Qoǵam • 30 Qazan, 2019

Murat Jurynov: Ǵylym men joǵary bilim daǵdarysqa ushyramaýy qajet

220 retkórsetildi

Bul týraly UǴA Prezıdenti, akademık, professor, hımııa ǵylymdarynyń doktory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Murat Jurynovpen áńgimelesken edik.

– Murat Jurynuly, ja­qyn­da Elbasynyń qabyl­da­ýynda boldyńyz. Áńgime b­ary­synda Ulttyq ǵylym aka­de­mııasynyń qazirgi jaǵ­daıy, otan­dyq ǵylymnyń birqatar túıtkildi máseleleri qozǵaldy. Elbasy otandyq ǵylym aldyna qandaı mindetter júktep otyr?

– Elbasy N.Á.Nazarbaev Ult­tyq ǵylym akademııasyn barlyq ýaqytta qoldap keldi. 1995 jyly akademıkter biraýyzdan Elbasyn UǴA akademıgi etip saılaǵan. Ǵy­lym doktory, professor dáre­jesi bar. Keıinnen ǵalymdar N.Á.Nazarbaevtyń ǵylymı ju­mys­taryn, atap aıtqanda, Keńes Odaǵynan qalǵan josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa ótýdiń tıimdi joldaryn zertteý arqyly olardy búkil bir mem­lekettiń kóleminde iske asyryp, qoldanysqa engizgeni úshin 2011 jyly UǴA Jalpy jınaly­synda oǵan «Ǵasyr ǵulamasy» ataǵy men tósbelgisi tapsyryldy. Elbasynyń nusqaýymen biz ór­kenıetti Fransııa, AQSh, Ulybrıtanııa ulttyq ǵylym aka­demııalarynyń úlgisine kósh­tik. Jańa jol, jańa baǵyt barlyq ýaqytta ońaı emes. Alaıda, Elba­synyń qoldaýymen alǵa basyp kelemiz.

– Búginde UǴA óz jumysyn qoǵamdyq birlestik retinde jal­ǵastyryp keledi. Degen­men Aka­demııanyń qazaq ǵy­ly­my­­nyń qara shańyraǵy de­gen mártebesi áli kúnge saq­tal­ǵan ǵoı. Onyń dá­lelindeı, otan­­dyq ǵylym da­mýynyń ba­sym baǵyttaryn anyq­taý­ǵa, ha­lyqaralyq ǵyly­mı yn­­tymaqtastyq pen ınno­va­sııalyq qyzmetterge qaty­syp, irgeli jáne qoldanbaly zert­teýlerge baǵyt-baǵdar be­rip otyr. Akademııanyń osy baǵyttaǵy jumystary men qar­­jylandyrý máselesine toq­talyp ótseńiz.

– UǴA qazirgi kezde j­o­ǵaryda aıt­qanymdaı, Batys Eýropa ulttyq ǵylym akade­mııa­larynyń úlgisi boıynsha ǵylymdy basqa­rýdyń ákimshilik júıesimen emes, jetistikterin ýaǵyzdaý arqyly ony damytýǵa yqpal etedi. Fran­sııa, AQSh, Ulybrıtanııa elde­rinde akademııa músheleriniń aılyqtary, ǵylymı konferensııalar, kórmeler, konkýrstar, ekspertıza jumystary úshin memleket bıýdjetten qomaqty qarjy bóledi. Bizge jyl saıynǵy Ǵylym jónindegi Ulttyq baıandama daıyndap shyǵarý úshin ǵana qarjy bólinedi. Bul qarjy akademııanyń tolyq­qandy qyzmet atqarýyna árı­ne jetpeıdi. Shtatta 14 adam jumys isteıtin bolsa, olar bu­rynǵy 50-60 mamannyń mindetin atqaryp otyr. Oǵan qosa 1946 jyldan beri shyǵyp kele jat­qan, 73 memlekettiń ulttyq kitap­hanalaryna jiberiletin 8 ǵylymı jýrnalymyz bar. Olar­dyń 4-ýi eń iri halyqaralyq «Scopus», «Web of Science» derek­qoryna engen. Munyń ózi úlken jetistik, alaıda memleket tarapynan oǵan arnaıy qarjy ázirge berilmeı tur.

– Sońǵy ýaqytta UǴA már­tebesine baılanysty keńestik úlgige ótý turǵysynda birqatar pikirler aıtylyp júr. Ol qanshalyqty qısyndy?

