Qoǵam • 28 Qazan, 2019

Maqsat Jabaǵın: Jas ǵalymdar jetimsirep júr

327 retkórsetildi

Ǵalymdar men ǵylymǵa janashyr jandardyń arasynda tıisti mınıstrliktiń ǵylymǵa laıyqty kóńil bólmeıtini jóninde jıi sóz bolady. Osy oı eskerildi me, bıylǵy tamyzda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi janynan Jas ǵalymdar keńesi quryldy. Atalǵan keńestiń qandaı jumys atqaratyny jáne aldaǵy josparlary jóninde uıym jetekshisi Maqsat Jabaǵınmen áńgimelesken edik.

–Maqsat Qızatuly, keńestiń quryl­ǵa­nyn habarlaǵan Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov onyń aıtarlyqtaı salmaqty ókilettigi bolatynyn aıtyp edi. Keńes qanshalyqty qaýqarly?

–Keńes mınıstrlik janynan quryl­ǵandyqtan, áýelde elimizdiń bar­lyq óńirin qamtıdy dep oıla­ǵan­byz. Alaıda múshelerine qarasaq, elorda men Almaty aldyńǵy orynda bolyp tur. Qostanaıdan bir ǵana adam múshe boldy. Keńes kóbimiz kútkendeı, asa yqpaldy emes. Ot­yrys­tarda naqtyly, kókeıde jú­r­gen usynystardy bere alady. Al ony qabyldaý-qabyldamaý – mınıstrliktiń quzyryndaǵy is. Ǵylym komıtetiniń basshylyǵy da, Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy baqylaý komıtetiniń jan-jaqtan kelgen usynystar men pikirlerdi qaraıtyn arnaıy jumys toby da keńeste aıtylǵan oılardy tyń­daı­ty­nyn jetkizdi. Negizi ke­ńeske múshe retinde jaýapty vedomstvolarǵa ǵylymdaǵy máse­le­lerdi udaıy k­ó­te­rip júr­gen belsendi jáne 40 jastan aspa­ǵan ǵalymdar qabyldandy. Múshe­lik­ke ótýdi qalaǵan óńirlerdegi ýnıver­sı­tetterdiń ókilderi de boldy. Biraq olardyń usynysy «JOO-nyń múddesine jumys istep ketýi múmkin» degen sebeppen mınıstrlikten qoldaý tappaǵan sııaqty.

–Keńes qandaı usynystar berdi?

–PhD qorǵaýda bizde 7 ǵylymı maqala jazý kerek, sonyń ishinde 3 maqalany otandyq ǵylymı jýrnaldarda jarııalaý mindet. Bul – óte úlken aýyrtpalyq ári maqalany shyǵarý da edáýir qıyn. О́ıtkeni otandyq ǵylymı jýrnaldardyń keıbireýine maqalasyn jarııalaý úshin ǵalymdar jarna tóleýi tıis jáne kóp kútedi. Osy usynysty jetkizbes buryn jas ǵalymdar arasyn­da saýaldama júrgizildi, nátıje­sinde jaýap berýshilerdiń ba­sym bóligi elimizdegi ǵylymı ba­sy­lymdarǵa kóńili tolmaıtynyn jetkizdi. Solaı bolatyndaı da bar, sebebi bizdegi ǵylymı jýrnaldardyń sapasy syn kótermeıdi, halyqaralyq bazalarǵa kirmeıdi, avtorlar men oqyrmandardyń pikirleri nashar. Sol sebepti alǵashqy otyrysta ǵylymı maqala sanyn azaıtýdy usyndyq.

–Keńes óz kezeginde músheligine qabyl­danbaǵan jas ǵalymdardyń únin joǵa­ryǵa jetkize me?

–Jan-jaqtaǵy ǵalymdar bizdiń elektrondy poshtamyzǵa hat joldaıdy. Máselen, bir adamnan kelgen ǵylymı jetekshilerge qatysty oı óte oramdy, kóńilge qonymdy boldy. О́ıtkeni bul – kóptegen jas ǵalymdardyń basynda bar jaıt. Biz osy sózge qulaq asyp, keńestiń atynan ǵylymı jetekshilerge qoıylatyn talaptardy barlyǵyna ortaq bir júıege keltirý keregin aıttyq. Elde oqıtyn doktoranttardyń kóbinen ǵylymı jetekshilerdiń ózin basshy retinde ustap, izdenýshige assıstent sekildi qaraıtynyn, tipti jas ǵalymnyń eńbegin óz atynan shyǵarǵan oqıǵalardy estidik.

