El tarıhynyń eleýli tustary eksheldi

Kongress ótkizýdegi maqsat – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev tamyz aıynda «Ulytaý-2019» halyqaralyq týrıs­tik forýmynda sóz sóı­lep, Altyn Ordanyń negizin qa­laýshy Joshy han esimin ulyqtaý týraly aıtqan bola­tyn. Osyndaǵy Prezıdent tapsyrmasyn júzege asyrý jáne irgeli ımperııa Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyna oraı ulys tarıhyn talqylaý, nasıhattaý, tarıh ǵylymy men bilim be­rýdiń ózekti máselelerin tal­daý, murajaılar men mu­ra­ǵat­tar jumysyn jańa deńgeıge kóterý, ulttyq tarıh boıyn­sha orta mektep pen JOO oqý­­lyqtarynyń jaǵdaıyn jaq­sar­tý eken.               

Joǵaryda maqsaty aı­qyn­dalǵan sharany nátıjeli atqa­ryp shyǵý úshin ǵylymı forým: Uly Dala tarıhyndaǵy Joshy tulǵasy; Joshy ulysy jáne túr­kilik álem; Altyn Orda jáne Qazaq handyǵynyń tarıhı sa­baq­­tastyǵy; Ulytaý – ult tarı­hynyń ózegi; Otandyq tarıh ǵylymy men bilimindegi ózek­ti máseleler atty bes taqy­ryp boıynsha jumys josparyn ba­ǵyttapty.

Mańyzdy jıyndy ashyp, keleli keńestiń betashar sózin baǵyshtaǵan Tarıhshylardyń ult­tyq kongresi basqarma tó­ra­ǵasy, Ulttyq ǵylym aka­de­mııasynyń akademıgi Erlan Sydyqov myrza, qazirgi tańda otandyq tarıhnamany zert­teýdiń jańa qalyptaǵy ádis­temesin negizdep, tarıh qat­pa­ryn ashý arqyly jańa ıdeıa­lardy jáne búgingi qoǵamda týyndap otyrǵan tyń paıym­dar­dy memlekettik komponentter konteksimen qor­tyn­dylaý múmkindigi týyp tur. Qoǵamda tarıhqa degen serpi­lis tarıhshy mamandarǵa belsendilik áperdi. Elimizdiń qoǵamdyq-saıası, áleýmettik júıesi ja­ńa­ryp, zııatkerlik qoǵam­nyń ja­sampaz tulǵasyn qalyp­tas­­tyryp, ulttyq tarıhtyń tyń belesterin zertteýde tarıhı sabaqtastyqtyń bolýy zań­dylyq, deı otyryp, atap ótil­gen maqsatty iske asyrý úshin barlyq tarıhshylar bir atanyń balasyndaı ju­myla júk kóterýi qajet de^­gen júrekjardy usynysyn jet­­kiz­di.

Osylaı bastalǵan kong­ress-keńes ári qaraı baıan­da­ma­shylardyń sóz sapta­ýy­na jalǵasty. Atap aıtsaq, Mem­le­ket tarıhy ıns­tı­tý­tynyń dırektory, tarıh ǵylym­da­ry­nyń doktory Búrkitbaı Aıaǵan «Altyn Orda tarı­hy: taqyryptyń jańasha zerde­lenýi», akademık Bolat Kóme­kov «Dala órkenıeti jáne mem­le­kettilik», ál-Farabı atyn­daǵy Ulttyq ýnıversıteti Ortalyq Azııanyń dástúrli órke­nıetterin zertteý ǵylymı ortalyǵynyń dırektory, tanymal tarıhshy Talas Omarbekov «Qazaq tarıhy: jańa zertteý­ler keńistigindegi Joshy uly­sy­nyń tarıhy», túrkolog-ǵalym Qarjaýbaı Sartqojauly «Joshy-Qypshaq ulysy» t.b. ǵa­lymdar atalǵan taqyryptar bo­ıynsha kósile sóılep, kesek-kesek paıymdary men kemel oılaryn ortaǵa tastasa, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Zııabek Qabyldınov, Joshynyń urpaǵy Sultanmámet sultanǵa qatysty arhıvtik de­rek­terdi kópshilikke tanystyrdy.

Mańyzdy basqosý barysy baıandamalar tyńdap, oı talqy­laýdyń syrtynda, sońǵy jyl­dary atqarylǵan ǵylymı eks­pedısııa, otandyq tarıh qazy­nasyna jańadan qosylyp jatqan kitap-jýrnaldyń tanys­tyrylymyna ulasty. Sonyń biri – Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna baılanysty Mem­leket tarıhy ınstıtýty uıym­das­tyrǵan «Qazaq handarynyń joldarymen» atty ǵylymı ekspedısııasy. Joryqqa qaty­s­ýy­shlar elimiz boıynsha 4500 shaqyrym jol júrip, kóp­te­gen beınequjattar men sýret­ter jınaǵan eken. Taǵy bir jańalyq – kongress aıasynda kúlli túrki álemine ortaq «Turkic Studies Jornal» atty halyqaralyq jýrnaldyń ja­ryq kórýi. Shyǵarmashylyq ujym jetekshisi ǵalym Sh.Ybyraev­tyń paıymynsha, jýrnal úsh tilde maqala jarııalaıdy, tarıh, etnografııa, folklor, ádebıet t.b. taqyryptar qamtylady hám resenzııalar men sholýlar bolady. Avtorlary – álemge áıgili túrkologtar. Bolashaqta basylymdy skopýs (scopus) júıesine tirkeý jaıy qarastyrylmaq.

Kópshilik tanystyrylymyna usynylǵan kelesi týyndy Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik ortalyq mýzeı dırektory Nursan Álimbaıdyń jetekshiligimen jaryq kórgen «Qazaqtyń etnografııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlarynyń dástúrli júıesi» atty ǵylymı ensıklopedııa. Bul bes tomdyq alǵash ret 2014 jyly jaryq kórgen-tin. Al myna tanystyrylymdaǵy nusqasy jańadan tolyq­ty­ryl­ǵan túri eken. Iаǵnı, bes tomdyq alǵashqysynan 424 betke kóbeıip, tyńnan 688 maqa­la qosylsa, 682 maqala jańa málimetpen tolyǵyp, 527 maqala ekinshi qaıta redaksııa­la­nypty. Sol sııaqty bes tom­dyqtaǵy 5846 maqalada ejelgi kóshpendiler arasynda qalyp­ta­syp, qolda­nys­ta bolǵan 10 myńnan astam taza qazaqy tarıhı-et­no­grafııalyq kategorııa­lar, uǵym­­dar men ataýlar zerttelgen. Bul ensıklopedııaǵa túrki halyqtary álemindegi alǵashqy zor týyndy degen baǵa berildi.

Sonymen qatar jıyn ústinde Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas­tamasymen qolǵa alynyp jatqan «Qazaqstan tarıhy» ensıklopedııasynyń birinshi tomy jáne qytaı ǵalymy Sý Beıhaıdyń qazaq tarıhyna qa­tysty jazǵan «Qazaqtyń jal­py tarıhy» atty tórt tom­dyqtyń 1,2,3-shi tomdary tanystyryldy. Sońǵy týyn­dy^­nyń joba jetekshisi tarıh ǵylymdarynyń doktory Tursynhan Zákenulynyń sózinen túıgenimiz: bul týyndylar qytaılyq ǵalymnyń kóz­qarasy turǵysynan jazyl­ǵan­dyqtan munda shyǵystyq tanymnyń ádistemesi sińirilgen. Qun­dylyǵy da osynda. Ekin­shi­den, bul kitaptarda ejelgi úısin, saq, ǵunnan tartyp, orta ǵasyrdaǵy túrki taıpalary: naıman, kereı, ýaq, jalaıyr, odan keıingi qazaq handyǵy dáýirine tán oqıǵalar jelisi baıandalady. Ásirese HVIII-HIH ǵasyrlarda qazaq dalasyn otarlaǵan Reseı áreketin qatty synaıdy. Bul týyndylardyń barlyǵy shyn máninde ult qazynasyna qosylǵan qundy eńbekter ekeni anyq.

Jıyn sońynda kongreske qa­tysý­shylar alda atqarar ju­mys­­tardyń josparyn naqty­lap, mańyzdy qarar qabyldady.