Qoǵam • 28 Qazan, 2019

Ǵylymdy qarjylandyrý: demeý me, álde tejeý me?

82 retkórsetildi

Úkimettiń qaýlysymen 2006 jyly qurylǵan «Ǵylym qory» aksıonerlik qoǵamy – elimizdegi ǵylymı jańalyqtardyń óndiriske enýine jaǵdaı jasap otyrǵan birden-bir uıym. Osyǵan deıin kóptegen jobanyń juldyzyn jaqty. Al sol qanshama qarjy quıylǵan jumystardyń jemisin qoǵam kórip júr me? Qarajattyń kóleńkeli tustaryn meńzeıtin kóńili kúpti kópshiliktiń kókeıdegi saýaldary taǵy bar. Álemde ónertabysty ónimge aınaldyrý arqyly bútin bir memlekettiń ekonomıkalyq ahýalyn alǵa shyǵaryp otyrǵan elder jeterlik. Bizdegi nátıje qandaı?

Ǵylym tappaı maqtanba

Keler jyly 175 jyldyq mereıtoıy atalyp ótetin qazaqtyń bas aqyny Abaı aıtqan osy bir sózdi eńbektegen baladan eńkeıgen qarııaǵa deıin biledi. Bárimiz biletindikten de bolar, jaı jattandy sózge aınalyp bara jatqandaı. Áıtpese, ǵylymymyzdy damytpaı turyp, ótkenimizdegi jaýyngerlik ónerimizben nemese búginimizdegi jalt-jult etken sahna juldyzdarymen tanaýymyzdy kókke kótermeıtin edik. Bir jarym ǵasyrdaı ýaqyt ótse de mańyzyn joǵaltpaǵan osynaý óleń joldary áli de elimizdiń erteńgi jolyna shyraq jaǵatyn sekildi. Ǵylym men tehnıkanyń dáýirinde ǵylymdy ta­ýyp turyp ta pańdanýǵa kelmeıtindeı kórinedi. Sebebi qazir ǵylymı jańalyq ashýdan da mańyzdy másele bar, ol – onyń óndiriske enýi, ıaǵnı adamzattyń, qoǵamnyń qajetine jaraýy.

 Qarjylandyrý sanǵa emes, sapaǵa jumys istese

Jaqynda Jas ǵalymdar alıansy uıymdastyrǵan «Ǵylymtaný» atty beıresmı otyrysqa qatystyq. Sonda sóz alǵan jas ǵalym Jandos Taýanov qor qarjylandyratyn otandyq jobalardyń joǵary nátıjeli bolmaýynyń sebebin qarajat bólinisindegi olqylyqtardan kóredi. «Bizdegi qor kóptegen jobaǵa qarjylyq qoldaý kórsetedi. Sol arqyly biraz jumys jemisin berdi. Al nátıjesiz jobalarǵa keler bolsaq, onyń bir sebebi – jobalardyń kóbiniń tolyq emes, jartylaı, keıde tipti bolar-bolmas bóliginiń qarjylandyrylýynda. Aıtalyq, bir jaqsy joba 100 mln teńgeni quraıdy delik, biraq qor 300 mln teńgege deıin qarjylaı qoldaý kórsete alatynyna qaramastan tek 20 mln bóledi. Baıqasańyz, 20 paıyz ǵana qoldaý kórsetilip tur. Demek, qolǵa alynǵan istiń qorytyndysy da 20 pa­ıyz oryndalady», deıdi. J.Taýanovtyń aıtýyn­sha, qarjylandyrý jobalardyń sanyna ǵana emes, sapasyna, ıaǵnı nátıjesine jumys isteýi qajet.

Al 20 jyldan asa jumys istep kele jatqan, 10 ǵylym kandıdaty, 6 ǵylym doktory, 6 PhD, 7 doktorant eńbek etetin «Antıgen» ǵylymı-óndiristik zerthanasynyń dırektory Nurlan Nurol­dauly kóp másele joba jetekshi­sine baılanysty degendi aıtady.

Iаǵnı, jo­banyń shyǵynyn josparlaǵanda durys­tap negiz­deý kerek, barlyq maıda-shúıde túgelimen esepteýdi qajet ete­di. Keıbireýler kóp josparlap qoıyp, «taıaq jep» júredi. «Men mal dárigeri maman­dyǵyn bitirgenmin. О́ndiris salasyn­da isimdi alǵa dóńgeletip kele jatqa­nyma 40 jyldan asty. Osy ýaqytqa deıin kóptegen ıgi isti qordyń qarjy­lan­dyrýy nátıjesinde jemisti júzege asyryp kelemin. Jaqynda elimizdegi ara sha­rýashylyǵy ónimderin sertıfıkattaý­men aınalystyq, sonyń qorytyndysy boıynsha otandyq ónimdi eksporttaýǵa jol ashyldy.

Árıne jobany 100 paıyz qarjylan­dy­rady dep aıta almaımyn, ónimniń, istiń sapaly bolýy onymen aınalysatyn mekemeniń tehnıkalyq bazasy men mamandardyń biliktiligine baılanysty. Mysaly, men 100 mln-ǵa qural aldym. Mekememniń qarajatymen mundaıǵa qol jetkize almaımyn. Sol sebepti shynymen de ónim óndiremin degen adamǵa qor kóp kómek kórsetedi», deıdi.

 Otandyq ónimniń bási bıik bolmaı tur

Kásipker-ǵalym N.Nurol­da­ulynyń sózine súıen­sek, qor qarjylandyrǵan jobalardyń qoǵam qajetine jaramaı jatýy joǵarydan sheshiletin máse­lelerden týyndap otyr. Aıtalyq, memlekettiń qara­ja­tyna óndirilgen ónim shetel­dik taýarlarmen teń dáre­je­de tenderge qatysady. «Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq odaqqa múshe bolǵaly beri Úkimettiń qoldaýymen, qor­dyń qarjy­lan­dyrýymen óndirgen ónim­de­rimiz jáýteńdep qaldy. Ýkraına, Belarýs, t.b. elderdiń kásip­ker­leri óz úıin­de júrgendeı sezinedi. О́zimizdiń taýar­larǵa buryn bolǵan 30 paıyzǵa deıingi jeńil­dikterdiń bári alynyp tas­taldy, otandyq ónimderdi satyp alýdy talap etetin jaǵdaı jasalmaı jatyr. Qalaı bolǵanda da óz ónimderimiz ózgelerdikinen bir saty bıik turýy tıis qoı», deıdi. Mamannyń paıym­daýynsha, bul jańa júıe álbette otandyq ónim óndirýshilerdi básekege qabiletti etýge septesetin shyǵar. Degenmen, Úkimette «ózimizdiń qor qarjy­landyrdy-aý, memlekettiń aqshasyna qural satyp alyn­dy-aý» degen janashyrlyq bolýy kerek.

Rasymen de kóp kásip­ker­ler­diń, ásirese osy ǵylymı jańa­lyq­tardy óndiriske engizýmen aınalysyp otyrǵan azamattardyń alańy – satylymǵa degen senimniń azdyǵy. Eger Úkimet memlekettiń qarjysyna shyǵa­rylǵan taýardy múddeli mekemelerdiń satyp alýyna kepildikti qamtamasyz etse, mamandar onyń sapaly shyǵýyna janyn salar edi. Áıtpese ýaıymmen júrgen adam jumysty jan-tánimen, shyn berilip isteıdi degenge kóńil sene qoımaıdy.

 Bıylǵy qarjynyń 30 paıyzyn ǵana aldyq

Jas ǵalym Jandos Kerimqulov «Egistic – Jerdi qashyqtyqtan zondtaý tehnologııalary bo­ıynsha aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń egistik alqaptaryn monıto­rıngileý jáne basqarýǵa arnalǵan onlaın-platforma» qurǵan. Elbasynyń joǵary baǵasyna ıe bolǵan bul eńbegin áli de jalǵastyryp júr. Biraq ony óz betimen ınvestorlardy tartý arqyly ǵana toqtatpaı tur. Sebebi Jandos Ǵylym qorynyń 2019 jylǵa arnap jobasy úshin bólgen qarjynyń jartysyna da qol jetkizbegen. Al jyl bolsa, endi eki aıda támamdalýǵa taıaý. Qor jobany 10 aı ishinde 30 paıyz ǵana qarjylandyrsa da jumystyń nátıjesi sonshalyqty tómen bolyp turǵan joq. «2018 jyly qarjylandyrý bolmady. Bıylǵa bólingen aqshanyń 30 pa­ıyzyn ǵana aldyq. Munyń sebebin qor qarjynyń tapshylyǵymen túsindirdi. Biz qorǵa qarap qalmaı, jeke ınvestorlardy izdedik. Bul negizi aksıonerlik qoǵamnyń basshylyǵyndaǵy aýys-túıispen baılanysty bolýy kerek. Jaqynda taǵaıyndalǵan tóraǵa jobalar týraly aqparat aldyrdy, soǵan qaraǵanda bir nátıje shyǵatyn shyǵar», deıdi J.Kerimqulov. Osyndaı olqylyqtarǵa qaramastan, onlaın-platfor­maǵa 500-ge jýyq qoldanýshy tirkelip úlgeripti, olardyń 100 shaqtysy tólem tólegen. Paıdalanýshylardyń basym bóligi eshqandaı jarnamasyz tirkelgen kórinedi. Qoldanýshylardyń arasyn­da kásipkerler, sharýa qoja­lyq­tarynyń ıeleri, egin sharýa­shylyǵymen aınalysatyndar bar. Jaıylym jerler men egistikterdiń jalpy jaǵdaıyn anyq kórsetip beretin rentgen sekildi qyzmetti usynyp otyrǵan bul jobanyń bereri mol. «Qordyń qoldaýy bizge kóp múmkindik syılady. Bıylǵy jobamyzdy 30 paıyz qarjylandyrýynyń ózi bizdi biraz shyǵynnan, kóp qaýipten qutqaryp qaldy. Osy­nyń nátıjesinde birshama qyz­met­kerge jumys berdik. Negizi meniń sózimdi elimizdegi ınves­torlar estise eken deımin. Olar birden qansha pa­ıyz aqshanyń qaıtatynyn eseptep otyrady, joba aldymen nátıjege, ónimge, sapaǵa, sodan soń baryp tabysqa jumys isteıtinin aıtsań, túsinbeıdi. Álbette ınvestısııanyń zańy da – sol. Alaıda fılantroptar túrli oıyn-saýyq sharalaryna, ıakı bir áýlettiń atasyna eskertkish qoıýǵa emes, otandyq ǵylym men óndiristiń damýyna úles qosýǵa atsalyssa, áldeqaıda paıdaly ári tıimdi is bolar edi», deıdi.

P.S. О́nimin bere almaǵan ónertabystyń ǵumyry kelte keledi. Al ónim suranysqa ıe bolmasa, quny qalmaıdy. Qaıtpek kerek? Árbir ónimdi endi ǵana otyrǵyzylǵan shybyqqa teńesek, onyń keń qanat jaıyp, aınalasyna jurtty saıalatar alyp aǵashqa aınalýy úshin kóp kútim, baptaý qajet. Qordyń qarjylandyrýy bálkim kúnniń sáýlesi sekildi deıik, biraq shybyqtyń alyp aǵashqa aınalýyna bul jetkiliksiz ǵoı. Ony sýaryp, aram shóbin otap, topyraǵyn qopsytyp otyrý kerek. Shyndyǵynda kóre bilsek, bizde «osy elge saıa bolsa eken» dep túrli ónimderdi ómirge ákelip júrgen ǵalymdar barshylyq. 25 sotyq úıdiń aınalasyn jaǵalaı ósken taldardy kútip-baptaý jaýapkershiligin otbasyndaǵy bir-aq adamnyń moınyna ilip qoısa, jumystyń sapasyna senim joǵalatyny sııaqty, elimizdegi 100 myńdap keletin jobany jemisin bergenshe qoldaý – jumyla kóterýdi qajet etetin salmaqty júk.

 

Sońǵy jańalyqtar

ShQO-da qar kóshkini júrdi

Aımaqtar • Búgin, 17:25

Balalyq shaqtyń kórmesi

Qoǵam • Búgin, 15:56

Qylqalamnyń ushyndaǵy Býrabaı

Aımaqtar • Búgin, 15:25

Aqmolada brakonerler quryqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 15:18

Kókshetaýda 9 aýdıokitap jaryq kórdi

Aımaqtar • Búgin, 15:12

Uly hakim ulaǵaty urpaqqa úlgi

Rýhanııat • Búgin, 15:09

Kókshetaýdaǵy Qopa kóli tazartylady

Aımaqtar • Búgin, 15:05

Qazaqtyń tuńǵysh abaıtanýshysy

Rýhanııat • Búgin, 14:24

Semeılik ustazdar Abaı ánin oryndady

Rýhanııat • Búgin, 13:01

Prezıdent Tımýr Qulybaevty qabyldady

Prezıdent • Búgin, 11:42

Ana tili – arym deıtin jastar kóp

Qazaqstan • Búgin, 09:21

«Aqylǵa sáýle qonbasa...»

Qoǵam • Búgin, 08:03

Qatygezdik qaıdan shyǵady?!

Qoǵam • Búgin, 07:46

Qyzyltastaǵy jartas sýretteri

Qoǵam • Búgin, 07:44

Omby qardy tazalaýda olqylyq bar

Qoǵam • Búgin, 07:41

Uqsas jańalyqtar