıleıdi. Fılmge sensek, Qazaq­standa áıel quqyǵy aıaýsyz taptalyp, eldi jezókshelik jaılap alǵan. Sıýjet boıynsha qandaı jolmen bolsa da, Qa­zaqstandaǵy túrmege basyp kirip, AQSh prezıdentiniń urlanǵan qyzyn qutqarýy tıis elıtalyq áıelderdiń áskerı bó­lim­shesi ǵana eldegi betimen ketken jaǵ­daıdy túzeı alady. Qyzyq bolǵanda, álgi AQSh prezıdentiniń qyzy soıyp qap­tap qoıǵan qazaq qyzynyń ózi. Quddy áke­­si, ıaǵnı Amerıka prezıdentiniń ulty qa­­zaq sekildi. Al endi qazaqstandyq qyl­mys­kerlerdi, o toba, Ýlrıka deı­tin qazaq qyzy basqarady. Gollıvýd kıno­ger­­leriniń aıtýynsha, Ýlrıka – naǵyz qazaq qyzynyń esimi eken.

Qazaqstan atymen baılanysty ame­rı­ka­lyq fılmderdiń tizbesi bularmen túıindelmeıdi, birazyn shubyrtyp tu­ryp atap shyǵýǵa bolady. Kınoǵa kerek qııal degendi qoısańshy, tipti «Lara Kroft: Rashıtıtelnısa grobnıs» fıl­min­de ataqty Anjelına Djolı de jádiger izdep «Qazaqstanǵa» kelip-ke­tedi. Keremet emes pe? Atan túıe berip, attaı qalap shaqyryp keltire almaıtyn Anjelına Djolıdiń ózi kóńildesi Terrı Sherıdandy – Djerard Batlerdi túrmeden bosatyp alý úshin elimizge óz aıaǵymen kelip tur. Anjelına túsken fılm túgili, onyń jaı adam retinde ár bas­qan qadamynyń ózin ǵalamdyq oqı­ǵaǵa balap otyratyn Batys qoǵamy, álem jur­ty keńinen talqylanǵan fılmde qazaq elin, kóńildesiniń otanyn túrme ar­qyly tanydy.

Djon Maktırnannyń «Rollerbolyn­da» da ulttyq oıyndary qandy qasappen aıaq­talatyn, jezókshe qyzdary men qy­zyq­tan ózge jumysy joq jabaıy Qa­zaqstan kórinedi.

Soǵys. Terror. Qylmys. Túrme. Jez­­ókshe. О́zgesin ysyryp qoıyp, tek «Oskar» ıelengen, samsaǵan juldyzdar oınaǵan fılmderdi saralaǵanda, bas-aıaǵy tórt-bes toptamadaǵy Qazaqstannyń tur­paty osyndaı. «Beınesi» degennen góri, «sıqy», «syqpyty» deımiz be, ras-ótirigin fılmdi kórgen, Qazaqstandy biletin adam ajyratyp alar. Bas aınaldyratyn blokbaster túsirýden aldyna jan salmaı kele jatqan Amerıka men Eýro­pa tanyǵan Qazaqstannyń qan ıisine jerik kespiriniń qunyn eshkimnen daýlaı almaspyz. Ras, bul fılmderdiń barlyǵy bastan-aıaq Qazaqstan týraly emes, biraq eleýsizdeý bolsa da, aty atalyp ótedi, bolmashy detal retinde alynǵanymen, eliń bolǵan soń báribir eleńdep qalasyń. Biraq bir anyǵy, «aıtylmaǵan ne qaldy, qandaı jańa ıdeıa bar, álemdi, adamdy ne nársemen, qaıtsek tańǵaldyra alamyz?» dep eki kózi shoqtaı janyp, alaqanyn ys­qylap, jan-jaǵyna jalańdaı qarap otyr­ǵan kıno alpaýyttaryna endigi jer­de ózderi jaýyr jasaǵan Aýǵanstan men Pákistan, Vetnam men Laos eliniń aty ábden eskirgen, taptaýryn bolǵan elder tańyrqatýdan qaldy, ashyǵyn aıtqanda, kerek bolmaı bara jatyr. Qyzyqqa batyratyn, jańa ekzotıkalyq el kerek. Bolashaq fılmniń jobasyn syzyp otyrǵan rejısser men sse­na­rıı jazýshyǵa kóshesinde beline bom­­ba baılap alyp júgirip júretin qaý­ǵa saqal radıkal musylmandary, qap­­­­taǵan jezókshesi bar, qylmystan de­migip turǵan ıslamdyq elge bir mem­leket­tiń atyn japsyrý kerek. Taza al­­­go­rıtm­ge qurylatyn, mıllıondap paı­­da tabý ǵana kózdeletin Amerıka kı­nosyna Qazaqstan osyndaı jolmen, ási­rese aıǵaılap turǵan «stan» jal­ǵaýy arqyly kiristirilmese, basqa qı­syndy sebebin kórip turǵanymyz joq. Ústemdigi joǵary, óz qundylyǵyn bıik­­­ke shyǵarýdy ǵana maqsat tutqan kı­no­qaǵanattyń «stan» tektes elderge tań­ǵan steorotıp ustanymynan qurbanǵa aınalǵan memleketterdiń mádenıeti soq­qy alyp otyr.