–Bilim jáne ǵylym vıse-mı­nıs­tri Fatıma Jaqypovanyń má­limetinshe, Qazaqstanda 35 jas­qa deıingi 7 myńnan asa ǵalym bar. Bul eldegi 22 myńnan asa ǵalymnyń 32 paıyzyn quraıdy. Qazaq ǵylymyndaǵy jas ǵalym­dar­­dyń úles salmaǵyn kóbeıtýge ne kedergi?

– Eń aldymen ǵylymı orta kerek. Bul bizde túbegeıli qalyptasqan joq. Ǵylymı ortany tek joǵaryda keńestiń músheliginde belsendilik tanytqan qos qaladan ǵana kórýge bolady. Árıne toqsanynshy jyl­dar­daǵy toqyraý kezeńine deıin boldy, biraq qazir olardyń basy tolyq quralmaı tur. Qazirgi ǵylymı ortada Keńes kezinde qorǵaǵan aldyńǵy tolqyn men keıingi shyqqan zamandastarymyz bar. Ortasyndaǵy kópir bolar lek joqtyń qasy. Onyń róli orasan zor, orny oısyrap tur. Orta býyn jas shákirtterdi kóptep tartatyn edi.

Ekinshiden, jastar jaǵdaıǵa qa­raı umtylady. Menińshe, naryqtyq zaman­da muny qalypty qabyldaý qajet-aq. Aıtalyq, óńirlerdegi jaratylystaný baǵytynyń ǵalymdary el astanasyna nemese iri megapolıs sanalatyn Almatyǵa qatynap jumys isteýge májbúr. Sebebi oblystarda tehnıkalyq bazamen jetkilikti jabdyqtalǵan zerthana joq. IT sala­syn­daǵy ǵalymdardyń jobalaryna bólinetin qarjy men kásiptegi tabys kólemin salystyrýǵa kelmeıdi. Sondyqtan olar ǵylymda qalmaıdy, ǵylymnyń damýy osydan aqsaıdy.

Úshinshiden, gýmanıtarlyq saladaǵy ǵalymdar kóbine muraǵat­tar­dy jaǵalaıdy. Negizi mundaıda memle­ketaralyq kelisimderdi júıe­li júrgizý kerek. О́ıtkeni keı ǵalym­dar­ǵa otandyq qana emes, sheteldik muraǵattardy aqtarýyna týra keledi, al bul qarjyǵa jáne eldermen mádenı baılanysqa kelip tireledi.

Budan bólek, ǵalymdardyń bedeli joǵary deńgeıde emes. Bul da jastardyń ǵylymǵa kelý jolyn bógeıdi. Sol sebepti qazir ǵylymdy bastaǵan jas ǵalymdar jasóspirimderdi ǵylymǵa qyzyq­ty­­ra­tyndaı, ǵylym arqyly da kásip qalyp­tas­tyrýǵa, tabys tabýǵa bolatynyn kórsetip, belsendi jumys júrgizgeni abzal.

–Jastardyń ǵylymǵa kelýine memleket qoldaýy jetpeı jatqan­daı ma?