– Qurylǵanyna 73 jyl bol­ǵan UǴA mártebesi álsin-álsin áńgime bolyp, oǵan memle­kettik statýs berý kerek degen usynystar aıtylyp júr. Ony sheshýdiń eki joly bar. Ońaı jolyn qarastyrar bolsaq, ıaǵnı, quramynda ǴZI joq, múshe­lerine aılyq tólenbeıtin qazirgi jaǵdaıda akademııaǵa mem­le­kettik mártebe bere salýdan esh­teńe utpaımyz. Sondyqtan da bul usynys múlde qısynsyz. 1996-2003 jyldary UǴA osy mártebege ıe bolǵan jáne odan aka­demıkter óz erkimen bas tart­qan bolatyn. Búginde barlyq TMD elderiniń Ǵylym akademııa­lary Keńes Odaǵy kezindegideı, quramynda ǵylymı-zertteý ıns­tıtýttary bar, akademıkteri men koorespondent-músheleri aka­de­­mııalyq ústeme aılyq alatyn deńgeıde. Olar óziniń basshylaryn jabyq daýys berý arqyly saılap, ózekti máselelerdiń tór­alqada sheshilýi sııaqty jáne taǵy da basqa talaptardy saqtaı otyryp, Úkimet quramyna kiredi. Osyndaı jaǵdaıda ǵana akademııa ǵylym salasyn basqaryp, onyń nátıjesine jaýap bere alady. Qazirgi qalyptasqan jaǵ­daıda Qazaqstan Úkimeti osyn­daı sheshimge bara ala ma? Aka­demııaǵa baǵynyshty bolǵan 45 ınstıtýttyń jartysynan kóbi, ári eń irileri mınıstrlikten shyǵyp, jekemenshik aksıonerlik mekemeler men memlekettik emes ýnıversıtetterdiń quramyna enip ketken. Al quramynda barlyq salalar boıynsha ınstıtýttary joq akademııa, tolyq­qandy akademııa bola almaıdy. Bul júıege qaıta oralý úshin burynǵy 45 ınstıtýtty aka­demııaǵa qaıtarý kerek. Sondyqtan bul ázirshe sheshile qoıatyn másele emes. Búginde akademııany damytýdyń basqa da joldary jetkilikti. Eń aldymen, memleketimiz ben qoǵam 1946 jyly qurylǵan akademııanyń dárejesin baǵalap, ony egemendik tusynda jańbyrdan keıingi jy­pyrlaǵan sańyraýqulaq sııaqty ashylǵan sapasyz akademııalarmen shatastyrmaýdyń basyn ashyp alý kerek. Búginde ondaı akademııalardyń jalpy sany 20-dan asatyn bolsa, jartysyna jýyǵy «ulttyq» degen sóz tirkesin ataýlaryna qosyp alǵan. Muny men olardy jaýyp tastaý maqsatynda aıtyp otyrǵanym joq. Jumystaryn isteı bersin, qarsy emespin. Biraq ózderiniń qaı akademııanyń akademıgi ekenin BAQ-da naqty kórsetýi tıis. Al keıbir sheneýnikter olardy bizben birdeı dárejege qoıǵysy keledi. Biz 2003 jyldan beri osy nadandyqpen kúresip kelemiz. My­saly, Reseıde, Ýkraınada da ondaı akademııalar bar, biraq olar ózderiniń bas akademııasyn sala­lyq akademııalarmen shatastyrmaıdy.

– Elbasy qabyldaýynda «Bir beldeý – bir jol» baǵdar­lamasyna oraı halyqaralyq ǵylymı uıymdar alıansy aıa­syndaǵy jumystar týraly aıtyldy. Al otandyq ǵa­lymdar óz zertteýlerin ha­lyq­aralyq keńistikte qalaı kór­setip júr?

