Qoǵam • 30 Qazan, 2019

Abaı jolyndaǵy bilim beketteri

208 retkórsetildi

Hakim Abaı qara sózinde: «Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nársemen ozady», degendeı, tarıh tórinde turǵan jańa ǵasyr aqyl-oıdyń dáýiri. Al búgingideı óskeleń zamanda bilim men ǵylym, tehnologııasyz memlekettiń, ult­tyń jáne jeke tulǵanyń alǵa jyljýy múmkin emes. Búginde otandyq bilim salasynyń aldynda bıik murattar men úlken maqsattar tur.

Abaı elindegi bilim, ǵylymnyń, mádenıettiń ortalyǵy Shákárim ýnı­versıtetine bıyl 85 jyl tolyp otyr. 1934 jyly irgetasy qa­lanǵan bilim ordasy búginde elimizdegi irgeli oqý oryndarynyń biri. Táýelsizdiktiń al­ǵashqy jyldarynda Semeıdegi jer­gilikti mádenı ınfraqurylym negizi bolǵan belgili tórt oqý ornynyń biri­gýimen Shákárim ýnıversıteti qu­ryldy. О́zindik mol shejiresi, qalyp­tasqan baı dástúri bar. 

Shákárim ýnıversıteti Abaı­dyń «tolyq adam» fálsapasynyń negizinde óńirdegi bilim, ǵy­lym, má­denıet eko­júıesin turaqtan­dyryp otyrǵan bilim ordasy. «Bilim ekojúıesi» – ujdan tazalyǵy men jal­py adamzat úshin jaq­sy oı oılaýynan bastalady.

Jańa zamanda óńirlik joǵary oqý ornynyń mıssııasy qandaı? Biz­diń oıymyzsha, ýnıversıtettiń basty úsh mıssııasy bar:

Birinshiden, ýnıversıtettiń basty mıssııasy – aǵartýshylyq. Jahandyq damý konveıerine kirý kezinde adam­nyń ózin ózi baǵalaý ındeksi tómen­deıdi. Indekstiń tómendeýi adamnyń qandaı da bir qıyndyqtardy sheshý jolyn izdemeı, bireýge kiná artyp, máseleni sheshýdi oılaı almaýy­nan kórinedi. О́zin ózi baǵalaý ın­deksi – mádenıet, bilim men ómir súrý daǵdylary arqyly kórinetin halyq­tyń kúndelikti ómirge jáne bo­lashaqqa degen kózqarasy. Ba­ǵalaý ındeksin aǵar­týshylyq ar­qyly ǵana kóterýge bolady.

Ýnıversıtet – salmaqty qoǵ­am­nyń oıyn jınaıtyn «ıntellekt sýbstansasy» qyzmetin at­qarýy kerek. Al onyń joldary­ qandaı? Jastarǵa jol bere oty­ryp, úlkenderdiń ómir­lik táji­rıbeleri men qoǵam damýyn il­geriletetin «Úlken býyn ýnı­ver­­­sıtetin» qurýdamyz. «Úlken býyn» úlken­derdi oqytýy kerek. Mun­daı tájirıbe Eýropada bar. Sol táji­rıbeni qoldanyp otyrmyz.

Ýnıversıtetimizdiń ózekti maq­sat­tarynyń biri – Shákárimniń «uj­­dan fál­sapasyna» negizdelgen ar bili­min jas­tar boıyna sińirý. Prezı­dent Qasym-Jomart Toqaev­tyń: «Saıasattaǵy ujdan men saıa­sı ujdandylyq arasyndaǵy baı­qalmaıtyn shekara qaıda bolady?» degen rıtorıkalyq saýaly jas­tary­myzdyń qandaı salany ıger­se de uj­dany bıik bolýy kerek degendi bil­diredi. Bul olardyń shekarany baı­qaýyna, sezinýine múmkindik beredi.

Bıyl ýnıversıtetimizde kor­po­­ratıvtik dástúr kirgizdik. Stý­dent­­terge danyshpan aqynnyń «Úsh anyq» fálsapalyq traktaty taratylyp, 4 jyl ishinde olardyń oqyp-túsinýlerine bar­lyq múmkinshilikti jasap otyrmyz. Eger jylyna 2 myń túlek ýnıversıtetten túlep ushady desek, onda jyl saıyn ujdan ilimimen qarýlanǵan óresi bıik
2 myń maman qoǵamǵa adamgershiliktiń joǵary deń­geıin sińirý qyzmetine kirisedi dep aıta alamyz.

Ekinshi mıssııamyz – bilim ja­ryǵyn shashý. Qoǵamdy bıik parasattylyq pen mádenıetke tárbıeleý bilim arqyly keledi. Mamandardy daıyndaý­da olar­dyń alǵan bilimderin qoldana bilýge úı­retý mańyzdy. О́mirdegi ár jaǵ­­daıatqa saı bıik adamı kóz­qarasty sińirgen jas qana óz ma­man­dyǵynyń maıtalmany bola alady. Qoldanbaly bilim men ǵy­lym ár azamattyń ómir boıy oqý prınsıpine negizdeletinin bo­lashaq jas maman túsinýi kerek. О́mir boıy oqý júıesin túsingen ma­mandar ózin ózi jetildirip, zaman kóshimen birge júredi. Zaman jańalyqtaryn boılaryna sińirip, qoǵam damýy úshin tıimdi qoldana alatyn bolady.

