Osylaı jan-dúnıemde «Egemen» gazetimniń álemi kúndelikti ózimmen birge, tynys-tirshiligimmen rýhanı astasyp ómir keshedi. Gazettiń ardagerlerin, áriptes bolǵan aǵalardy, apalardy, zamandastarymdy, izetti ini-qaryndastardy saǵynamyn. Almatydaǵy bólimshesinde baýyr jaza serpilgen qanatty jyldardy, astanalyq bas redaksııadaǵy salıqaly da shýaqty shaqty saǵynamyn. Saǵynǵan adam muńaıady. Bul bir sáýleli, nurly muń, jaqsy dáýren jaıyndaǵy jarqyn elegııa-estelik bolyp tógilip tússe eken dep tileımin.
Ýaqyt qandaı ushqyr deseńizshi! Kúni keshe ǵana bizdiń tolqyn, biz shyǵarǵan gazet paraqtary da sarǵaıýǵa aınalǵandaı. Ár jylǵy tańdaýly maqalalar toptastyrylǵan «Etjeńdi «Egemen» kitaptaryn, sonaý 1919 jylǵy «Ushqynnan» bastap qanshama tarıhtyń tápsirli baıany qamtylǵan «Júz jyldyq jylnama» tomdaryn aqtaryp oıǵa batamyn. Iá, Otanymyzdyń bas gazeti, halyqpen, qazaǵymen birge jasasyp kele jatqan «Egemen Qazaqstannyń» 100 jyldyq shejireli tarıhynyń ishinde biz de barmyz, myna men de barmyn, osynaý júz jyldyq tegeýrindi tolaǵaı tarıhty jasaýǵa biz de belsene qatysyppyz. Endi jańaǵy muńym maqtanysh bolyp kerneıdi keýdemdi, elegııamnyń shuratynda shattyq bulaǵy syldyraıdy. Bir ǵasyr boıy el gazetiniń betterinde eldiń tarıhy, eldiktiń tarıhy qattalsa, soǵan bizdiń de qatysymyz bar eken, sol tarıhtyń kúnge umtylǵan kúmbezin biz somdasyppyz. Buǵan qalaı qýanbassyń, qalaı mereılenbessiń?
Osynaý 100 jyldyq tarıh taǵylymy bizdi shyndyqtyń betine týra qaraýǵa, nendeı almaǵaıyp bolsa da ádilin aıtýǵa úıretedi. Osy turǵydan kelgende «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tarıhyn el tarıhynan, qazaq eliniń qıly zaman, qasiretti kezeńderinen bólip qarastyrýǵa, aralaryn ala jippen ajyratyp tarazylaýǵa áste bolmaıdy dep bilemiz. Bázbireýlerdiń qyzyl saıasattyń soıylyn soqty, pálen-túgen dep el gazetin qaralaǵylary keletini qynjyldyrady. Osylaı degende gazettiń ózi de, ondaǵy talaı-talaı ultjandy qalamgerler de qazaqqa qarsy sodyr-soıqan, zalym da zymystan saıasattyń qurbany bolǵanyn eskermeıtin sııaqtymyz. Aqıqat bireý ǵana: «Egemen» barlyq ýaqytta elmen birge boldy, gazettiń ár kezdegi Smaǵul Sádýaqasov, Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın, Muhtar Áýezov, Turar Rysqulov, Oraz Jandosov, Ǵabıt Músirepov syndy alash tekti ardager basshylarynyń júregi tek halqym dep, qazaǵym dep dúrsildep soqty, el úshin eńiregen Edigeniń márt kúıin keshti.
Árıne «Eńbekshiqazaq» ta, «Sosıaldy Qazaqstan» da, «Sosıalıstik Qazaqstan» da resmı turǵydan bolshevıkter partııasynyń, Keńes ókimetiniń tili bolǵanyn, sonyń qaýly-qararlaryn jarııalaǵanyn, talap-mindetteriniń údesinen tabylǵanyn eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Biraq ol májbúrlikten, lajsyzdyqtan týyndaǵan amalsyzdyq ahýaly bolatyn. Deı turǵanmen, báribir gazet zamana quıyndary qalaı uıytqyp soqsa da, negizinen qazaqtyń muńyn muńdady, joǵyn joqtady, náýbet-taýqymetterine kúıinip kúńirendi, qıynshylyq-áttegenaılaryna ókinish bildirip opyndy, jaqsylyǵyna qýandy, úmitine jubandy, ult rýhyn shyńdaı berýden jazbady, dáıim el eńsesin kóterisýden tanbady, Alash muratyn astarlap aıtty. «Júz jyldyq jylnamaǵa» jitirek úńilgende biz osyny ańǵaramyz.
Eldiń bas basylymynyń nesheme býyn jýrnalıst qalamgerlerin qalyptastyrǵan osynaý qasıetti dástúr Uzaq Baǵaev, Sapar Baıjanov, Balǵabek Qydyrbekuly syndy degdar redaktorlardyń tusynda odan ári jalǵasyn taýyp, al ańsarly azattyǵymyzdyń eleń-alańynda Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaıuly sııaqty kemeńger korıfeılerdiń basshylyǵymen baıypty da kemel arnasyna túsken edi. Sol kezderdegi aǵa basylymnyń úlgi-taǵylymyn, maqalalarynyń stıl-mánerin boıǵa sińirýge, mashyǵyn alýǵa tyrysyp talpynbaǵan jýrnalıst kemde-kem bolatyn. Ásirese bizdiń býyn osy tálim-tárbıeni molynan qarpyp úlgerdi. Osydan birer jyl buryn «Egemenniń» bes qasqasy» atty maqalamyzdy jazdyq ta, bizdiń aldymyzdaǵy aǵa býynnyń ishinde Sarbas Aqtaev, Ýahap Qydyrhanov, Nurmahan Orazbekov, Nurıden Mýftahov, Sabyrjan Shúkiruly, Mamadııar Jaqypov, Bekbolat Ádetov syndy «SQ»-nyń sańlaq jýrnalısteriniń sheberliginen, til shuraıynan, batyldyǵynan syrttaı bolsa da úırenbedik desek, ótirik aıtqan bolar edik. Iá, sol jetpisinshi-sekseninshi jyldardaǵy «Sosıalıstik Qazaqstan» biz úshin jýrnalıstik sheberliktiń etalony, jýrnalıstıkanyń úlken mektebi bolatyn, bul gazette eldiń eń myqty jýrnalıst qalamgerleri eńbek etetin, solardy ózimizge ustaz tutatynbyz. Sol sebepten de, general bolýdy armandamaıtyn sarbaz bolmaıtyny sııaqty, bas gazette jumys isteýge umtylmaıtyn, sony jan-júregimen qalamaıtyn jýrnalıst te bolmaýshy edi.
Bir qyzyǵy, sol kezderde aǵa gazet «SQ»-da eńbek etý qol jetpes qııaldaı kórinetin de, qııalı bolmaǵandyqtan, óz basym ondaı oryndalmas oıdyń mańyna jolamaıtynmyn. Biraq oǵan ara-tura avtor retinde qatysyp turýdyń reti keı-keıde kelip-aq qalatyn. Tipten, birde gazet qyzmetkeri, tamasha aqyn Keńshilik Myrzabekov «Jeksenbilik áńgime» aıdarymen «Aq ájeniń aq nany» atty áńgimemdi jarııalatqanda qatty qýanyp, marqaıǵanym áli esimde. «SQ»-nyń Kókshetaýdaǵy menshikti tilshisi Baıan Nurpeıisov aǵamyzdyń tapsyrmasymen de syn turǵysyndaǵy maqalalar, basqa da materıaldar jazyp berip, solar anda-sanda aǵa gazetimizdiń betterinde jaryq kórip jatatyn. «SQ»-da maqalań shyǵý – mereı, maqtanysh. Ol kúni ózińdi asa baqytty sezinesiń. Sol alǵan shattyq zarıadynyń ózi áldeneshe kúnge jetip, jaqsy kóńil kúıde kúpildep júresiń.
On bes jyl shamasynda aýdandyq, oblystyq gazetterdiń kóriginde pisip, 1989-da arman etken Almatyǵa da keldim otbasymmen qotaryla kóship. Bul ýaqytta negizinen «Juldyz» jýrnalynda júrdim, aqyn-jazýshylardyń ortasyna tústim. Sol kezde Ortalyq Komıtette isteıtin Saýytbek Abdrahmanov Muhtar Maǵaýınge: «Qorǵanbekti sonaý Kókshetaýdan taýyp alǵan kózińiz qandaı metkıı edi, Muha!» dep aıtypty. Sondaı «metkıılik» qasıet Saýytbek dosymnyń ózinde de bar ekenin ol kezde qaıdan bileıin. Báribir, «SQ»-da erekshe adamdar isteýge tıisti degen qaǵıda sanamyzǵa mórlenip basylyp qalǵan, ol jaqqa attap basýǵa júrek daýalamaıtyn.
Degenmen «Aýyl» gazetinde Bekbolat Ádetov aǵamyzdyń qasynda tonnyń ishki baýyndaı orynbasary bolǵan kezde aǵa gazet, ondaǵy shyǵarmashyl orta jaıyndaǵy áńgimelerge kóbirek qanyqtym. Ǵalym Tynybaev aǵa neler qyzyqtyń maıyn tamyzyp aıtqanda olardyń «SQ»-daǵy dáýreni kózimizge bir ertegideı elesteıtin. «Poltora qazaq» atanǵan menshikti tilshi Seıdahmet Muhametshın, «SQ»-nyń aıtqyshbegi Tájibaı Bıtaev aǵalardy syrtynan jaqsy kórip, kórmesek te kórgendeı bolyp kóńildi kórkeıtip otyratynbyz. О́stip júrgende Erekeń – Erjuman Smaıyl aǵamyz basshysy bolyp turǵan kezinde 50 jasqa tolýyma oraı jańaǵy jaryqtyq Bekeńniń men týraly «Shaǵaladaı sharq urǵan» atty júrek lúpilindeı ádemi tolǵamy endi «Egemen Qazaqstannyń» betterinde shyqqanyn kórgende qýanǵannan óz kózime ózim senbegenim de ras-tyn.
Aqyry, ne kerek, 2004 jyldan bastap oqta-tekte bolsa da «Egemen Qazaqstanǵa» jazǵandarymdy usynyp turdym. Solardyń biri – «Qazaqta bir Dárkembaı» atty esse maqalam táýirler qatarynan tabylyp, «Etjeńdi «Egemen Qazaqstannyń» tańdamaly kitabyna kirdi. Átteń, kózi tirisinde jazylyp, ózine oqytyp ta úlgergen osy maqalanyń qazanamamen qosa jarııalanyp, qazaǵymnyń qaıtalanbas óner ıesi Dárkembaı Shoqparulynyń sony baspa betindegi bederli kúıinde kórýge taǵdyr jazbaı, ómirden asyǵys ótip ketkeni ókindiredi-aq. Osyǵan qaıtip muńaımassyz...
Jańa zamanymyzdyń «Egemenine» kelmeı turyp ta rahmetim mol-tuǵyn. «Jyr jahany» aıdarymen jarty betke jalpaǵynan jaıylyp toptama óleńderim shyqqanyn kórseńiz. О́leńi osylaı jaryq kórgen árbir aqyn baqytty der edim. Basylym basshysy Saýytbek Abdrahmanovtyń sondaǵy aıtqan: «Qorǵanbek, aıtshy, budan buryn óleńderiń halyqqa 100 myń tırajben tarap kórip pe edi?!» degen aqjarqyn ázil aralas aqıqat sózderi meni shynymen-aq qatty oılandyryp tastaǵan bolatyn. Odan keıingi onshaqty jyldyń údesinde bas gazette úsh birdeı poemanyń, qanshama óleń-jyrlarymnyń basylǵanyn, sóıtip endi oqyrmanǵa 100 myń emes, 200 myń tırajben taraǵanyn da tótenshe baqytym, osynaý basylymǵa jan-júrekpen berilgen jaqyndyǵymnyń sharapaty dep bilemin.
Osy aıtqannyń bárin jınaqtaı kelgende, 2007 jyldyń qyrkúıeginde basshylyqtyń usynysyn birden qabyl alyp, «Egemenge» kelýim ózime áldebir zańdylyq, taǵdyrymnyń buıryǵy sııaqty bolyp kórinedi. Almaty bólimshesi áıbát. Mamadııar aǵamen burynnan syılas edim. Gúlzeınep (Sádirqyzy) degen er qurbymyzdyń esimine syrttaı qanyqpyn da. Aınash (Esalı) qaryndasymdy da, baıqasam, burynnan biletindeı ekenmin. Ujymǵa tastaı batyp, sýdaı sińdim desem de bolady.
Almaty shaharynyń zııatkerlik áleýeti ǵajap qoı. Nebir akademık, ǵylym doktory, professor, jazýshy, óner qaıratkeri – ózimiz ardaq tutatyn úlken tulǵalardyń, zııaly qaýymnyń «Egemen Qazaqstan» gazetine degen qaltqysyz qurmetin dál osy shaqta ańǵaryp sezindim. Solardyń kóbi avtorymyz, suhbattasymyz, keıipkerimiz boldy. Aramyzda dostyq, sondaı bir syılastyq ráýish ornady. Solardyń ishinde Ázilhan Nurshaıyqov, Saǵadat Nurmaǵanbetov, Talǵat Bıgeldınov, Saǵyndyq Kenjebaev, Serik Qırabaev, Salyq Zımanov, Amanjol Qoshanov, Maqtaı Saǵdıev, Kenjeǵalı Saǵadıev, Ábdimálik Nysanbaev, О́mirzaq Aıtbaev, Saǵyndyq Satybaldın, Murat Jurynov, Áshirbek Syǵaı, Tuńǵyshbaı Jamanqulov syndy ardaqty aǵalardy aıryqsha bólip atar edik. Bul kisiler bizdi de tanyp bildi, baǵalady. «Egemenniń» arqasynda. Ásirese Qadyr Myrza-Áli, Tumanbaı Moldaǵalıev, Muhtar Maǵaýın sııaqty ádebıet klassıkteri haqyndaǵy maqala-suhbattardy daıyndaýym ózim úshin asa ǵanıbet jaǵdaı bolǵanyn aıtýym kerek.
Iá, júz jyldan beri birneshe júzdegen-júzdegen jýrnalıst qalam ıeleri óz taǵdyrlaryn osynaý bas gazetpen baılanystyryp keledi. Adamı baqytyn, azamattyq ańsar-múddesin osy aradan tapty, sol arqyly halqyna, eline qyzmet etti. Biz de sol kóptiń biri bolǵanymyzǵa shúkir. Jýrnalıstik qyzmet jolymyzda azdy-kópti abyroı-bedel ıelensek, eń aldymen, «Egemenniń» arqasy. Myń jasaǵyr «Egemenniń» arqasynda el astanasynyń turǵyny atanǵanymyz jáne bar. Qudaı-aý, jyr tumasy Tumaǵam: «Menimen mynadaı suhbat jasaǵan Qorǵanbekti mereıtoıymnyń tórine otyrǵyzamyn!», klassık jazýshy Muhtar Maǵaýın: «Men týraly eń jaqsy maqalany sen jazdyń, Qorǵanbek!», Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Murat Jurynov aǵamyz: «О́z isiniń naǵyz professıonaly ekensiń!» degen sıpattaǵy ystyq yqylas-lebizderin bildirip kótermelese – biz enshilegen, eshqandaı basqa marapatqa aıyrbastamas osyndaı aǵalyq shynaıy qoldaý-qurmetter de tek «Egemenniń» arqasynda múmkin bolǵany anyq. Álemniń talaı jerin aralap, tamashalap kórip, Parıj, Nıý-Iork, Ystanbul, Ankara, Beıjiń sııaqty shaharlardan tolǵamdy maqalalar joldap, dúnıe tanysaq – ol da osy qara shańyraqtyń arqasy. Iá, «Egemenge» degen alǵysym sheksiz.
Sońǵy jyldarda «Egemenimiz» kóz qýandyryp, kóńil súısindirip jasaryp, jańaryp, jańǵyryp keledi. Daryndy baýyrymyz Darhan Qydyráli bastaǵan jasampaz jas tolqyn dástúrdi saqtaı otyryp, gazetti túrlendire, kórkeıte túsýde. Naq osyǵan biz, ásirese gazet ardagerleri qýanyshtymyz. Senimdi ári berik qoldaǵy «Egemen» eldik sózin aıtyp, halqymen, qazaǵymen birge bel-belesterden asyp, jasaı bersin!..
Qorǵanbek AMANJOL,
halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
NUR-SULTAN