– Halyqaralyq baılanys máselesine keletin bolsaq, ult­tyq ǵylym akademııalarynyń «Bir elden – bir akademııa» negi­zinde qurylǵan birneshe qaýym­dastyǵy bar. Olardyń quramyna Qazaqstannan tek qana Ulttyq ǵylym akademııasy kiredi. О́tken jyly Beıjińde eń iri 47 memle­kettiń ulttyq ǵylym akademııalarynan qurylǵan alıans ANSO dúnıege keldi. Alıans ekologııa, medısına, tabıǵı qubylystar salalaryn zertteıtin ǵylymı mega-jobalardy qarjylandyrady. Ony 6 adamnan turatyn Ǵylymı basqarma basqarady. Sol tóralqa quramyna Kindik Azııa men Kavkaz óńirlerinen Qazaqstannyń UǴA prezıdenti bir aýyzdan saılandy. Bul bizdiń ǵalymdarymyzdyń halyqaralyq deńgeıde áli de bolsa bedeliniń joǵary ekendigin kórsetedi. Bul akademııalar bir­les­tigindegi qyzmetimizdi ǵyly­mı dıplomatııa dep te ataý­ǵa bolady. Qazir biz ANSO fılıalyn Almatyda ashýdy josparlap otyrmyz. Osy uıym aıasynda Qazaqstan, О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstannyń ǵalymdary ǵylymı jobalaryn usynyp, qomaqty qarajat alýǵa múmkindik týatyn bolady.

– Búginde otandyq ǵylym salasyna qatysty aıtylyp júr­gen syn kóp. Saladaǵy kem­shilik­tiń túp-tórkini kóp jaǵ­daıda bólinetin qarajattyń azdyǵymen baılanystyrylady. Taıaýda málim bolǵanyndaı, Úkimet otyrystarynyń bi­rinde otandyq ǵylymnyń qar­jysy artady degen jaǵym­dy jańalyq shyqty. Bul aqparat qanshalyqty negizdi?

– Prezıdent Q.Toqaev halyqqa Joldaýynda elimizdiń ǵylym men bilim salasyn damy­týǵa erekshe kóńil bólip, el Úki­metine ǵylymı zertteýlerdiń deńgeıin kóterý jáne olardy tájirıbede qoldanýǵa baılanysty naqty mindetter júktegeni belgili. Jaqynda Úkimet janyndaǵy Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııanyń kezekti otyrysynda ǵylym salasynyń jaı-kúıine qatysty baıandama jasadym. Otyrys barysynda Úkimet basshysy A.Mamın ǵy­lymǵa bólinetin qarajat kólemin 2020 jyldan bastap IJО́ 0,5 paıyzyna deıin jetkizýge ke­li­­setinin jáne máseleni ja­qyn arada sheshetinin aıtty. Ǵa­lymdardy qýantqany – bul qarajat qoldanystaǵy ǵylymdy saqtap qalýǵa múmkindik beredi. Osy tusta aıta ketetin mańyzdy másele, ǵylym men joǵary bilim salasyn qarjylandyrý du­rys jolǵa qoıylmasa, salanyń birte-birte kúızeliske ushyrap bara jatqandyǵyn ashyq aıtýǵa tıispiz. Taǵy bir erekshe atap ótetinim, ǵylymı-zertteý ınstı­týttaryn básekelestik ortaǵa berýdiń múlde durys emestigi. Irgeli ǵylymǵa eshbir elde bıznes qarjy bólmeıdi. Bıznes ǵylymı jumys nátıjesi óndiriske ener kezde ǵana qarjylandyrady. Al irgeli ǵylymı zertteýsiz qol­danbaly ǵylym da, ınnovasııa da damymaıdy. Eger jer baılyǵyn shıkizat kúıinde shetelderge sa­ta beretin bolsaq, my­salǵa mu­naıdy, hromdy, tústi metaldar­dy (mys, myrysh, tıtan, magnıı, alıýmınıı) óńdemeı, sol iri za­ýyttardyń árqaısysynyń aınalasynda ondaǵan kishigirim óndiris buıymdaryn shyǵaratyn fabrıkalar salmaıtyn bolsaq, ekonomıkamyz tómen qaraı quldyraı beredi. Sondyqtan munaı men metaldardan túsken qarjyny ekonomıkany ártaraptandyrýǵa jumsap, kóptegen jańa óndirister, demek jumys oryndaryn ashý kerek. Mysaly, mys pen alıýmınııdi metall kúıinde shetelderge satamyz, al nátıjesinde mys jáne alıýmınıı kabelderin 5-6 ese qymbatqa nemese myrysh pen hromdy satyp, myrysh, hrom, nıkelmen qaptalǵan temir buıymdaryn aspandaǵan baǵamen qaıta satyp alamyz. Bul elimizdegi kez kelgen bilikti ınjener uıymdastyra alatyn qarapaıym tehnologııalar.

– Birqatar mamandar Bolon konvensııasy talaptarynyń du­rys júzege aspaı otyr­­ǵan­dyǵyna qatysty pi­kir­le­rin bildirip júr. PhD dáre­jesin berý máselesindegi jaıt­tar­dyń da ǵylymı ortany tol­ǵan­dy­ryp otyrǵany bel­gili. Bul má­sele aldaǵy ýa­­qytta qalaı she­shiletin bolady?

– Qazirgi kezde elimizde ǵa­lymdar sany kúrt azaıyp ketti. Sondyqtan Eýropa elderinde qoldanystaǵy «habılıt-doktor» dárejesin engizip, professor ataǵyn alýdaǵy bıýrokratııalyq kedergiler alynyp tastalýy qajet. Bul másele de Elbasy qa­­­byldaýynda aıtyldy. Ke­­zinde Bolon konvensııasyna qol qoıǵanda Reseı de, ózge TMD el­deri de PhD dárejesimen qosa, ǵylym kandıdaty jáne ǵylym doktory degen ǵylymı dáre­je­lerdi saqtap qaldy. Al biz utyl­dyq, endi basqa elderdiń doktorlary, professorlary bizdiń PhD ǵalymdarymyzǵa mensinbeı qaraıtyn bolady. Joǵary oqý oryndarynda ǵylymı dárejesi boıynsha oqytýshylar quramy 50 paıyzdan tómen bolmaýy kerek. Olar elimizde ǵalymdar sany kúrt azaıyp ketken soń, amalsyzdan 80-90 jasqa kelgen ǵylymı ataqtary bar oqytýshylardy májbúrlikpen shtatta ustap otyr. Qazaqstan bilimi de ǵylymy da damyǵan el. Azııada ondaı el az. Koreıa, Japonııa, Qytaı demesek, Pákistan, Úndistannan ozyq turmyz. Osy tusta bilim men ǵylymnyń ınersııalyq qubylys ekenin basshylyqqa alýǵa tıispiz. Al bir tejep alsaq, ony ornynan qaıta jyljytý qıyn. Quldyraýdyń az aldyna turǵan osy ǵylym men joǵary bilim salalaryna memleket tarapynan shuǵyl qoldaý kerek. Mysaly, irgeli ǵylym AQSh-ta 25 paıyzdan tómen bolsa, ınnovasııa zardap shegedi dep esepteledi. Al ázirge ǵylym men joǵary bilim kóshbasyndaǵy ál-Farabı atyn­daǵy QazUÝ jáne úsh-tórt JOO-dan basqalary halyqaralyq básekelestikke qabiletti bolýynan góri kúnkóris máselelerine baılanyp otyr. Osy jerde taǵy bir aıta ketetin jaıt, bir joǵary oqý ornynan nemese ǵylymı-zertteý ınstıtýtynan kemshilik tabylsa, ony jabý kerek deıdi. Nege oqý ornynyń basshysyn aýystyrýmen shektelmeımiz? Basshy qandaı bolsa, jumys ta sondaı bolady. Ondaǵy ujymnyń ne jazyǵy bar. Sondyqtan jabamyz dep baıbalam salǵansha, sol ujymnyń basshysyn saılaý arqyly taǵaıyndaý qajet. Biz táýelsizdik alǵaly beri JOO-lardy jabýmen kelemiz. Bul ilgeri basý emes. Kórshi О́zbekstanda sońǵy 3 jylda 23 JOO jáne 13 ǴZI ashyldy. Alǵa basatyn bolsaq, ekeýine de tıisti deńgeıde kóńil bólýimiz kerek. Sonymen qatar JOO rektorlaryn jáne ǴZI dırektorlaryn taǵaıyndaý kezinde ony on adamnan turatyn komıssııa músheleri emes, ujymnyń ózi saılap alýy qajet. Sonda ǵana jumys ónedi, sybaılas jemqorlyqqa jol be­rilmegen bolar edi ári salaǵa bilikti, talantty, tájirıbeli ma­ma­n­dar keletini sózsiz. Bul ha­lyq­aralyq tájirıbe.

– Osy oraıda ǵalymdardyń eńbekterin ǵylymı jýrnaldarda jarııalaý máselesin qozǵap ketsek. Kóptegen qazaqstandyq ǵalymdar óz eńbekterin shet­elderdiń ǵylymı jýrnaldaryna ájeptáýir qarjy tólep shy­ǵaryp jatady. Onyń mańyz­dylyǵy qanshalyqty?

– Joǵaryda atap ótkenimdeı,  8 jýrnaldyń tórteýi halyqaralyq «Scopus» jáne «Web of Science» bazasynda, al qalǵan 4-eýin al­daǵy 1-2 jylda kirgizemiz degen josparymyz bar. Salystyrý úshin aıtatyn bolsaq, Kindik Azııanyń bizden basqa eshbir ǵylym akademııasynda (olardyń memlekettik mártebesi bar) mundaı kórsetkishter joq. Osy jýrnaldarǵa tıisti dáreje óz elimizde kóńil bólinip, arnaıy qarjy qarastyrylsa durys bolar edi. Mysalǵa, PhD dıssertasııalaryn qorǵaýshylarǵa, kez kelgen shetel jýrnaldaryn nasıhattap, solarǵa shyǵarýdy talap etkenshe, (olar Scopusqa da kirmeıdi) UǴA jýrnaldaryn esepke jatqyzyp, osy jýrnalǵa shyǵarý mindettelgeni durys.

– Ǵylymǵa jastardyń ke­lýine qatysty týyndap otyr­ǵan másele kóp. Ásirese jas mamandardyń áleýmettik jaǵ­daıy sheshilmese, ǵylym salasyna bet burýy taıaý jyldarda júzege asa qoımaıtyn sııaqty. Aka­demııada osy kókeıkesti másele qalaı sheshilýde?

– Qazir ǵylymdy jastarmen tolyqtyrý máselesin Úkimet álsin-álsin kóterýde. Biraq bul qyzmetke tólqujatyna qarap alý degen sóz emes. Ǵylymnyń ereksheligi – oǵan talapty jastar kerek. Al olardy ǵylymǵa tartýdyń bir-aq erejesi bar – konkýrs arqyly irikteý. Al jas mamandarǵa qazirgi aılyq mólsherimen konkýrs uıym­dastyrý múmkin emes. Ýnıver­sıtetti qyzyl dıplommen bitirgen maman kelse, alatyn eńbekaqysy 80-100 myń teńge shamasynda. Odan artyq usyna almaımyz. О́ıtkeni onda ǵylym kandıdattary men PhD ǵalymdardyń aılyǵyna teńelip qalady. Al bilikti jas mamannyń mundaı eńbekaqyǵa kún kórýi múmkin emes. Sebebi jataqhana joq bol­ǵandyqtan, onyń jartysyn páterge tóleıdi. Ǵylymı-zertteý mekemelerine kóp jaǵdaıda aqshaǵa muqtaj emes, aýqatty otbasylardan shyqqan nemese basqa jerden jumys taba almaǵan jastar keledi. Olardan tez arada iri ǵalymdardan estafetany bıik deńgeıde qabyldap alatyn talantty ǵalymdardyń shyǵýy neǵaıbyl. Al olarǵa úlgi bolatyn UǴA músheleriniń de jaǵdaıy jetisip turǵany shamaly. Bir kezderde aılyqtary obkomnyń birinshi hatshylarynan asyp túsetin UǴA akademıkteri men korrespondent-músheleriniń hali qazir óte múshkil. TMD elderinde UǴA músheleri qosymsha aılyq almaıtyn jaǵdaı tek bizdiń elde ǵana oryn alyp otyr, 270-ke jýyq akademıkter men korrespondent-músheleriniń tek 20 shaqtysy ǵana 60 eseptik kórsetkishte aılyq alady.

– Sońǵy jyldarda ǵy­lymdy kommersııalandyrý, grant berý úrdisi jolǵa qo­ıyl­ǵan. Alaıda, ótken jyly ǵylymı jobalardy qarjy­lan­dyrý isine qatysty daý týyp, kóptegen ǵalymdar ta­ra­pynan konkýrstyń ashyq ótkizilmegendigi aıtyldy. Eks­pertızany UǴA júrgizýi kerek­tigin Elbasy buryn da birneshe ret aıtqan joq pa?

– Ǵylymı baǵdarlamalar men jobalardy qarjylandyrý isinde ekspertızany ádil jasaý óte mańyzdy. Ulttyq ǵylymı keńeske (NNS) deıingi ekspertızany shetelderge jibermeı, ony Ulttyq ǵylym akademııasyna tapsyrý týraly Elbasy aıtqan nusqaýlar áli qoldanysqa engen joq. Sebebi Úkimet tarapynan bekitilgen qaýlyǵa áli tıisti ózgerister qabyldanbaı otyr. Osy ekspertızany UǴA eshbir zańdy ózgertpeı-aq kelisim shart arqyly oryndaı alar edi. Qarjylandyrý máselesiniń tıisti deńgeıge jetpeýiniń saldarynan keıbir belgili ári ǵylymı pármeni joǵary ǵylymı-zertteý ınstıtýttary zardap shegýde. Olar – burynǵy 45 akademııalyq, jıyrmaǵa jýyq aýyl sharýa­shylyǵy jáne onshaqty den­saýlyq saqtaý salalaryndaǵy ınstıtýttar. Bul ınstıtýttar konkýrsqa qatysýshy 384 ǵy­lymı mekemeniń arasynda kóptiń biri bola júrip, tıisti qarjylaryn ala almaı júr. Bul jaǵdaı jalǵasa berse, biz búkil dúnıe júzi ǵalymdary moıyndaǵan ǵylymı mektepterden aıyrylyp qalýymyz ábden múmkin. Sondyqtan bulardy reıtıng ótkizý arqyly kategorııalarǵa bólý qajet. Ol tıisti zamanaýı qural-jab­dyqtaryna, zerthanalaryna, ǵımarat kólemine, ǵylymı jetis­tikteri men belgili ǵalymdar sanyna jáne t.b. kórsetkishterine baılanysty. Osy máselege UǴA jeke mekeme retinde qatysatyn bolsa, ádil sheshimge qol jetkizer edi. Bul máseleni iri ǵalymdar ǵana durys sheshe alady. Jalpy, kez kelgen ekspertızany bilikti mamandar jasaýy kerek. Bar­lyq TMD elderinde ǵylymı jobalarǵa ekspertızany ulttyq ǵylym akademııalary jasaıdy.

– Al qazirgi kezde ǵylymı jetistikterdi óndiriske engizý­diń nátıjeleri qandaı? Qıyn­shylyqtary bar ma?

– Zertteý jumystaryn zerthanada aıaqtap, óndiriske engizý kezinde kóptegen obektıvti jáne sýbektıvti kedergiler kezdesedi. Olardyń birinshisi – qazaq zaýyttarynda jartylaı óndiristik synaq sehtary men arnaıy qondyrǵylar joq. Ekinshisi – óndiris tarapynan qatysatyn mamandarǵa ústemaqy tólenbese, olar qyzyǵýshylyq ta­nytpaıdy. Engizýge daıyn tur­ǵan tehnologııalardy ǵalym­darymyz shetelderde óndi­riske engizýge májbúr bolyp júr. My­­saly, akademık A.A.Jár­menovtyń basshylyǵymen ja­salǵan, bolat shyǵaratyn za­ýyt­tarda qol­danylatyn fer­ro-sılıko-alıý­mınıı qospa­syn alý tehnologııa­sy boıyn­sha Iran mem­leketinde arnaıy zaýyt salynyp jatyr, Qy­taı, Mońǵolııa, О́zbekstan bıznesmenderi sondaı zaýyt salý úshin kelisimshart jasasýda. Ekinshi mysal – meniń ǵylymı jetekshiligimmen jasalǵan tıtandy post-elektrolızdik tásilmen qyshqyl sýda eritip, odan ártúrli qundy zattar alý tehnologııasy Qytaıdyń Boadı tıtan zaýyty basshylarynyń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, qomaqty qarjyǵa ke­lisimshart usynyp otyr. Bul ju­mysymyzdy dúnıe júzi ǵalym­dary moıyndap, kúni búginge deıin adamzatqa belgisiz bolyp kelgen qubylys retinde «Ǵylymı jańalyq» bolyp patentteldi. Aıta bersek kóp, óz elimizde qol­daý taýyp, qarjy bolyp jatsa, shetelderde nemiz bar?.. Al ja­ńalyq jarııalanǵan soń ony tez arada iske asyrmasa, basqa sheteldik myqty ǵy­lymı ortalyqtar ıelenip ketýi ábden múmkin. Sonda biz dalada qalamyz.

– Ǵylym salasynda úz­dik ǵylymı jumystar úshin Elba­synyń bastamasymen Kúltegin, Y.Altynsarın, Sh.Ýálıhanov, Q.Sátbaev atyndaǵy syı­lyq­tar taǵaıyndalǵan. Osyn­daı memlekettik mańyzy bar ma­rapattarǵa ǵalymdar qalaı irik­teledi ári onyń mańyzdy­ly­ǵy qandaı?

– Bul syılyqtardyń she­shimin akademııaǵa qaıtarý týraly usynysymyzdy Elbasy qoldap, sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstri E.Saǵadıevtiń buıryǵymen oryndaldy. Qazirgi mınıstrimiz A.Aımaǵambetov te sol syılyqtar men ǵylymı stıpendııalardyń konkýrsyn bizge tapsyryp, UǴA akade­mık­terimen kezdesip, aqyldasyp otyrady. Bul ıgi ister bizdiń már­tebemizdi kóterip otyr. Qa­zirgi UǴK sheshetin granttar men baǵdarlamalardy qarjy­landyrý buryn UǴA usynysymen júrgiziletin. Eshqandaı shý da, keleńsiz daý-damaılar da bolmaıtyn. О́ıtkeni ǵylymǵa baılanys­ty máselelerdi kásibı turǵydan bilikti ǵalymdar júrgizse, barynsha ádil sheshim qabylanady.

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken

Elvıra Serikqyzy,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Altyn Adam Afınada

Qazaqstan • Búgin, 18:40

Almaty kógaldandyrýdy kúzden bastaıdy

Aımaqtar • Búgin, 17:21

Arys qalasynda 100 otbasy baspanaly boldy

Aımaqtar • Búgin, 17:18

Jer jamylǵysy sortańǵa aınalyp barady

Ekologııa • Búgin, 17:12

Almatyda janarmaı beketi órtendi

Aımaqtar • Búgin, 16:29

Mańǵystaýda qylmysy kóp sala anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 15:50

Elordada halyqaralyq bıznes-forým ótti

Qazaqstan • Búgin, 15:17

Bıýdjet qarjysy boıynsha kezdesý boldy

Qazaqstan • Búgin, 10:54

Tartymdylyq tereńdeı túspek

Aımaqtar • Búgin, 09:37

Jańyltpash jaýaptar kimge qajet?

Aımaqtar • Búgin, 09:17

Jaıylymǵa baǵylmaǵan jylqy da qaýipti

Aımaqtar • Búgin, 09:12

Qorǵanys-ónerkásip kesheni

Qoǵam • Búgin, 07:59

Úzdikter marapattaldy

Fýtbol • Búgin, 07:57

Jastar jarady

Sport • Búgin, 07:51

Jerlesterimiz joǵarylady

Kásipqoı boks • Búgin, 07:50

Maskúnemderdi marapattaıtyn medal

Aımaqtar • Búgin, 07:44

Jańa kezeń jáne ulttyq dúnıetanym

Aımaqtar • Búgin, 07:34

Front-keńse ashyldy

Aımaqtar • Búgin, 07:31

Qorshaýdan qutylǵan qala

Qoǵam • Búgin, 07:28

Qazaqstandyq BAQ hám din taqyryby

Qoǵam • Búgin, 07:26

Tehnıkalyq baıqaý talapqa saı ma?

Qoǵam • Búgin, 07:19

Qarapaıym edi-aý Qalekeń

100 • Búgin, 07:14

Sózi de, izi de qalǵan qalamger

100 • Búgin, 07:03

Anaǵa taǵzym etińder!

Rýhanııat • Búgin, 06:57

Úmitińdi úzbe, úlesker...

Qoǵam • Búgin, 06:51

Ulylar murasy – urpaqqa ónege

Aımaqtar • Búgin, 06:42

«Atyńnan aınalaıyn, Áýlıe ata»

Rýhanııat • Búgin, 06:40

Paralımpıadalyq nysandy aralady

Úkimet • Búgin, 06:24

El ardaǵy – elý esim

Qoǵam • Búgin, 06:20

On aıdaǵy ornyqty damý

Ekonomıka • Búgin, 06:17

Strategııalyq yqpaldastyq artady

Parlament • Búgin, 06:09

Mıssııa basshysymen kezdesti

Úkimet • Búgin, 06:08

Uqsas jańalyqtar