–Sońǵy ýaqytta naqty qoldaý bar. Aıtalyq, jas ǵalymdardyń jobalaryna arnaıy 3 mlrd teńge bólindi. Sonymen qatar doktorantýraǵa bıyl kóp grant taǵaıyndaldy. Biraq oǵan túsý talaptarynyń ózgergeni­nen birazy bos qaldy. «Bola­shaq» baǵdarlamasyn da qoldaý qata­ry­na jatqyzýǵa bolady. Negizi jas ǵalymdar qoltyǵynan demeýdi Úki­metten de buryn ózi eliktegen nemese dáris tyńdaǵan, bolmasa aqy­lyn alǵan aǵa tolqynnan kóbirek kútedi. Solardyń senimi jiger, shabyt beredi. Senim degen keremet kúsh qoı, saǵan aldyńdaǵy 40 jyl qyzmet etken professor: «Meniń ornymdy bas, saǵan senip tapsyrdym», dese odan asyp túsýge, tym bolmaǵanda nashar bolmaýǵa baryńdy berip, janyńdy salasyń. Shetelderde zeınet jasyna kelgen professorlar birden ornyn bosatady, oǵan qınalmaıdy. О́ıtkeni laboratorııasyna kelip-ketip júretinin, keńesin kerek qylar shákirtteri baryn biledi. Qarapaıym ornyn ýaqytynda bere bilýdiń ózi – edáýir qoldaý, úlken senim. Shyndyǵynda, jas ǵalymdar ǵylymdaǵy bet-beınesin qalyptastyrýda jetimsirep júr, 1-2 kýrs joǵary oqıtyn doktoranttardan nemese óndiriste tájirıbeden ótý kezinde qor jınaıdy. Kóbine ózin ózi damytýmen bolady. Negizi qatelesip, belgili bir bıikke qol jetkizip kórgen jetekshi top jetekteýi kerek qoı... Osyndaı olqylyq budan keıin de oryn almas úshin bizdiń býyn qazirgi mektepterge baryp, erikti túrde qyzyqty dárister oqyp, oqýshylarmen kezdesý uıymdastyryp turýy qajet. Onyń bir parasyn áriptesterim bastap ta ketken.

–Menińshe, ǵylymnyń negizi, irgetasy bala boıynda mektep tabaldyryǵynan qalanýy tıis. Múmkin jaqynda Jas ǵalymdar alıan­sy bastaǵan «Ǵylymtaný» joba­syn mektepke pán retinde engi­zý kerek shyǵar?

–Rasymen de shetelderde, ǵylymy damyǵan memleketterde mekteptegi pánderdiń derligi zertteýshi qalyp­tas­tyrýǵa baǵyttalǵan. Al sizdiń usynysyńyzdy keńestiń aldaǵy otyrysynda aıtý úshin ózime túrtip aldym.

–Ǵylymǵa bólinetin qarjynyń az ekenin erinbegenniń bári aıtyp júr. Shyn máninde ǵylymnyń damýy tek qarjylandyrýǵa tirelip tur ma?

–Negizinen, ıá, ǵylymnyń damýy aqshalaı qoldaýǵa táýeldi. Degenmen, birneshe sharalardy qabyldaý da ǵylymdy damýǵa bastaıdy. Máselen, «Bolashaq» baǵdarlamasyndaǵy doktorantýranyń oryn sanyn kóbeı­tý kerek. Álbette elimizdegi grant sanyn arttyryp, doktorant­tardy daıarlaýǵa da bolady, biraq olardy oqytatyn sapaly oqytýshylyq, professorlyq quram tolyq jetki­lik­ti deýge kelmeıdi. Aldyńǵy tolqyn zeınette, orta býyn bolar-bolmas qana.

–Prezıdent qatysqan Tamyz keńesinde ǵylymdy basqarýǵa jas ǵalymdardy tartý týraly usynys tastadyńyz, sol qoldaý tapty ma? Bul oryndalsa, qandaı nátıje beredi?

– Biz áńgimege arqaý etip otyrǵan Jas ǵalymdar keńesiniń qurylǵany – atalǵan usynysty qoldaýdyń alǵashqy qadamy. Ulttyq ǵylymı keńes qataryna da jas ǵalymdar tartylyp jatyr. Dıssertasııalardy qaraıtyn Ulttyq ǵylymı keńestiń róli erekshe, sondyqtan oǵan jastardyń kelýi – úlken jetistik. Sonymen qatar alda osy Ulttyq ǵylymı keńestiń quramyna kirmese de, jumysyn syrttaı baǵalaıtyn baqylaýshy bolýǵa múmkindiktiń qarastyrylýyn kótermekpiz.

Nátıjege kelsek, ǵylymı jobalar baıqaýy ashyq ári ádil ótedi.

–Ashyqtyq pen ádildik sonda Ulttyq ǵylymı keńes múshe­le­riniń jas ereksheligine baılanysty ma?

–Baıqaý nátıjesine kóbine-kóp jas ǵalymdardyń kóńili tolmaıdy. О́ıtkeni upaıy joǵary bolǵanyna qaramastan, jobada jeńilip qalǵan jandar jeterlik. Mundaı oqıǵaǵa birneshe ret kýá boldyq. Oǵan qosa jastar egde tartqandarǵa qaraǵanda áli eshkimmen sybaılas bola qoıma­ǵan, bireýdiń múddesinen góri óziniń bolmysy men ımıdjine jumys isteıdi, ádil ári ashyq adam retinde qalyp­tastyrýǵa tyrysyp turady. Sondyqtan biz muny der kezinde paıdalanyp qalýymyz qajet. Álbette ǵalymdardy jappaı basqarýǵa tartýdy quptamaımyn, ishindegi epti, qabiletti jandarǵa jol ashqan jón. Bulaı bolǵannyń ózinde ǵylymmen aınalysatyn múmkindiginen aıyrmaý kerek.

Jalpy, ǵylymdy basqarýǵa jas ǵalymdardy tartý qazir kóbine shetelderde oqyp kelgen jańa býynnyń bilimin elge paıdalanýǵa, Keńes óki­me­tinen qalmaı kele jatqan júıeniń basqasha baǵytyn ázirleýge jaǵdaı jasaıdy.

–Gazetimizde ǵylymdy qar­qyn­dy damytý úshin bilimnen bólip, jeke mınıstrlik retinde qurý týraly maqala jarııalandy. Negizi ǵa­lymdar bul máseleni birazdan be­ri kóterip keledi. Qoldaısyz ba?

–Osy oıdy ózim de ishteı talqylap, ózimshe zerttep kórgenmin. Sonda táýelsizdik jyldarynyń basynda ǵylym men bilim salasynyń eki túrli vedomstvo bolǵanyn bildim. Baıqasańyz, mınıstrliktiń esepterinde de, túrli jınalystarynda da ǵylymǵa az ýaqyt bólinedi, tipti talqylanýsyz qalyp qoıatyn kezder de kezdesedi. О́ıtkeni bilimniń óz problemasy shash-etekten. Onyń balabaqshadan bastap ýnıversıtetke deıin qanshama satysy bar. Sondyqtan qazir de bólip, Ǵylym jáne ınnovasııa mınıstrligin qurýdy qarastyrýǵa bolady. Eger memleket ǵylymdy óziniń strategııalyq damý josparyndaǵy bir baǵyty retinde qabyldaıtyn bolsa, osy qadamǵa barýy kerek.

–Áńgimeńizge raqmet.

 

Áńgimelesken 

Aıdana ShOTBAIQYZY

«Egemen Qazaqstan»

 

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Qorjynymyz bos qaıtty

Qysqy sport • Búgin, 06:56

Para júzýshiler 43 medal oljalady

Sport • Búgin, 06:54

Boksshylar Ammanda irikteledi

Kásipqoı boks • Búgin, 06:53

Naqyl sózderge toly aǵash

Aımaqtar • Búgin, 06:47

Hakim taǵylymy hám ulttyq kod

Abaı • Búgin, 06:43

Kemel oılardyń kemeńgeri

Abaı • Búgin, 06:41

Mańyzdy mindetterge basymdyq beriledi

Saıasat • Búgin, 06:35

Múddeler toǵysy

Álem • Búgin, 06:32

Aýǵanstanda ushaq qulady

Álem • Búgin, 06:30

MÁMS: atqaryldy kóp is

Medısına • Búgin, 06:22

Kóshe boıyndaǵy mádenıet

Qoǵam • Búgin, 06:06

Sary nómir beriletin boldy

Qoǵam • Búgin, 06:05

Qańtardaǵy qarly qursaý

Qoǵam • Búgin, 06:03

Altyn Pragada – Abaı ortalyǵy

Abaı • Búgin, 06:00

О́zara senimge negizdelgen yntymaqtastyq

Prezıdent • Búgin, 05:51

Maǵaýın mıfi

Rýhanııat • Búgin, 05:47

«Barystyń» qarqyny qatty

Hokkeı • Keshe

Uqsas jańalyqtar