Sonda álgi álem tamsanady deıtin tamasha tabıǵaty, qonaqjaı halqy, birligi, tatýlyǵy jarasqan beıbit el men jer qaıda? Shyndyqpen esh úılespeıtin oqıǵalardy kórip, qorlanyp jatqan eliń, taptalyp jatqan quqyǵyń úshin keýdemizdi otqa qaratyp qoıyp otyra bergennen basqa joly joq pa munyń? Qorlanatyn – biz, paıdaǵa keneletin – olar. Jaraıdy, sheteldiń ne rejısseri, ne ssenarıı avtory aıaq basyp kórmegen, eshqashan estimegen-bilmegen el týraly ózinshe qııalmen qurastyryp, óreskel qatelerge jol berdi delik, al bir qudyqtan sý iship, irgemiz keshe ǵa­na bólingen kórshi elderge ne joryq? Ýkraına – Reseı – Polsha birigip tú­sir­gen «Anna German» fılminde Jam­byl jaqtaǵy qyz-kelinshektiń basy-kózin tumshalap, tutas paranjyǵa orap tas­taǵan. Belgili ánshiniń ómiriniń bir kezeńi bizdiń elimizben baılanys­ty bolǵany ras, biraq este joq eski dáýir­degi, eki-úsh ǵasyr burynǵy oqıǵa emes, kúni keshe ǵana bolǵan, kózi tiri kýágerleri bar 1960-1970 jyldardyń oqıǵasyn, barlyq keńestik respýblıkalarmen bir­deı damyǵan Qazaqstandy dál osylaı kór­setýi qasaqana pıǵyldan týǵan tirlik, basqa aqtaıtyn esh sebebi joq.

El ımıdjiniń eń birinshi tasymal­daý­shysy – kıno. Kıno ımıdji – mem­leket ımıdji jáne halyqqa birden-bir ja­qyn óner. Kez kelgen fılmniń artynda tutas el, memleket tur. Italııanyń, fran­­­sýzdyń, qytaıdyń eń myqty fıl­min­ tamashalap, ǵajap áser alǵan kó­rer­men sol kınodaǵy keremetti kózimen kó­­rýge yntyq bolady, al osy fılm ar­qyly sol eldi súıip qalsa, tipti ǵalamat. Iаǵnı, kıno týrıst tartady. Bir mezgilde ári óner, ári taýar bolyp otyrǵan kıno kúshi, kıno arqyly jasalǵan ımıdj degen, mine, osy. Sondyqtan kınosy damyǵan eldiń bárinde bul óner ult­tyq baılyq esebinde. Sol úshin olar mıllıardtap qarjy quıady. Biz de az qarjy quıyp otyrǵan joqpyz. Osy ımıdjdi jasaımyz dep qyrýar qar­jyǵa «Kóshpelilerdi» túsirip, ıt ar­qasy qııannan Mark Dakaskos pen Kýno Bekkerdi aldyrdyq. Biraq budan Qazaqstannyń «halyqaralyq obrazy» jasala qoıǵan joq. Osy ımıdj úshin Nur-Sultan men Almatyda eki kúnniń bi­rinde toı artynan as bergendeı, as­tyń sońyn kókparǵa aınaldyryp, báı­ge shaptyrǵandaı, eldiń esin jınatpaı qos-qosynan sımpozıým men forým­dar ótkizip, salyq tóleýshiler men qazy­na qarjysyn aıamaı shashyp kelemiz. Sha­qyr­ǵan qonaqtyń ımıdj jasap bere almaıtynyn túsinetin ýaqyt áldeqashan jetip edi. Nátıjesi nólge teń, syrty jyltyraǵan maska ımıdjden sharshaǵan eldiń shyǵarmashylyq ókilderiniń bir Dımashtan basqa, mádenı ónimniń sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan jumysy kózge múlde kórinbeıdi. Jaǵymsyz ımıdj qalyptastyrýǵa bireýler ádeıi múd­deli bolmasa, Qazaqstannyń atyn qalaýynsha paıdalanyp otyrǵandarǵa qarsy óz tarapynan ne isteı aldy? Árıne, «Qazaqstannyń atyn bylǵama» dep bireýge buıryq berý múmkin emes, biraq «jaıdaq sýǵa aınaldyryp», jaqsy atyn basqalar burmalap, bylǵamas úshin Qazaqstannyń óz ımıdji soǵan laıyq bolýy kerek edi. Qazaqstannyń ımıdjin, qazaq mádenıetin, eldiń, azamattarynyń jaqsy qasıetterin álemge qazaqtyń, qazaqstandyqtyń ózi­nen artyq eshkim de kórsete almaıdy. Kórsetý az. Dáleldeý kerek. Biraq qalaı?

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Aqyn-jazýshylar Aqtóbede bas qosty

Rýhanııat • Búgin, 11:25

Egemendikter elge shyqty

Qazaqstan • Búgin, 11:19

Elorda ortalyǵynda avtokólik órtendi

Qazaqstan • 15 Qarasha, 2019

MMA: Jastardyń Bahreınde baǵy jandy

Sport • 15 Qarasha, 2019

Baspasóz róli – basty másele

Ádebıet • 15 Qarasha, 2019

Elordada Farıza Ońǵarsynova kóshesi ashyldy

Qazaqstan • 15 Qarasha, 2019

Qazaqstanǵa sheteldik bankter keledi

Ekonomıka • 15 Qarasha, 2019

Qostanaı fılarmonııasyna 75 jyl toldy

Rýhanııat • 15 Qarasha, 2019

Jańa úlgidegi kólikter

Qoǵam • 15 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar