Basqarý men baqylaý bólek dúnıe

Sodan da bolsa kerek, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óz Joldaýynda basqarylatyn ýrbanızasııa týraly aıtqan bolatyn. Sonymen qatar Qazaqstandaǵy ýrbanızasııa úderisiniń ala-qula ekenin ári ýrbanızasııanyń alańdatarlyq astary bar ekenin tilge tıek etken-di.

Prezıdent «Eń iri úsh qala ákim­dik­teriniń quzyretin, sonyń ishinde qala qurylysy saıasaty, kólik ınfra­qurylymy, qala sáýletin qalyptastyrý salasyndaǵy quzyretterin keńeıtý kerek. Respýblıkalyq mańyzy bar qalalardaǵy halyq sanynyń kóptigi qazirgi kezde maqtanarlyq jaǵdaı emes, kerisinshe turǵyndardyń áleýmettik-ekonomıkalyq qajettilikterin tolyq qamtamasyz etý turǵysynan alańdaýshylyqqa negiz bolyp otyr. Iri qalalardyń turǵyndary kóbeıip kele jatqany baıqalady. Sonymen qatar jańa turǵyndarǵa qolaıly jaǵdaı jasalǵan Pavlodar jáne Petropavl syndy qalalarda adamdar men eńbek resýrstarynyń tapshylyǵy bar» degen bolatyn. Bul Qazaqstandaǵy ýrbanızasııanyń keıbir qyrlaryn kórsetetin tárizdi.

Atap aıtqanda, Nur-Sultan, Almaty, Shymkent, Aqtóbe qalalary turǵyn­da­ry­nyń sany óskenimen, keıbir qalalarǵa azamattardyń tym qyzyǵa qoımaıtyny baıqalady. Prezıdent aıtqan Petropavl men Pavlodar tárizdi qalalarda adamdar men eńbek resýrstarynyń tapshylyǵy kórinis beretin bolsa, bizde ýrbanızasııa úderisin baqylaýdyń múmkindigi de shekteýli ekenin baıqatady. Iаǵnı, bul jaǵdaı qala jaǵalaýǵa tyrysatyndardyń kóp bóligi megapolısterge qaraı umty­la­tynyn baıqatady. Demek eńbek kúshin tıisti óńirlerge baǵyttaý isinde atqarýshy bıliktiń qolynan kelmeıtin biraz dúnıe bar degen sóz. Bir sózben aıtqanda, Qa­zaq­standa ýrbanızasııa úderisin ázirge tolyq baqylaýǵa alyp, basqarý múmkin bolmaı turǵan syńaıly. Árıne ýrbanızasııa úderisiniń erekshelikteri men júzege asý barysyn bılik nazardan tys qaldyrǵan emes. Elbasynyń Joldaýlarynda da, eldiń strategııalyq damý josparlarynda da bul másele nazardan tys qalǵan joq. Máselen, 2017 qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparynda» besinshi reforma retinde «Myqty óńirler jáne ýrbandalý» degen baǵyt belgilengen. Onda «Reforma ómir sapasynyń bazalyq deńgeıin qamtamasyz etý kezinde óńir­ler arasyndaǵy áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq aıyrmashylyqty qysqar­tý­ǵa ba­ǵyt­tal­ǵan. Damý óńirlerge eko­no­mı­kalyq ókilettikterdiń úlken bóli­gin berý jáne óńirlik basshylardyń ja­ýap­­­kershilik dá­rejesin arttyrý, óńir­­lik deńgeıde ınves­tısııalardy tartý tetikterin jetil­di­rý esebinen qol jetkiziletin bolady. Ýr­ban­daný pro­sesi aglomerasııalarda ǵana emes, eko­nomıkalyq áleýeti bar ortasha qala­larda da qamtamasyz etiletin bolady. Áleýmettik jáne kóliktik ınfra­qurylymdy damytý, bıznesti qol­daý jáne bilim berýdiń ozyq praktıkasyn taratý el boıynsha ómir men ju­mys úshin bazalyq jaǵdaılardy qam­ta­ma­syz etedi», delingen. Demek memleket ýrbanızasııa úderisi óńirler ara­syn­daǵy áleýmettik-ekonomıkalyq aıyr­ma­shylyqtardy tereńdetpeýi kerek eke­nin jaqsy biledi. Soǵan sáıkes saıasat júr­gi­zýge umtylady.

 Ýrbanızasııany basqarý ońaı emes

Bizdiń sóz basynda Prezıdent Q.Toqaevtyń Joldaýynan úzindi kel­ti­rýi­­mizdiń ózindik syry bar. Sebebi Jol­­daýdaǵy «Respýblıkalyq mańyzy bar qala­lardaǵy halyq sanynyń kóptigi qazir­gi kezde maqtanarlyq jaǵdaı emes, keri­sinshe turǵyndardyń áleýmettik-ekonomıkalyq qajettilikterin to­lyq qamtamasyz etý turǵysynan alań­daý­shylyqqa negiz bolyp otyr» degen sóılem erekshe nazar aýdarýdy qajet etetin sııaqty. О́ıtkeni ýrbanıza­sııamen birge qalalarǵa qatysty túrli máseleler de kóbeıedi. Máselen, qala turǵyndarynyń sany kóbeıgen saıyn olardy jumyspen, baspanamen qamtamasyz etý, balalar úshin mektepter men balabaqshalar salý, ınfraqurylymdardy jetildirý, energııa tapshylyǵyn boldyrmaý, ekologııalyq máse­lelerdiń týyndaýynyń aldyn alý, tipti qala turǵyndarynyń ózindik máde­nıeti men tanym-túsinikterin qalyp­tastyratyn tetikter qarastyrý, jaǵym­syz stereotıpterdiń paıda bolýy­na jol bermeý, «jataqtar» qatarynyń ósýin azaıtý qatarly sansyz máseleni sheshý­ge bıliktiń aralasýy qajet bolady. Son­dyqtan dál Qazaqstan jaǵ­daıyn­­da respýblıkalyq mańyzy bar qala­lardaǵy halyq sanynyń óskeni maq­ta­nar­lyq dúnıe emes. Ári qalalarda qa­lyptasqan áleýmettik máseleler ýrba­­nızasııa úderisin basqarýdy qıyn­da­ta túspek. Bıýdjetke qosymsha salmaq túsiredi. Aıtalyq, qalalarda tur­ǵyn­dardyń bir máselesin sheshýge múm­kin­­dik týsa, kelesisi paıda bolatyn deń­geıge jettik. Osydan biraz jyl buryn iri qalalardyń tóńiregindegi eldi mekenderdiń ınfraqurylymyn qa­lyp­­tastyrý óte ózekti másele bolatyn. Aýyz sý, elektr jelileri, jol sııaqty máse­leler áli kúnge tolyq sheshilmeı qaldy da, Almaty, Nur-Sultan tárizdi aglomerasııalardyń irgesinde «jataqqa» aınalyp ketý qaýpi bar eldi mekender paıda boldy. Atqarýshy bıliktiń qala mańynan jer telimderin berýge mora­torıı jarııalaýy da áli kúnge máse­leni sheshken joq. Máselen, Nur-Sultan qalasynan 10 shaqyrym jerdegi Talap­ker eldi mekenine aýyz sý áli jetkizilgen joq, 35 shaqyrym jerdegi Yntymaq aýylynyń joly múldem iske alǵysyz bolyp qaldy. Aıta berse mysal jetedi. Al bul eldi mekenderdiń turǵyndary ómirlerin qalamen baılanystyrady. Odan bólek bıliktiń birqatar ýádesi men jospary da ýrbanızasııa úderisine aralasýshylar qataryn ósirip jiberýi múmkin. Mysal retinde 2025 jylǵa deıin kóp balaly otbasylar úshin 40 myń jaldamaly páter salý bastamasyn alaıyq. Nur Otan partııasynyń HVIII sezinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyr­masyna sáıkes júzege asyryla bastaǵan bul bastamanyń kóp balaly otbasylardyń máselesin sheshýge tıgizer paıdasy zor bolary sózsiz. Biraq ýrbanızasııa turǵysynan qarastyrǵanda atalǵan jospardyń keri áseri de bolýy múmkin ekenin eskerý qajet. 40 myń páterdiń kóbi qalalarda salynatynyn eskersek, bul óz kezeginde kóptegen otbasynyń qala­ǵa kóship kelýine áser etýi múmkin. О́ıt­keni olar da álgi 40 myń páterden úmit etetinin joqqa shyǵarmaý kerek. Ári qazirdiń ózinde qalaǵa tirkelip, bola­shaqta álgi páterlerdiń biri buıyra ma degen úmitpen júrgender bolýy bek múmkin. О́zderi aýyl­­da turǵanymen qalaǵa tirkelgenderge qatysty mysal jetip artylady. Máselen, Nur-Sultan qalasynan 15 shaqyrymdaı jer­degi Qoıandy aýylynda 30 myńǵa jýyq turǵyn bar. Biraq eldi mekenge tirkelgenderi 10 myńǵa da jetpeıdi. Kóbi qalaǵa tirkelgen. О́ıtkeni qalada tirkeýdiń bolýy baspanaly bolý úshin úmit syılaıdy. Ári qala turmysynyń aýyldy jerlerge qaraǵanda jaqsy bolatynyn, «qala jaǵalaǵannyń ózegi talmaıtynyn» buqara jaqsy biledi. Demek ýrbanızasııany basqarylatyn deńgeıde uıymdastyrý qıyn is bolyp otyr. Degenmen óńirlerdi damytý arqyly ýrbanızasııa úderisin belgili bir mólsherde yńǵaıǵa kóndirýge bolatynyn aıtatyn sarapshylar da bar.

Áleýmettanýshy Shyńǵys Torezdiń aıtýynsha, basqarylatyn ýrbanızasııa IJО́-niń shıkizattyq emes bóligin arttyrýǵa yqpalyn tıgizetin mańyzdy prosess. Taýar óndirý men qyzmettiń belgili bir baǵyttaryna mamandanǵan aımaqtardy ekonomıkalyq draıver­ge aınaldyrý respýblıkanyń ár makro­óńi­rinde hab ortalyqtar qurý arqyly ǵana júzege asady. Olar kapıtaldy, resýrstardy, aldyńǵy qatarly tehnologııalardy, kóshi-qon aǵyndary men tabıǵı ýrbanızasııany bir jerge shoǵyrlandyra alatyn ortalyq qyz­metin atqarýy kerek. Sonda ǵana ýrba­nı­zasııany basqarýdyń belgili bir múm­­kindikteri týady. Elimizdiń keı­bir óńirlerinde osy prosestiń damýy olar­dyń ekonomıkalyq ósýdiń postındýstrııaldy servıstik ortalyqtaryna aınal­dyrýǵa baǵyttalǵandyǵymen tú­sin­­diriledi.

– Alǵa qoıǵan maqsatqa jetý úshin saýat­ty strategııalyq jobalardy júzege asyrý qajet. Onsyz óńirler arasyndaǵy aıyrmashylyqty joıý, kóshi-qon úde­ri­­siniń bir baǵytta júrýin tejeý múmkin emes. Megapolısterge aǵylǵan jurt­ty oblys ortalyqtary men shaǵyn qala­lar­da shoǵyrlandyrý da neǵaıbyl. О́ıt­ke­ni óńirlerdiń ekonomıkalyq múm­kin­digi men sol aımaqtarǵa tán áleý­met­tik jaǵdaıdyń ala-qula bolýy óz áserin tıgizbeı qoımaıdy. Sondyqtan ýrbanıza­sııa­ny basqarý tym qıyn is ekenin moıyn­daı otyryp, ony basqarý múm­kin­di­giniń de bar ekenin joqqa shyǵar­maı­myz, – deıdi áleýmettanýshy.

 Qalalyqtardyń ómir jasy uzaq bolady

Ýrbanızasııa úderisiniń jaǵymdy tustary mol ekenin sarapshylar jıi aıtady. Ásirese ekonomıkalyq tıim­di­ligi joǵary bolsa kerek. Degen­men ýrbanızasııanyń áleýmet úshin de mol paıdasy bolatynyn joqqa shyǵar­maı­myz. Eń aldymen ýrbanızasııa halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa, ómir jasyn uzartýǵa aıtarlyqtaı septigin tıgizedi. О́ıtkeni qalalyqtardyń densaýlyq saqtaý men bilimge aıryqsha kóńil bóle­tini baıqalady. 2018 jylǵy má­li­met­­terge qaraǵanda, bizdiń elde megapolıs turǵyndarynyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy eldegi jalpy kórsetkishten 3-3,2 jylǵa uzaq ekeni baıqalady. Máse­len, Qazaqstanda 2018 jyly ómir súrý uzaqtyǵy shamamen 73 jas bolsa, Almatyda bul kórsetkish 76, Nur-Sultanda 76,2 jasqa jetken. Ekolo­gııa­lyq ahýaly jaqsy keıbir aımaq­tarda aıyrmashylyq 6 jylǵa deıin barady. Demek qalada ómir súrý adamdarǵa birne­she jyl uzaq ómir súrý múmkindigin syı­laıdy degen sóz. Jaǵdaıdyń bulaı qa­lyp­tasýyna medısına mekemeleriniń qoljetimdiligi men sapasy da áser etetin bolsa kerek. Odan bólek qalalyqtar tuty­natyn azyq-túliktiń de ár alýan bola­tynyn nazarda ustaý kerek. Tipti qora­synda maly bar aýyl turǵyndaryna qa­ra­ǵanda qalalyqtar etti kóbirek jeı­tini anyqtalǵan. 2017 jyly qala turǵyndary jan basyna shaqqanda 76 kılo et jese, aýyldyqtar 69 kılo et tutynǵan. Al etti eń kóp jeıtin tur­ǵyndary bar óńir Atyraý oblysy. Onda ár turǵyn jylyna 89 kılo et jeıtini belgili bolǵan. Almaty qa­lasynyń turǵyndary 85 kılo tu­tynady eken. Munyń ózi keıbir ste­reo­tıpterdi ózgertýge jetetin derek. Iаǵnı, «qalada et az» deıtin túsinik shyn­dyqqa janaspaıdy. Árıne «azyq-túlik sebetine» kiretin ónimderdi qalaǵa erte­rek ornyqqan turǵyndar kóbirek paıdalanatynyn eskerý kerek. Odan bólek qalalyqtardyń bos ýaqyty men demalysyn ótkizetin oryndary da mol bolady. Qala ý-shýǵa tolyp tur degenmen adam ómiri úshin qolaıly orta kóbirek. Biraq qalaǵa keıingi jyldary kóship kelgenderdiń barlyǵynyń dastarqany «maıly» bola qoımaýy múmkin ekenin de joqqa shyǵarmaǵan durys. Qaladaǵy áleýmettik máselelerdiń kóbi de ýrbanızasııa úderisine keıingi jyldary qosylǵandardyń turmys-tirshiligine qatysty bolatyny sodan.

 Odan bólek aýyldan qalaǵa aǵylǵan­dar­dyń jańa ortaǵa beıimdelýi, qala­lyq mádenıetke úırenisýi tárizdi «qyzyq­ta­ry» bolatyny da belgili. Páter jaldaýshylar, kóterme jumys isteıtinder, tipti jeńil júriske salynatyndar men qylmys jasaıtyndardyń da basym bóligi baıyrǵy qala turǵyndary emes, qalaǵa keıinirek kelgenderdiń ara­synda jıirek kezdesedi. Oǵan Bas pro­kýratýranyń quqyqtyq statıstıka komı­teti saıtyndaǵy mýltı­me­dııalyq kartany baqylap otyrǵan kez kelgen adamnyń kózi jetedi. Qala tur­ǵyn­da­ry­nyń tanym-túsinigi men turmysyn, ýrbanızasııanyń mádenı, áleýmettik, rýhanı qyrlaryn zertteý bizde tym sırek. Mundaı zertteýlersiz ýrbanı­za­sııa­ny basqarý men baqylaý da qıynǵa soǵa­tynyn umytpaǵan abzal. Son­dyq­tan mádenıettanýshylar men áleý­met­ta­nýshylardyń ýrbanızasııa úderisine aıryq­sha nazar aýdarǵany qajet bolyp tur. Ázirge elimizdegi ýrbanızasııa HH ǵasyr­dyń basyndaǵy Eýropadaǵydaı ótip jatqan sııaqty. Syrt kózge solaı. Áıgili «Tıtanık» fılminde kemeniń tómen­gi bóligindegi kaıýtalarǵa asyǵatyn jurt bolýshy edi ǵoı, bizdegi ýrbanızasııa týra sondaı. Táýekel ete alatyn, biraq jıǵan-tergeni az adamdar ǵana ýrbanızasııa úderisine belsendi qatysyp jatyr.

 Ýrbanızasııa damý kórsetkishi bola almaıdy

BUU ekonomıkalyq jáne áleýmettik máse­leler departamenti jyl saıyn ázir­leıtin ýrbanızasııa kórsetkishteri reı­tınginde Qazaqstan 2018 jyly 103-orynda tur. Urban Population Index-2018 zertteýine 195 memleket qa­ty­­­sypty. Mamandar 1980 jyldan ber­gi derekterdi salystyrady. Eki-úsh jylda bir ret jarııalanatyn reıtıngte ýrba­nı­zasııa deńgeıi 100 paıyzǵa jetken 5 memleket bar. Olar – Gonkong, Kýveıt, Monako, Naýrý, Sıngapýr. Odan soń 99,1 paıyzdyq kórsetkishpen Qatar memleketi ornalasypty. Túrkitildes elderdiń ishin­de ýrbanızasııa kórsetkishi eń joǵa­ry memleket – Túrkııa. Ondaǵy qala halqynyń sany – 74,6 paıyz. Reıtıngte 58-orynda tur. Postkeńestik elder ishinde Belarýs memleketi 78,1 paıyz­dyq ýrbanızasııa kórsetkishi arqyly 48-orynǵa jaıǵasqan. Odan soń Reseı 74,3 paıyzben 60-orynda bolsa, Ýkraına 69,2 paıyzben 71-orynda. Qazaqstan 57,3 paıyzben 103-orynda tur. Degenmen Statıstıka agenttiginiń 2019 jylǵy 16 qazandaǵy deregine qaraǵanda, bizdiń elde qala turǵyndarynyń úlesi 58,3 paıyz bolypty. Demek álgi reıtıngte ornymyz sál joǵarylaǵan bolýy múmkin. Tek ony ázirge bilmeımiz. О́ıtkeni reıtıng eki-úsh jylda bir ret jasalady. Sóıte tura halqynyń sany 3 mln-ǵa jańadan jetken Mońǵolııa qala turǵyndarynyń úlesi 68,4 paıyzǵa jetkendikten álgi reıtıngte 76-orynǵa shyqqan. Biraq atalǵan eldiń damý deńgeıi Qazaqstanǵa jete qoımaıtynyn jurt jaqsy biledi. Demek ýrbanızasııa damý kórsetkishi emes, damý faktory bolmaq. Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Qaıyrbek Arystanbekov te bul tujyrymmen kelisip otyr. «Ýrbanızasııa damý kór­set­kishi bola almaıdy. Kerisinshe, bul ekonomıkalyq damýǵa yqpal etetin faktor. Ýrbanızasııa ónerkásip, qyzmet kór­setý salalarynyń damýyna barynsha yqpal etedi», deıdi ǵalym. Eko­no­mıstiń sózine elimizdegi qyzmet kór­setýdiń 94 paıyzy, óndiriletin óner­kásip ónimderiniń 40 paıyzy qala­lar­dyń úlesine tıetini naqty dálel. Oǵan qosa negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııanyń 47 paıyzy aglomerasııalar men oblys ortalyqtaryna shoǵyrlanypty. Kóterme jáne bólshek saýda aınalymynyń 96 paıyzy qala­lar­dyń enshisinde. Al álemde bul kór­set­kish tipten joǵary. Máselen, bir ǵana Tokıonyń ishki jalpy ónimi Ispanııanyń IJО́-sinen assa, Londonnyń IJО́-si Shvesııanyń ishki jalpy ónimi kóleminen artyq. BUU derekterine qaraǵanda 2030 jylǵa qaraı jahandaǵy 600 qala IJО́ kóleminiń 60 paıyzyn berýge qabiletti bolady eken. Munyń ózi ýrbanızasııa reıtıngi men damý kórsetkishi bólek ekenin ańǵartsa kerek. Áıtpese Urban Population Index reıtınginde qalaǵa shoǵyrlanǵan turǵyndarynyń sany bizden áldeqaıda mol elder jetip artylady. Tek olardyń damý deńgeıi bólek.

 Túıin

Qazaqstandaǵy ýrbanızasııanyń qar­­­qyndy júrgen kezi 1960-1990 jyl­dar­ǵa sáıkes keledi. Sol kezde qala tur­ǵyn­da­rynyń sany 44-ten 56 paıyzǵa deıin ósti. 1990-2019 jyldar aralyǵynda qalalyqtardyń sany nebári 2,3 paıyzǵa ósip, el halqynyń 58,3 paıyzyn quraǵan. Onyń ózinde ýrbanızasııa qarqyndy júrip jatqan tórt qala bar. Olar – Almaty, Aqtóbe, Shymkent jáne Nur-Sultan qalalary. Bálkim budan bylaı bul tizimge Túrkistan qosylýy múmkin. Biraq ázirge ondaǵy ózgerister jaıly derek az. Al atalǵan tórt qalany jeke-jeke taldasaq, Almaty turǵyndarynyń sany 1999-2017 jyldar aralyǵynda 1,6 ese, Aqtóbe turǵyndary 1,9 ese, shym­kenttikter 2,6 ese ósse, asta­na­lyq­tar sany 3,2 esege ósipti. Munyń ózi eli­mizdegi ýrbanızasııanyń osynaý tórt baǵytta ǵana qarqyndy ekenin baıqa­ta­tyn bolsa kerek.

Jalpy, elimizdegi óńirler arasyndaǵy damý men básekelestik deńgeıi áli de alshaq kúıi qalyp otyrǵan jaıy bar. Tústik pen teriskeıdegi qos oblysta bıyl ortasha jalaqy 130 myń teńge shamasynda bolsa, elordada 287 myń, Almatyda 227 myń teńgeden asypty. О́zge de tolyp jatqan aıyrmashylyqtardy eskersek, buqaranyń megapolısterge qaraı aǵylmasyna amal bar ma?! Endeshe, ýrbanızasııany basqarýdyń jalǵyz tetigi – óńirlerdi damytý ǵana.