Ekonomıka • 23 Qazan, 2019

AQR: 14 bankti «saýyqtyrý» kerek pe?

27 retkórsetildi

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna oraı bank sektoryndaǵy aktıvterdiń sapasyn baǵalaý (Asset Quality Review) bastalǵanyna úsh aı ótti. Ishki naryq onyń qorytyndysyn kútip ishten tynyp tur. Alǵashqy qorytyndy jeltoqsan aıynyń sońǵy kúnderine deıin belgili bolatynyn Úkimet te, Ulttyq bank te aıtty. Jýyrda osy máselege oraı ótken dóńgelek ústelge qatysqan sarapshylar AQR jobasynyń bizge tym qymbatqa túsetinin jetkizdi. Sebebi halyqaralyq tájirıbe kórsetkendeı, bul joba ishki naryqta syr bergen bankterdi memleket tarapynan qosymsha qarjylandyrý úshin qoldanylady eken.

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

 

AQR – bank sektorynyń turaqty­ly­ǵyn keshendi baǵalaýǵa arnalǵan qalypty tájirıbe. Eýropada keıbir bankterdiń aktıvterin baǵalaý jyl saıyn júrgiziledi. Onyń eń aýqymdysy 2014 jyly ótip, 130 bank tekserilgen. Nátıjesinde 25 banktiń kapıtalyna 24,6 mlrd eýro jetpeıtini anyqtalǵan. 2019 jyldyń basynan beri Belarýste toǵyz banktiń aktıvi tekserilip, úsh banktiń kapıtaly jetispeıtini belgili boldy. Ýkraınada 56 banktiń tórteýin qarjylandyrý kerek ekeni anyqtaldy. Bul qarjy ınstıtýttarynyń barlyǵy bir jylǵa jetpeıtin ýaqytta aıtylǵan olqylyqtyń ornyn toltyryp úlger­genin de aıta keteıik.

Elimizdiń Ulttyq banki 14 banktiń ahýalyna kúdik keltirip, aktıvteriniń sapa­syn baǵalaýǵa kirisip ketti. Sarap­shylardyń paıymdaýy boıynsha, otandyq bankterdiń jumysyn jandandyrý úshin 400-600 mıllıard teńge kerek. Demek buǵan deıin birneshe ret bolǵan bankterge qarjy quıý sharasy aldaǵy ýaqytta taǵy qaıtalanýy ábden múmkin.

Álemdik tájirıbede memleket bank­terge qarjylaı kómektesken kezde olardyń qarjylandyrý sharasynan syrt qalǵan qarjy uıymdary aldyndaǵy jaýapkershiligi de zańdastyrylady. Tanymal sarapshy Dosym Sátpaevtiń pikirin suraǵanymyzda, ol qazir ja­byq esik jaǵdaıynda test-baqy­laý júrip jat­qanyn aıtty. Zań bo­ıynsha Ult­tyq bank kommersııalyq bankterdiń esebine kúmán keltiretin bolsa, tekserý júrgizýge quqyly. Zań Ulttyq bankkke Úkimetpen birlesip ekonomıkanyń damýyna basymdyq berýge quqyq beredi. Biraq Qazaqstan­daǵy qazirgi qalyptasqan jaǵdaıda olaı isteý múmkin emes eken. Ulttyq bank memlekettiń menshiginde bolsa, «Turǵynúıqurylysjınaq bankinen» bastap Qazaqstannyń damý bankine deıingi kommersııalyq bankterdiń bári Úkimet pen Ulttyq banktiń qol-aıaǵyn býyp tas­taýǵa shamasy jetetin yqpaldy top­tyń qolynda.

«AQR qorytyndysyna táýelsiz sarapshylardy tartpaıynsha, belgili bir nátıjege qol jetkizemiz degenge sený qıyn», deıdi D.Sátpaev.

Bul jolǵy baǵalaý Halyq bank, Sberbank, Kaspıı, Forte bank, BCC, ATF, Eýrazııa, Jysan Bank, Bank RBK, Alfa-Bank, Altyn Bank, Nurbank, Home Credit jáne VTB qarjy ınstıtýttaryn qamtıdy. S&P Global Ratings-tiń qarjy ınstıtýttary jáne memlekettik qarjy departamentiniń dırektory Irına Velıevanyń túsindirýin­she, Ulttyq banktiń mundaı sheshim qabyldaýyna qazaqstandyq bankterdiń ekonomıkany nesıelendirýge qatysty belsendiliginiń tómendep ketkeni sebep bolyp otyr.

«Banktiń rezervteri men úmitsiz nesıeler arasyndaǵy alshaqtyqty joıý úshin 1 trln teńge qajet. Memleket aldaǵy ýaqytta problemaly aktıvterdi onyń balansynan satyp alý týraly sheshim qabyldaýy múmkin», deıdi ol.

I.Velıeva bul júıe bankterdiń qansha kapıtalǵa zárý ekenin anyqtaýǵa, olardyń aktıv portfeliniń sapasyna baǵa berýge, nesıeleý tájirıbesin taldaýǵa múmkindik beretin dıagnostıka ekenin de jınalǵandardyń qaperine salyp ótti. Úkimet pen Ulttyq bank bul oraıda teńgerimsizdikti joıýǵa bankter qatysatynyn ashyq aıtyp otyr. 2010 jyly bank júıesi bizden kósh ilgeri Eýroodaq elderindegi qarjy ınstıtýttarynyń problemalary memlekettik kómek paketimen sheshilipti. I.Velıevanyń aıtýynsha, osy baǵytta bas banktiń qolǵa alǵan isi tutas bank júıesiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge tıis. Bul bankterdiń qarjylyq jaǵdaıy týraly qoljetimdi aqparattyń sapasyn arttyrý úshin kerek. Ekinshiden, bul joba bankterdiń qarjylyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin túzetý sharalaryn anyqtap, turaq­tylyqty nyǵaıtýǵa da sep bolady.

«Qazaqstanda jumys isteıtin bankterdiń ashyq jumys isteýge kósh­kenin kórsetý arqyly ınvestorlar men salymshylar tarapynan senimdi arttyrý kerek. Osyndaı sharalardyń nátıjesinde bankterdiń qoldanystaǵy bıznes úderisterin úzdik halyqaralyq tájirıbege sáıkes jetildirip, naqty ekonomıkany nesıeleýdi jandandyrýǵa jáne halyqqa kórsetiletin qyzmetter sapasyn jaqsartýǵa bolady», deıdi ol.

Qazaqstandyq sarapshylar da «Asset Quality Review» nátıjesi bank sektoryndaǵy kóptegen máseleniń basyn ashyp alýǵa múmkindik degen pikirge basymdyq berip otyr. Máselen, Erlan Ibragım 2007 jylǵy álemdik daǵdarystan qandaı qorytyndy shyǵar­ǵanymyzdy da AQR-nyń tekserýiniń nátıjesinen bile alatynymyzdy aıtady. Sebebi bizdiń júıeniń qateligi – ekonomıkadaǵy máselelerdi aldyn ala sheshpeıtini, tek saldarymen ǵana kúresip kelgeni. Osy turǵydan kelsek, bankterdiń jumysyn baǵalaý ashyq júrgizilgeni durys.

«Ázirge Ulttyq bank saıtynda tek­serý­diń qandaı ádispen júrgiziletini ja­rııa­­lanǵany bolmasa, baǵalaý negi­zinen jabyq júrgizilip jatyr. Bul jerde kóp másele Ulttyq banktiń shyn­dyq­qa qan­sha­lyqty týra qalaı alatyny men taban­dylyǵyna da baılanysty. Eger baǵalaý prosesi ashyq ári ádil júr­se, Úkimettiń ekonomıkalyq blogyn to­syn syı kútip turǵanyn kóremiz. Bárimiz oǵan daıyn bolýymyz kerek», dedi ekonomıst.

Úkimet pen Ulttyq bank ekinshi deń­geıli bankterdiń qarjylyq jaǵ­daıyn jaqsartý baǵytynda múmkindikterdiń bárin qarastyrdy. Sońǵy 10 jylda memleket tarapynan bankterge 20 mıllıard AQSh dollarynan artyq tikeleı jáne janama qoldaý kórsetildi. Memlekettiń shyǵyndaryna zer salyp qarasaq, onda bankter ekonomıkanyń qarajat eń kóp bólingen salasy degen qorytyndy jasaýǵa bolady.