Álemge tanymal Garvard ýnı­ver­sıteti basqa bir aımaqqa kósh­se óziniń osy kúngi áleýetin jo­ǵal­­tady. Ol qazirgi turǵan aýma­­ǵyn­da ǵa­na Garvard bola alady. Sebe­bi bitir­gen túlekti qabyldaıtyn eko­nomı­­kalyq ın­fraqurylym qajet. Onsyz qandaı oqý ornyn bitirgen maman bolsa da, óz bilimin tolyq paıdalana almaıdy. Ýnıversıtetterdiń turǵan jeriniń qoǵamdyq-áleýmettik jaǵdaıy men ekonomıkasy ma­ńyzdy. Muny «Garvard zańy» dep ataýǵa bolady. Shákárim ýnı­versıteti de turǵan ornyna baılanysty shaǵyn orta bızneske maman daıyndaıtyn «qarapaıym zattar ekonomıkasynyń ýnıversıteti». 

Úshinshi – áleýmettik mıssııa. Ýnı­versıtet jergilikti qoǵamdyq-áleý­mettik ortanyń jaǵdaıymen etene ómir súredi. Semeı qalasy­nyń jaǵdaıy qan­daı bolsa, ýnı­versıtettiń jaǵdaıy soǵan para-par bolady. Qala halqynyń tur­mys-tirshiligi jaqsarsa, ýnıver­sıtettiń de áleýeti artady.

Shákárim ýnıversıtetinde 2019 jyl­­dyń naýryz aıynan bastap «Áleý­mettik ýnıversıtet» jobasy qolǵa alynyp otyr. Kóp balaly jáne múmkindigi shekteýli bala tárbıelep otyrǵan otbasylardyń ár balasyna 20 myń teńge kóle­minde járdemaqy tólenip keledi. Sonymen qatar ónerde, sportta joǵary jetistikterge qol jet­kizgen jastarǵa ýnıversıtet granty taǵaıyndalady. Bul grant jyl saıyn 40-50 stýdentke beriledi.

Turǵyn úıge muqtaj qyz­met­ker­lerge 15 páter qoldanysqa be­rildi. Eger de ýnıversıtet qyz­met­ker­leriniń bala­lary aqyly bólimde oqysa, 1 balaǵa 50 paıyz jeńildik jasalady, al eki balasy oqysa, ekinshisin tegin oqytýǵa múmkindik beriledi. Bul áleý­mettik joba aldaǵy ýaqyttarda da óz jalǵasyn tabady degen senimdemiz.

Abaı zamanynan jalǵasyp kele jatqan halqymyzda jaqsy bir dástúr bar. Ol – isker, zııaly aza­mattardyń rýhanııatqa, talapty jastarǵa qoldaý kórsetýi. Tarıhqa qarap otyrsaq, Abaı zamanynda qazaq arasynda ult­qa janashyrlyq tanytqan mesenattar bol­ǵan. Máselen, 1918 jyly Semeıde jaryq kórgen «Abaı» jýrnalyna Qarajan Úkibaev qar­jylaı kómek jasaǵan. Qazaq ortasyna Mamanııa mek­tebimen tanylǵan jeti­sýlyq Ma­manovtar áýleti bilimge, máde­nıetke udaıy qol­daý kórsetip otyrǵan eken. Aq­sýat óńirindegi Tana myrzanyń aǵar­týshylyq jolyndaǵy qyzmeti óz aldyna úlken bir áńgime.

Mine, osy dástúr búginde óz jal­­ǵasyn tabýda. Belgili fılosof ǵa­lym, akademık  Ǵarıfolla Esim­niń bas­tamasymen ulylar mekeni atan­ǵan Jıdebaıǵa baratyn kúre jol­dyń boıyndaǵy Kúshikbaı batyr bulaǵynyń basynda birshama ıgi­l­ikti is atqarylýda. Muhtar Áýe­zovtiń «Qorǵansyzdyń kúni» áń­gime­sindegi Ǵazızanyń basyna belgi tas qoıyp, Kúshikbaı be­ke­tiniń basynda «Abaıtaný» zalyn ashty. Uly­lar mekenine bara jatqan jolaýshylar, sheteldik týrıs­ter beket kitap­hanasyndaǵy Abaı, Shákárim eńbek­terimen toly­ǵyraq tanysyp, óz sapar­­laryn jalǵastyrady. «Meniń jolym – Abaı joly» dep júrgen qo­­ǵam qaıratkeri osyndaı óziniń ǵıb­ratty isimen kópke ónegeli jol kór­setip otyr.

