О́zi ómirden ótse de, sońyna óshpes iz, ónegeli ómir jolyn qaldyrǵan tanymal tulǵanyń esimi halqymen birge jasaı bermek. Osy oraıda, ony biletin jáne qyzmettes bolǵan adam retinde ózim táýelsiz elimizdiń zańnama júıesin jańadan qalyptastyrýda orasan zor eńbek etken azamat týraly maqala jazýǵa bel býdym. О́ıtkeni ol «Azamat edi ardaqty!» deıtin tulǵanyń biri boldy.
Alǵash ret Marat Ospanov týraly 1989 jyly Aqtóbe qalasyndaǵy beıresmı baspasóz quralynan estidim. Gazettegi jergilikti medısına ınstıtýtynyń partorgy M.T.Ospanov oblystyń sol kezdegi birinshi hatshysy Iýrıı Trofımovqa «Ashyq hat» jazdy degen málimet bir óńirdi dúr silkindirgendeı bolyp edi. О́ıtkeni ol hatta oblys basshysy tarapynan KSRO Halyq depýtattarynyń saılaýyn ótkizý barysynda qatelikter jiberilgeni jáne saılaý týraly zańdardyń óreskel buzylǵandyǵy málimdelgen. Sondaı-aq joǵary oqý oryndarynyń jaı-kúıi alańdatyp otyrǵany jáne de aýyl sharýashylyǵy salasynyń jaǵdaıy óte múshkil ekeni, taǵy da basqa mardymsyz atqarylyp jatqan jumystardy atap kórsetip, oblys hatshysyn ótkir synǵa alǵan.
Ol kezde men Aqtóbe pedagogıka ınstıtýtynyń tárbıe jónindegi prorektory qyzmetinde bolatynmyn. Bir jaǵynan Mákeńniń joǵary oqý oryndarynyń jabdyqtalýy nashar ekendigi týraly oı-pikirin qoldap, ekinshi jaǵynan áriptesimniń aldaǵy kúnderine alańdap, «Endi bul azamattyń bolashaǵy qalaı bolar eken?» degen oıǵa da qalǵanym ras. Sebebi ol kezdegi totalıtarlyq júıe ózine qarsy osyndaı batyl qadam jasaǵandarǵa toıtarys bereri anyq edi.
Degenmen, Marat Turdybekuly bul saıası aıqastan aman ótýmen qatar Qazaq KSR-i Joǵarǵy Keńesiniń XII shaqyrylymynyń depýtattyǵyna saılaýǵa tústi. Jáne de sol dodada oblys ákimi orynbasarlarynyń birimen saıysqa túsip, jeńip shyqty. Alaıda, sol shaqyrylymnyń az ýaqyt ishinde taratylǵany belgili.
Endi kezekti saılaý ótkizý naýqany bastaldy. Joǵarǵy Keńestiń XIII shaqyrylymynyń depýtattyǵyna oblys atynan birneshe kandıdat aıqyndaldy. Solardyń arasynda óńirge tanymal azamat, sol kezdegi Aqtóbe pedagogıka ınstıtýtynyń rektory, professor Muhtar Aryn da bar edi. Ol meniń tikeleı basshym ári men M.Arynnyń saılaýaldy úgit-nasıhat jumystaryn júrgizetin toptyń múshesi boldym. Ol kezde saılaý naýqany balamaly negizde jáne óte qyzý tartysty jaǵdaıda ótetin. Úmitkerler kóptegen mekemelerge baryp, jergilikti saılaýshylarmen kezdesip, josparlaǵan baǵdarlamalarymen tanystyryp, ózderine mindetteme alyp, olardyń qalaı oryndalatyndyǵy týraly aıtyp, qarsylastarymen ashyq túrde pikirsaıysqa túsetin. Kezdesýlerdiń kóptigine baılanysty Muhtar aǵamyz úlgermegen jerlerge bizderdi qatystyratyn.
Sondaı jınalystardyń biri «Aqtóbeselmash» zaýytynda ótti. Sol kezdesýge Marat Turdybekulynyń ózi qatysty jáne osy basqosýda júrgizýshi oǵan birinshi sóz berdi. Sheshen adam ǵoı, bastapqy sózderinen-aq otyrǵan jurttyń kóńilin ózine aýdaryp aldy. Sol kezdegi Qazaqstannyń ekonomıkalyq qıyn ahýalynyń sebepterin, oryn alǵan basqa da keleńsiz jaǵdaılardyń naqty sheshý joldaryn qajetti esep-qısaptarymen dálelder keltire otyryp, baıandap bergende jınalǵan halyqtyń seniminen shyǵyp, zor qoshemetine bólengendiginiń kýási boldym.
Sondaı-aq úmitkerler arasynda pikir talastyrý kezindegi qarsylastar jaǵynan qoıylǵan saýaldarǵa da tolyqqandy jaýap berdi. Saılaýshylardyń suraqtaryna jaýap berý barysynda Marat Ospanov tek qana ekonomıka emes, basqa salalar boıynsha da bir irkilgen joq. Atap aıtar bolsaq, salyq pen keden máselesi jáne elimizge sheteldik ınvestısııany tartý jónindegi oılaryn ortaǵa saldy. Qandaı máseleni kóterse de, depýtattyqqa úmitker retinde tereń daıyndyǵynyń bar ekendigin aıqyn baıqatty. Sol saılaýda Mákeńniń de, Muhtar aǵanyń da úmitteri aqtalyp, Joǵary Keńestiń depýtattary bolyp saılanyp, mereıleri ústem boldy.
Joǵary Keńestiń sol shaqyrylymynyń da jumys isteý merzimi uzaqqa barmady, bas-aıaǵy eki jyldyń tóńireginde taratyldy. 1995 jyly 30 tamyzda elimizdiń jańa Konstıtýsııasy qabyldanyp, soǵan sáıkes Táýelsiz Qazaqstannyń qos Palataly Parlamenti ómirge keldi. Endi Májilis depýtattyǵyna saılaý ótkizý naýqany bastaldy. Sol joly Marat Ospanov elimizdegi úsh saıası partııanyń atynan tústi. Al ózim Parlament Májilisiniń depýtattyǵyna jeke mandat boıynsha Aqtóbe qalasynan úmitker boldym. Daýys berý qorytyndysy boıynsha ekeýmiz de elimizdiń joǵary sanatty zań shyǵarý organynyń múshesi bolyp saılandyq.
Májilis depýtattarynyń qatysýymen ótken alǵashqy otyrystyń kún tártibine aldaǵy atqarylatyn jumystardy uıymdastyrý máseleleri qoıyldy. Áýeli Palata Tóraǵasyn saılap alý qajet boldy. Bul laýazymdy orynǵa saılaý da balamaly túrde ótýi tıis. Soǵan oraı kandıdatýrasy usynylǵandardyń qatarynda elimizge tanymal Ábish Kekilbaev, О́mirbek Joldasbekov, Zamanbek Nurqadilov, Orazaly Sábden syndy tulǵalar boldy. Marat Ospanov ta sol úmitkerlerdiń ishinde edi. Májilis depýtattary jasyryn daýys bergen ári óte tartysty jaǵdaıda ótken saılaýdyń qorytyndysynda Marat Ospanovtyń mereıi ústem bolyp, Májilistiń Tóraǵasy bolyp saılandy. Bul Qazaq eli tarıhyndaǵy qos Palataly Parlamenttiń tuńǵysh shaqyrylymynyń óz jumysyn bastaǵan sáti bolatyn!
Osy laýazymdyq qyzmette júrip, ózine júktelgen mindetterdi atqarý barysynda Mákeń shynaıy saıasatker-demokrat ekendigin kórsete bildi. Májilisti basqarýdy qolyna alǵan alǵashqy kúnnen bastap-aq ol memlekettik organdarmen jáne óz áriptesterimen tyǵyz jumys isteýdiń qaǵıdalaryn qalyptastyrdy jáne árdaıym osy tásildi ustandy. Elimizdegi saıası arenada ártúrli kózqarastary qalyptasqan qoǵamdyq kúshterdiń ýákilderimen jáne san alýan ustanymdary bar baspasóz quraldarynyń ókilderimen de til tabysa bildi jáne solar arqyly el turǵyndaryna Májilistiń atqaryp jatqan jumystaryn keńinen jetkizip otyrdy. Eńbek jolynda jınaqtaǵan mol saıası tájirıbesiniń arqasynda ol Májilistiń otyrystarynda nebir túıtkildi máselelerdiń sheshimderin jáne olardyń eń tıimdi joldaryn aıqyndap, elimizge, ultymyzǵa paıdasy kóbirek tıetin ómirsheń zańdardyń qabyldanýyna aıtarlyqtaı yqpalyn tıgizdi.
Mákeń óz áriptesterimen beıresmı kezdesýlerdi jaqsy kóretin. Sondaı basqosýlarda bir-birimizben saıasat týraly jáne zańmen jumys isteý tóńireginde pikir alysyp, aqyl-keńesterimizben bólisetinbiz. Sol kezde Marat Turdybekulynyń bizderge aıtqan keıbir oı-pikirleri esimde qalypty. «Aldaǵy ýaqytta ózimizdiń qajyrly eńbegimizben Májilistiń bedelin arttyrýǵa tyrysaıyq. Konstıtýsııada belgilengen merzimge deıin tolyq jumys jasaıyq. Táýelsiz elimizdiń Parlamenti sapaly daıyndalyp qabyldanatyn zańdardyń uıytqysy bolýy kerek. Kásibı deńgeıimizdi kóterý maqsatynda jáne ózimiz de zań jobasyn jaza biletindigimizdi synaýshylarǵa dáleldeý úshin Parlament Májilisiniń qabyrǵasynda daıyndalatyn zań jobalarynyń sany men sapasyn kótergenimiz abzal. Bizdiń qoǵam úshin asa qajetti zańdardyń ázirlenýine bastamashylyq jasaıyq!» dep Mákeń óz áriptesterin jańa zań jobasyn daıyndaý isine tarta bildi.
Osyndaı ustanymnyń nátıjesinde tek alǵashqy eki sessııanyń barysynda-aq 20-dan astam zań jobasy daıyndaldy jáne olardy Parlament qabyldady. Sonyń ishinde «Shaǵyn kásipkerlikke memlekettik qoldaý kórsetý», «Tutynýshylardyń eńbegin qorǵaý», «Kóshi-qon týraly» jáne taǵy basqa osy tárizdi zańdar sol kezdegi depýtattardyń qajyrly eńbekteriniń arqasynda jaryq kórdi. Reti kelgen soń aıta ketken jón shyǵar, ózim de Májilistiń jumys merziminiń aıaqtalý qarsańynda «Sport jáne dene tárbıesi týraly» tuńǵysh ret zań jobasyn jazyp, keıin ony Májilis pen Senattyń otyrystarynda qorǵap shyǵyp edim. Búginde atalǵan zań avtorlarynyń biri bolǵanymdy qanaǵattanǵan sezimmen eske alamyn.
Májilis reglamentine sáıkes ár depýtatqa toqsan saıyn ózi saılanǵan aımaǵyna baryp, iske asyrǵan jáne aldaǵy atqaratyn jumystary týraly saılaýshylardyń aldynda esep berý mindeti júktelgen. Sondaı saparlardyń birinde Muǵaljar aýdanynan saılanǵan, qazirgi kezde marqum bolǵan áriptes aǵam Atlash Jumaǵalıev ekeýimiz Aqtóbe qalasyndaǵy jataqhananyń birine baryp, jas turǵyndarmen kezdesý ótkizdik. Sol jıynnan shyǵa bergenimizde jaısyz kóriniske kýá boldyq. Esik aldynda erli-zaıypty adamdar ot jaǵyp, eki kirpishtiń ústine shaınek qoıyp, sý qaınatyp jatyr eken. Nege bulaı istep jatqandaryn suraǵanymyzda, olar: «Elektr qýaty bolmaǵandyqtan, shaı men tamaǵymyzdy otqa daıyndap jatyrmyz», – dep jaýap berdi. Odan keıin: «Sizderdiń kelýlerińizge baılanysty otyrys zalyna ýaqytsha sham berdi, qazir sóndirip tastaıdy. Osyndaı jaǵdaıda turyp jatqanymyzǵa úsh aıdyń júzi boldy», – dedi. Bul sol kezdegi eldiń aýyr jaǵdaıynyń bir kórinisi edi. Olardyń jaýaby janymyzdy kúızeltti. Erteńine oblystyq ákimdikke baryp, elektr qýatyna jaýapty basshylarmen sóılesý barysynda Aqtóbe qalasyna qajetti 270 megavatt elektr qýatynyń ornyna 70 megavatt qana paıdalanyp otyrǵandary belgili boldy.
Issapardan Almatyǵa kelgen boıda, Atlash aǵamen birge Marat Ospanovtyń kabınetine kirip, kórgen keleńsiz jaǵdaıdy baıandap, jaqyn arada kómektespeıtin bolsaq, Aqtóbe oblysynyń jaǵdaıy óte nasharlap ketetindigin alǵa tartyp, osy máseleniń sheshý jolyn qarastyrdyq. Sol basqosýda dereý qabyldanǵan sheshim negizinde Premer-Mınıstrdiń atyna depýtattyq saýal daıyndaldy. Májilis otyrysyna sol kezdegi Energetıka mınıstri V.Hrapýnov shaqyrylyp, biz kótergen másele boıynsha aqparaty tyńdaldy. Mınıstrdiń aıtqan ýájine, atqaryp jatqan jumystaryna depýtattar tarapynan óte tómen baǵa berildi. Mákeń tóraǵalyq etken sol otyrystyń qorytyndysy boıynsha Aqtóbe bıýdjetine 150 mln teńge qarjy bólinip, keıin oǵan árqaısysy 50 megavattyq qýaty bar 2 gazotýrbınalyq reaktor satyp alyndy. Olar Aqtóbe qalalyq jylý ortalyǵyna ornatylyp, birden iske qosyldy. Qazirdiń ózinde sol qurylǵylar elektr qýatyn belgili kólemde óndirip keledi jáne qalanyń ekonomıkalyq, áleýmettik ál-aýqatyn arttyrýǵa qyzmet etýde. Aıtaıyn degenim, atalǵan máseleniń tez arada sheshilýine Májilis Tóraǵasynyń der kezinde utymdy sheshim qabyldaýy jáne de kerekti qarajatty qaı jerden únemdep alý kerektigin bilýi úlken ról atqardy. Osylaısha qınalǵan shaqta óz eline degen qamqorlyǵyn kórsete biletin azamat ekendigin taǵy bir ret baıqatty. Bul bir ǵana mysal.
Marat Ospanov Qazaqstannyń ishki máselesimen ǵana shektelip qalǵan joq. Ol eldiń syrtqy saıasatyna da úlken mán berdi. Halyqaralyq deńgeıdegi bedeli joǵary boldy. Sondaı sáttiń kýágeri bolǵan edim. Ádette, Májiliste resmı delegasııalar jasaqtalyp, shetelderge shyǵyp turady. Depýtattar parlamentaralyq baılanystardy nyǵaıtý maqsatynda Almanııaǵa bardy. Sol delegasııa quramynda ózim de bolǵan edim. Issapar kestesi boıynsha tóraǵamyz M.Ospanovtyń Berlın qalasyndaǵy Gýmboldt atyndaǵy ýnıversıtette «Qazirgi Qazaqstan Respýblıkasynyń ekonomıkalyq jaǵdaıy týraly» degen taqyrypta leksııasy josparlanypty.
Uıymdastyrýshylardyń aıtýyna qaraǵanda, bul sharaǵa ýnıversıtettiń shamamen 50 shaqty ustazy men stýdenti shaqyrylǵan eken. Alaıda, oılamaǵan jerden nemis astanasyndaǵy basqa oqý oryndarynyń ustazdary men stýdentteri de qatysýǵa nıet bildiripti. Sol leksııaǵa 150-den astam tyńdaýshy kelip, bizdiń eldiń ekonomıkalyq damý jolyna qyzyǵýshylyq tanytty. Mákeń leksııasyn aıaqtaǵanda, qol soǵyp qoshemet kórsetti jáne suraqtar qoıǵysy keletinderin jetkizdi. Sondaı sáttiń birinde jergilikti nemis eliniń professory: «Lektor myrza, bizdiń baıqaýymyzsha, sizdiń ekonomıka salasynda jınaqtaǵan úlken tájirıbeńiz bar eken, soǵan súıene otyryp aıtyńyzshy, qaı el bolmasyn, az ýaqyttyń ishinde ekonomıkalyq deńgeıin anyqtaýdyń krıterııleri bar ma? Bar bolsa, solar týraly aıtyp berińizshi?», – dedi. Mákeń bul suraqqa: «Ondaı krıterıılerdiń birnesheýi bar, solardyń biri mynadaı: «Eger elińizdiń aýyl turǵyndary qalaǵa kóship jatsa, onda sol eldiń ekonomıkasynyń tómendigin baıqatady, al eger qala turǵyndary qaladan aýylǵa qóshken jaǵdaıda, ekonomıkanyń ósip kele jatqandyǵyn bildiredi», dep jaýap berdi. Osy jáne basqa da tolymdy jaýaptaryna tyńdaýshylardyń barlyǵy dý qol shapalaqtap, rızashylyqtaryn bildirdi.
Aıta ketý kerek, birneshe jyl boıy daıyndap kelip, 1997 jyly sátti qorǵaǵan doktorlyq dıssertasııasynyń ózi «Salyq reformasy jáne salyqtyq qarym-qatynastardyń birizdendirilýi» degen taqyrypty jan-jaqty zerttep qamtyǵan bolatyn.
Memleketimiz de, halqymyz da Marat Ospanovtyń Qazaqstan parlamentarızmin qalyptastyrýǵa jáne ony damytýǵa sińirgen eńbegin joǵary baǵalaıdy. El ishinde bolyp jatqan qoǵamdyq-saıası isterge belsendi aralasyp, únemi óziniń kózqarasyn ashyq bildirip otyrdy. Saıası jáne ekonomıkalyq reformalardyń nátıjeli júzege asýyna atsalysty.
Ol elimiz naryq ekonomıkasyna kóshken tusta qarjy, bıýdjet, salyq salasyndaǵy zańdardyń qabyldanýyna mol úles qosty. 1999 jyly «Turaqtanýdan ósimge qaraı» atty qarjy daǵdarysynyń aldyn alýǵa qatysty baǵdarlamasyn jarııalady. Keıin ol Úkimettiń taıaý jyldarǵa arnalǵan ekonomıkalyq baǵdarlamasyna negiz etip alynǵany belgili. Ol 100-den astam ǵylymı maqala men monografııanyń avtory. Ekonomıka ǵylymy salasyn zertteýge arnalǵan onǵa jýyq kitaby jaryq kórgen.
Marat Ospanov jarq etken jasyndaı qysqa ǵumyrynda elimizge sińirgen osyndaı keleli isimen sońyna ónegeli ómir jolyn qaldyrdy. Qazaqstannyń damýyna úles qosqan ekonomıkalyq taqyrypta jazǵan ǵylymı eńbekteri mol mura retinde saqtalatyny sózsiz. Mákeńniń kózi tirisinde eline tıgizgen ulaǵatty ári paıdaly eńbekteriniń arqasynda ózi qyzmet jasap, saıasat jolyna alǵashqy qadam basqan Aqtóbe medısına ınstıtýtyna jáne qala ortalyǵyndaǵy kósheniń birine esimi berildi, turǵan úıiniń qabyrǵasyna eskertkish taqtasy ornatyldy.
Osy maqalany jazýdaǵy maqsatym, birinshiden, Marat Turdybekuly syndy azamatty qadirleý, tanymal tulǵanyń atqarǵan aýqymdy isterin oqyrmanǵa jetkizý bolsa, ekinshiden, elimizdiń qaı azamaty bolsyn, Marat Ospanovtaı Otanymyzǵa adal qyzmet jasap, halyq aldynda abyroıly bolyp, árdaıym adamgershiligi men parasatty minezimen kelbetti bolýǵa umtylýǵa úndeý.
Tólegen QÝANYShEV,
Parlament Májilisiniń I shaqyrylymynyń depýtaty, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor
NUR-SULTAN