E.Ibragım sońǵy jyldary Úkimet­tiń ekonomıkalyq blogynyń saraptaý qabileti syr bere bastaǵany kórer kózge baıqalatynyn aıtty. Qazaq­stan­daǵy qarjy ınstıtýttary myqty bolsa, Úkimet Eýropa qaıta qurý jáne damý bankinen, sondaı-aq Azııa­daǵy iri bankterden nesıe almaıtyn edi. Osy rette bizdiń elde bilikti ekonomısterdi tańǵaldyratyn qubylys jıi bolyp turady deıdi ol. Qarjy ınstıtýttary memleket tarapynan ózderin «saýyqtyrý úshin» bólingen qaryzdy qaıtarmaq túgili, Úkimettiń kepildendirýimen alǵan nesıelerin ıgere almaı otyr. «Bul júıe álemdik tájirıbede synnan ótken shyǵar. Biraq damyǵan elderde mundaı sheshim ishki naryqty saýyqtyrdy, bıznesti aıaǵy­nan tik turǵyzdy. Úkimet pen Ult­tyq bank ekinshi deńgeıli bankter­ge kómek kórsetý týraly sheshim qa­byl­damas buryn shaǵyn jáne orta bız­nesti qarjylandyrýdyń saýatty teti­gin iske qosýy tıis. Úkimet qazirgi baǵdar­lamasyna balama baǵdarlama izdep, qarjy naryǵyna qatysty saıasatyna ózgeris engizýi tıis», deıdi E.Ibragım.

Qarjy sektorynda AQR daýyly soǵyp ótken soń tańdaýly 14 bank­tiń qataryna ilinbeı qalǵan basqa bank­terdiń jaǵdaıy ne bolmaq? Osy­ǵan deıin defolttyq jaǵdaıǵa dýshar bolǵan bankter aksııalarynyń bas­qarý paketin basqalarǵa satýmen ǵana aı­na­lysyp, alpaýyt bankterge juty­lyp ketti. Qazir ondaı bankterdiń Qazaq­stan­da bolǵany da umytylýǵa aınal­dy. «Men AQR-diń kómegimen qarjy uıym­daryn saýyqtyryp jatqan el­der­diń táji­rıbesin zerttedim. Onda mem­le­ket­tiń nazary túsken bankter es jıyp alǵan soń, tizimge ilinbeı qalǵan bank­terge kómektesedi. Ulttyq bank AQR-diń qalaı júrgizilip jatqany týraly áli aqparat bergen joq. Shaǵyn bank­terdiń jumysy toqtaǵannan keıin aı­maq­tar qarjydan tapshylyq kórip jat­sa, iri bankter olarǵa qol ushyn soza ma? Bul suraqtyń jaýabyn qazir aıt­­pa­saq, keıin kesh bolady. Bizge bank­ter­­di asyraı bermeı, ishki naryqty qar­­jy­­­lan­dyrý­dyń ózge tetikterin qaras­­tyryp, kvazı­sek­tordyń jumysyn jandandyrýymyz kerek», dep qorytty oıyn E.Ibragımov.

Memlekettiń qoldaýy arqyly proble­malyq nesıelerdi jabýǵa da biraz múmkindik týdy. Bankter mem­le­ket­­­tiń alabóten yqylasyn osy joly da paı­dalanyp qalýǵa beıil. Sarap­­shy­lar bolsa «oıyn alańynan» syrt­­tap qalatyn qalǵan bankterdiń taǵ­dyry AQR qorytyndysy boıynsha sheshi­letinin aıtady. Osyǵan deıin jarǵylyq kapıtaly az bankterdiń búkilálemdik qarjy daǵdarysy kezinde de daǵdarystan aman qalǵanyna kýá bolǵanbyz. Bul joly shaǵyn bankterdi qazirgi alyp bankter jutyp qoısa, óńirler ınvestısııadan qur qalady. Sebebi aımaqtardyń basym kópshiligi qarjylyq qoldaýdy shaǵyn bankterden kórip otyr.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Aqyn-jazýshylar Aqtóbede bas qosty

Rýhanııat • Búgin, 11:25

Egemendikter elge shyqty

Qazaqstan • Búgin, 11:19

Elorda ortalyǵynda avtokólik órtendi

Qazaqstan • 15 Qarasha, 2019

MMA: Jastardyń Bahreınde baǵy jandy

Sport • 15 Qarasha, 2019

Baspasóz róli – basty másele

Ádebıet • 15 Qarasha, 2019

Elordada Farıza Ońǵarsynova kóshesi ashyldy

Qazaqstan • 15 Qarasha, 2019

Qazaqstanǵa sheteldik bankter keledi

Ekonomıka • 15 Qarasha, 2019

Qostanaı fılarmonııasyna 75 jyl toldy

Rýhanııat • 15 Qarasha, 2019

Jańa úlgidegi kólikter

Qoǵam • 15 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar