Túrkimen týys Rahmanınov

Adamnyń elden ketý týraly sheshimi aıaqasty týa salmaıdy. Júreginiń árbir tamyr-talshyǵymen sheksiz súıgen Otanyn tastap ketýge tek revolıýsııa emes, uzaq tolǵanystan týǵan Birinshi sımfonııasynyń tyńdarman tarapynan aıaýsyz synǵa ushyrap, synshy bit­ken­niń tas-talqan etip, mazaq-mas­­qaraǵa aınaldyrǵany qosymsha qam­shy bolyp tıgeni ras. Bar bolǵany 22 jastaǵy alyp-ushyp turǵan Rahma­nı­nov ózin synaǵandardy emes, laıyq­ty shyǵarma týdyra almaǵan ózin jek kórdi. О́zin ózi jazǵyrýdan jalyqpady, betimen jer bastyrǵan uıatty ólimmen birdeı sanap, sulq túsip jatyp qaldy. «Rahmanınovtyń mýzykasy orystyń mýzykasy emes» degen súıek syndyra­tyn jalaly sóz jan dúnıesin tutas qorlap, qur súlderin qaldyrdy. Ta­lantty tusaýlaýǵa baǵyttalǵan bi­rin­shi qadam sátti oryndaldy – kom­pozıtordyń taýy shaǵylǵany son­daı, úsh jylǵa deıin mýzyka jaz­bady, kúısandyǵyna otyrmady. Taǵ­dyr­dan aýyr soqqy alyp, mýzyka úshin jaralǵan názik janyna jastaı jara túsken kompozıtor endigi jerde ózin kompozıtor dep ataǵandardy qabyldaı almaıtyn jaǵdaıǵa jetti. О́zi týraly pikiri óte tómen boldy, esimine eleń etip «kompozıtorsyz ba?» degenderdi esh namystanbaı-aq «etikshi deńiz» dep túzetetin edi. Amerıkaǵa kelgen­nen keıin ondaǵylar pıanıstik talantyn joǵary baǵalap, álemdik dárejedegi talantty mýzykant retinde tanyǵanymen, Rahmanınov munda da on jylǵa jýyq ýaqyt eshnárse jazbaı, tosyrqap, toqyrap júrip aldy. Tek Qurama Shtattardaǵy ómiriniń on jylyn túıindeıtin tusta ǵana áıgili pıanınoǵa arnaǵan Tórtinshi sımfonııasynan bas­tap mýzyka jazýdy qaıta qolǵa alady. О́z Otanyn jan-tánimen súıgen Sergeı Amerıka azamattyǵyn alýdan sanaly túrde bas tartqan, «satqyndyǵy» janyna saıa taptyrmaǵan bolýy kerek, eshqashan alýǵa talaptanbaǵan da.

Búkil álemge máshhúr uly kompo­zıtordyń ómirbaıan tarıhyna qys­qasha sholý jasap, ótkendi termelep jatýymyzdyń ózindik syry bar. Qa­zaqtyń 1000 áni men 500 kúıin qaǵazǵa túsirip, qattap berip ketken mýzyka zert­teýshisi Aleksandr Zataevıch ót­ken ǵasyrdyń basynda Amerıkada tura­tyn Rahmanınovpen uzaq jyldar boıy hal-jaǵdaı bilisip, hat-habar almasyp turady. Bul Zataevıchtiń te óz Otanynan qýǵyndalyp, aldymen Orynborǵa, sońyra Qazaqstanǵa birjola qonystanyp, qazaq dalasynyń eni men uzyndyǵyn erkin kóktep, halyq ániniń belgili oryndaýshylary men quımaqulaqtardyń qasynan tabylyp, qazaqtyń án-kúıin notamen tańbalap, shyǵý tarıhynyń sıpattamasyn jazyp, bolashaq irgeli eńbeginiń sońynda erinbeı izdenip júrgen kezi. Qazaqtyń úsh mektepten turatyn án óneriniń, tórt mekteptiń dástúrimen qalyptasqan kúı óneriniń ushan-teńiz baı murasyn jınaqtap júrgen Zataevıch munshama mol qazynanyń mýzykalyq, estetıkalyq lázzatyn Rahmanınovpen bólispeı tura almasy belgili.

О́zbekstan Memlekettik konser­vato­rııasynyń professory, belgili mýzy­ka zertteýshisi Toqtasyn Gafýr­be­kov A.Zataevıch pen S.Rahmanınov arasyndaǵy dostyq, áriptestik baıla­nys taqyrybyn uzaq jyldardan beri zerttep kele jatqan ǵalym. Toqtasyn aǵamyz taǵdyrdan erte talanyp qal­ǵan S.Rahmanınovtyń tóńiregindegi áriptesterine, úzeńgiles zamandastaryna senimsizdikpen qaraǵanyn aıtady. Ishki áleminde bolyp jatqan alapat jarylys­tardy, jazylmastaı bolyp túsken jan jarasyn tiri pende balasyna sezdirmeı, múmkindiginshe jasyryn ustap, eshkimdi jaqyn tart­paǵan. Jan álemin tumshalap alǵan ol syryn, muńyn tek tańdaýly adamdarmen bólisken. Sonyń biri – A.Za­taevıch. Al kompozıtor, kompozıtor bol­ǵanda da, álemdik óner men mádenıet týraly asta-tók bilimge ıe, mýzyka týraly saǵattap otyryp aǵyl-tegil áńgime aıtýdyń asqan she­beri, klassıkalyq mýzykaǵa qyzmet etý­di ómiriniń máni dep bilgen uly kompozıtor men dalalyq ónerdi dá­riptegen folklorshynyń arasynda qan­daı dostyq bolýy múmkin, olardy ne ortaqtastyra alar edi? Árıne mýzyka. Bul keıbir mýzykatanýshylar aıtyp júrgendeı, eshqashan bir qazanda basy pispeıtin klassıka men halyqtyq ónerdiń mámilege kelýiniń sırek te bolsa kórinetin bir mysaly. Rahmanınov Zataevıchtiń «eki aıaqty ensıklopedııalyǵyn» joǵary baǵalaǵan. О́zderin basybaı­ly mýzykaǵa arnaǵan, oılaý keńistigi álem­dik ilim-bilimmen ushtasqan eki uly mýzykanttyń arasyn shy­ǵar­­mashylyqtyń tóńiregindegi pi­kir uqsastyǵy baılanystyra, ja­qyndastyra túskeni anyq. S.Rahma­nınovtyń ótinishimen Zataevıch qazaq, qyrǵyz, ózbek, bashqurt sekildi túrki halyqtarynyń jıyrmadan astam ánin notasymen birge Amerıkaǵa joldaǵan. Búginde mýzyka zertteýshileri bul án­der­diń Rahmanınovtyń shalqar shabytyna jańa lep, tyń órnek bolyp iz salýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaıdy. «Qazaqtyń árbir áni daıyn turǵan opera» degen sózin Zataevıch beker aıtpaǵan jáne Rahmanınov alystaǵy eldiń sol ánderin attaı qalap beker suratpaǵany da belgili. T.Gafýrbekovtiń aıtýyn­sha, Rahmanınov Amerıkanyń asa iri baspa isi qojaıyndarynyń biri Ior­gensonnan Zataevıchtiń mýzykalyq eńbegin jaryqqa shyǵaryp berýin suraǵan. О́kinishke qaraı, Rahmanınov ómiriniń qysqa qaıyrylǵanyna baılanysty ekeýi de bul tilekke jete almaǵan.

S.Rahmanınovtyń sorǵalaǵan lırı­kalyq sezimge tunyp turǵan «Iаpýr-aı» ánine aıryqsha yqylas tanytyp, jo­ǵary baǵalaǵanyn zertteýshiler tegis qýattaıdy. Al eń qyzyǵy, Sergeı Va­sıle­vıch mýzykalyq mıssııasyn, jalpy shyǵarmashylyǵyn «Iаpýr-aı» ániniń sarynymen túıindegen deıdi. Qalaı? Rahmanınov astarynda saǵynysh, muń-zary bar «Iаpýr-aı» ániniń semantıkasyn búkil jan dúnıesimen sezingen. «Jaz bolsa, jar­qyraǵan kóldiń beti, kógerip tol­qyndaıdy, ıapýr-aı, alys sheti» dep bas­talatyn ánniń ózegindegi muńly sezimdi arǵy Qurmanbek Jandarbekov, Rıshat Abdýllınderdiń oryndaýynan tyńdaı almasaq ta, beridegi Ermek Serkebaev, Bekbolat Tileýhan, Shaba Áden­qul, Dımash Qudaıbergenge deıin­gi ánshiler ártúrli nusqada ózinshe jetkizip keledi. Osy ándegi saǵynysh terbegen saryndy orys kompozıtory apokalıpsıs sımvoly Dies irae-men qatar qoldanǵan. Dies irae degenimiz – eýropalyq tanymdaǵy Qahar kúni. Qarapaıym túsindirgende, musylman dúnıetanymyndaǵy «qııamet kúni», qazaqshalap aıtqanda, «aqyrzaman» batysta «Dies irae» atalady. О́mirin ortalaı bastaǵan kezeńde kemel oı­ly kompozıtorlardyń kópshiligi, onyń ishinde, Rahmanınov ta qudaıǵa qa­raı jaqyndap, tirshiliktiń shyn má­nin izdeı bastaǵan shaǵynda jazǵan shyǵarmalaryn haqtyń mazmunymen toltyrýyn zertteýshiler osy zańdy­lyqpen baılanystyrady.

О́ner zertteýshileri arasynda «Iаpýr-aı» ániniń shyǵý tarıhyna baı­lanysty aıtylyp júrgen boljamdar óte kóp. Bul ánniń eki nusqasyn A.Zataevıch Oral óńirinen notaǵa túsir­gen. Birinshisin Qul­súıindik aýylynyń turǵyny Shom­bal Dospambaevtan jazyp alsa, ekinshisin Ǵalymjan Shyn­ǵalıev degen ánshiniń aıtýy­men hatqa túsirgen. Ekeýinde de án «Iа, pirim» dep atalǵan. Muny Toqtasyn Gafýrbekov te aıtyp otyr. «O, Boje!» «O, Alla!» «Iа, Qudaı!» «Iа, pirim!» Ár tilde, balama uǵymmen túr­lenip aıtylǵany bol­masa, Dies irae úshin bul bir úlgi, bir mysal – qudaılyq shyndyqty taný, tez ońatyn ásireqyzyl dúnıeniń jal­ǵandyǵynan túńilip, ja­ra­tylysqa qaraı jaqyndaı túsý, máńgiliktiń ózimen tabysý. Qazaq ániniń arheology Ilııa Jaqanov ta «Iаpýr-aı» – qazaqtyń halyq ánderiniń nurly lırızmge tunǵan til baılar injý-marjany! Onyń sol ińkárligine qyzyqqan Sergeı Rahmanınov óziniń eń sońǵy shyraıly shyǵarmalarynyń biri «Sımfonııalyq bılerinde» «Iаpýr-aı» ánin óte áserli etip qoldanypty» dep jazady.

Munymen birge kompozıtor «Skıf­ter» degen balet te jazý­dy da jospar­laǵan. Baletti ol aıaqtaı almaǵan, biraq balet mýzykasynda paıdalanǵan materıalyn «Sımfonııalyq bılerinde» qoldanady.

Rahmanınovtyń tegi týraly áńgime óte názik taqyryp. Álemdik mýzyka ónerine qubylys bolyp kelip, orys ul­tynyń dańqyn shyǵarǵan sanaý­ly maqtanyshynyń biregeıi bolǵandyqtan olar ony ózge jurtqa qıǵysy joq, ádette suraqty aınalyp ótýdi qolaıly sanaıdy. Al túbiri «rah­man» dep aıǵaılap tur­ǵan tekti ózine qaraı jaqyndatyp ıkemdeýge túrki jurtyna tán ádep pen ıba bul jaqtaǵy zertteýshilerdiń tilin baılap turady. Tólqujat boıynsha ol «orys kompozıtory». T.Gafýrbekov «Vostok ı Rahmanınov» degen maqala­synda Sergeıdiń Amerıkadan Reseıge jol­daǵan bir hattarynda: «Qyrym men Kavkazdyń ánderi men áýenderi ǵajap sulýlyqqa tunyp tur» dep ja­za­tynyn aıtady. Baıqaısyz ba, «Kav­kaz ben Qyrym» dep alabóten bólip, maqtanyshpen aıtady» dep ózbek zertteýshisi áńgimesin aıaqtady.

Al Kavkaz ben Qyrymnyń aty atal­ǵan jerde mindetti túrde túrki dáýiri, túr­kiler bıliginiń ústemdigi ornaǵan jyl­dardyń jadydan jylt etip qylań beretini bar. Volgogradtyq ǵalym Dılbar Ábdirahymqyzy Rahımova da Rahmanınovtyń shyǵarmashylyǵynda orys jáne shyǵystyq bastaýmen bite qaınasqan sıntez mýzyka mysalynyń az kezdespeıtinin aıtady. Ol sıntez kompozıtordyń áıgili «Aleko» operasynan da, vıolonchel men forte­pıanoǵa arnalǵan «Shyǵys bılerinen» de baıqalady. Arada júzdegen jyldar aǵyp ótse de, bastaý-bulaqta turǵan ata tek mineziniń qalǵymaı, qandaǵy aqparat arqyly habar beretinin, qajet kezde atoılap kórinetinin osyndaı belgi-qasıetter jaqsy ańǵartady.

Orystyń uly kompozıtory bolyp tanylǵan Rahmanınov teginiń qupııasyn ashýǵa tarıhshylar men mýzyka zertteýshileri ár kezeń saıyn tal­pynys jasap otyrǵan. 1895 jyly Kıevte basylyp shyqqan «Dvorıan Rahmanınovtardyń tegi týraly tarıhı málemetter» degen kitapta Rahma­nınovtar teginiń moldavan Drago­shynan taraıtyny aıtylady. HV ǵasyrda Sergeıdiń arǵy atasy Ivan Venchınniń uly Vasılıı Moldavııadan Máskeýge qonys aýdarǵanda «Rahman» bolyp kelip ornyǵady. Jalpy, Rah­manınov degen tek bizdiń sanamyzda birden musylman qaýymy úshin ja­ratýshy Alla taǵalanyń 99 ulyq esiminiń biri «Rahman», «asa meıirimdi» degen arab sózimen baılanysty orala ketedi. Al V.Daldyń «Tú­sindirme sóz­diginde» «rahmannyı» sózi birneshe nusqada kezdesedi jáne bir-birine kereǵar maǵyna beredi, olardyń tek birqataryn ǵana sanamalap shyqsaq: «kóńildi», «sózsheń», «qydyrympaz», «meıirimdi», «jaqsy», «jomart», «keń­­peıil», «álsiz», tipti «kemis» dep aı­maq ereksheligine baılanysty túrli uǵymǵa oraılas maǵynada qoldanyla beretinin baıqaımyz. Kompozıtordyń ata tegi týraly kitaptyń 1-bóliminde Mol­davııa knıazdyǵynyń negizin salǵan Dragoshtar áýletinen Rahmanınovtarǵa aýysýdyń úlken bir sebebi, eki ul, eki qyzy bolǵan uly knıaz Stefan IV (1457-1504) bılik qurǵan kezeńmen túsin­diriledi. Ol Polshamen, ásirese túrik sultany Súleımenmen jáne Qyrym hany Meńligereımen kóp soǵysady. Orys tekteri kóp jaǵdaıda laqap ataýǵa (prozvıshe) baılanysty paıda bolǵany belgili. Al orys jylnamalaryndaǵy qypshaq-túrki kisi ataýlaryn zerttep, dáıekti tal­daý jasaǵan belgili túrkolog ǵalym Nıkolaı Baskakovtyń «Túrki tekti orys esimderi» atty eńbektiń negizin­de kisi ataýy onyń minezimen, is-áre­ketimen nemese jer jaǵdaıy, qaýym­dastyqtaǵy orny men áleýmettik mártebesine qaraı rýlyq, otbasylyq laqap ataýy negizinde qalyptasqany dáleldengen shyndyq. Uly knıaz Stefannyń ekinshi uly Ivan Venchınniń kindiginen taraǵan Vasılııge berilgen arab-musylmandyq «rahman» ataýy onyń mineziniń jumsaqtyǵy men meıirbandyǵyna oraılas berilýi múm­kin degen boljam aıtylady. «Rahman» degen laqap at ıelengen Vasılıı ómir súrgen XV ǵasyrdyń sońy men XVI ǵasyrdyń basy Moldavııa men Vala­hııanyń qyrym tatarlarynyń úzdiksiz shabýylynan shaıqatylyp, aqyry basybútin berilip, qun tólep turǵan kezi bolatyn. Zertteýshilerdiń aıtýyna qaraǵanda, «Venchın» degen tektiń ózi «táýeldi» degen maǵyna beredi. 1453 jyly Konstantınopol qu­laǵannan keıin Moldavııa túrik ımperııasyna da táýeldi bolyp qalady. Rahmanınovtar tegin zerttegenderdiń taǵy bir bolja­my boıynsha, onyń ar­ǵy babalary Va­sılıı «Rahman» ataýyn aralas nekeden týǵan­dyqtan nemese qypshaq (nemese tatar) áskeriniń sar­bazy bolǵandyqtan ıelengen. Sebe­bi jaýlanǵan jerdiń hrıstıandary túriktiń ıakı tatardyń tegin ıelense, salyq tóleýden bosatylatyn bolǵan.

Rahmanınovtyń tegine baılanys­ty taǵy bir qyzyqty derek. Shveı­sa­­rııada qurylǵan halyqaralyq «Rah­­­manınov qoryn» ustap otyrǵan shóbe­resi Aleksandr Rahmanınov reseı­lik basylymdardyń birine bergen suh­batynda atasy men ataqty ope­ra ánshisi Fedor Shalıapın ekeýiniń qaljyńy jarasyp, arasynan qyl ótpe­gen jaqyn dos­tar bolǵanyn áńgimeleı kelip, ánshiniń óle-ólgeninshe atasyn «ty moıa tatarskaıa morda» dep ataǵanyn aıtady.

Kim bilsin, Reseı jeriniń tabı­ǵatyn, halqyn jan-júregimen súıgen Rah­manınov eń alǵashqy kúrdeli shy­ǵar­masymen jasyndaı jarq ete qalǵanynda rızashylyq pen rahmettiń ornyna, «onyń mýzykasy orystyń mýzykasy emes» dep óre túregelgenderdiń aýyr aıyptaýyna tap bolýynyń arǵy jaǵynda túrkimen túbirles tegine kór­setilgen qarsylyqtyń qatar jatýy da ábden múmkin ekenin búgingi kúni se­nimmen aıtýǵa bolatyn sııaqty. XXI ǵa­syr­da jańa kózqarastar aıtyla jatar. Orys tólqujatyn ıelengen Amerıka turǵynynyń túbin túrkilerge aparyp tiregennen adamzatqa ortaq azamattyń ata tek-ómirbaıanyna kelip-keter zııan joq. Tek jaqsyny ja­qyn tartý – jaratylysqa tán minez ekenimen eshkim daýlasa qoımas.

ALMATY