Álemge tanymal tulǵa Dáýlet Tur­lyhanov pen kásipker-mesenat Qaı­rat Turlyhanovtar stýdent-matematıkter arasynda anala­ry, ula­ǵatty ustaz Márzııa Aıtbaıqy­zy­nyń atyn­daǵy olımpıada uıym­dastyryp, 15 stýdentke ataýly stı­pendııany taǵaıyn­dady.

Tanymal jýrnalıst, qoǵam qaı­ratkeri Berik Ýálı óziniń týǵan jeri Oı­shilik aýylyndaǵy mektepke zamanaýı tehnıkalarmen jabdyqtalǵan eki synypty tartý etti. Bul memlekettik qyzmette júr­gen ultjandy azamattyń jas­­tarǵa jasaǵan qamqorlyǵy dep bilemiz.

«Abaı joly» – úlken fálsapa­lyq uǵym. Abaıdyń ıdeal bolmysy búkil adamzatqa úlgi. Al onyń joly – adamzattyń joly bo­lýy zańdylyq. Abaı tulǵasy – jol kórsetýshi, maqsa­tyńdy aıqyn­daýshy, qıyn kezde dem berý­shi, sa­nany jańǵyrtýshy.

Abaı dúnıetanymyn ózek etken sana tazalyǵy men táńiriniń bergen aqyl syıyn durys paıdalaný bilimdi adamnyń «tán saýlyǵyn» qamtamasyz etedi. Sondyqtan «tán saýlyǵy» myqty qoǵamger tulǵalar tárbıeleý basty ustanym bolýy kerek.

«Otany birdiń – tilegi bir, júregi bir» deıdi Elbasy. Abaı aıt­qandaı «aqylǵa birlik» qa­na adam­zat qoǵamyn aldyǵa jete­leıdi.

Bilim men ǵylymǵa qoldaý kórsetý arqyly qalyptasatyn mádenı áleýet tuǵyry berik bolady. Sebebi ol adam­dardyń eń al­dymen ar bilimin ıgerýi arqy­ly qa­lyptasady.

Shákárim ýnıversıtetiniń ne­gizgi mıssııasy – óńirdegi «bilim sýbstansa­syn» bir jerge sho­ǵyr­landyrý jáne joǵary ıntellektili mamandar da­ıyndaý.

 

Meıir ESKENDIROV,

Shákárim ýnıversıtetiniń rektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor

 

SEMEI

 

Sońǵy jańalyqtar

Kásipqoı boks: WBC reıtıngi jarııalandy

Kásipqoı boks • Búgin, 12:18

Kúlki kerýeni № 14

Rýhanııat • Búgin, 11:47

Jańaózende «Ashyq esik kúni» ótti

Aımaqtar • Búgin, 11:37

176 keli qyzylbalyqpen ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:50

О́ńiraralyq forýmda tanystyryldy

Ekonomıka • Búgin, 08:23

6 myń shaqyrym jol aqyly bolady

Ekonomıka • Búgin, 08:21

Arnaıy ekonomıkalyq aımaq

Ekonomıka • Búgin, 08:13

Úzdik nátıje – 12-oryn

Sport • Búgin, 08:04

Qaharmanǵa qurmet

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Balýandardyń Syrdaǵy básekesi

Aımaqtar • Búgin, 08:01

Maqsaty bıik «Mámile»

Aımaqtar • Búgin, 07:59

Kelisimshart qural bolmasa...

Qoǵam • Búgin, 07:56

Nur-Sultanda «adaldyq saǵaty» ótti

Qoǵam • Búgin, 07:52

Internet qoldanýshylar eskeretin jaıt

Tehnologııa • Búgin, 07:50

JITS-ke qarsy is-sharalar ótedi

Medısına • Búgin, 07:43

Talanttar tálimgeri

Rýhanııat • Búgin, 07:41

Aqyn jáne onyń mýzasy

Rýhanııat • Búgin, 07:40

Kúı qudireti arab álemin moıyndatty

Aımaqtar • Búgin, 07:38

Aýadan qarmaǵan aıyppul

Aımaqtar • Búgin, 07:34

Sholohovqa aq bota syılaǵan

Aımaqtar • Búgin, 07:30

Úrkimbaev úılesimi

Aımaqtar • Búgin, 07:27

Joshyǵa aparar jol

Qoǵam • Búgin, 07:23

Túrlenip, túlegen Túrkistan

Aımaqtar • Búgin, 07:21

Kásibı kadrlar jumys isteýi tıis

Ekonomıka • Búgin, 07:12

Basshylyq quram attestattaldy

Qoǵam • Búgin, 07:08

Ońaltý ortalyqtary salynady

Aımaqtar • Búgin, 07:03

Baýyrlastyq baılanystar bekı túsedi

Saıasat • Búgin, 07:00

Baǵdarlamalarǵa belsendi qatysady

Saıasat • Búgin, 06:52

Telefon arqyly sóılesti

Prezıdent • Búgin, 06:50

Elorda nege jaryqsyz qaldy?

Qoǵam • Búgin, 06:42

Jahandyq únqatysý is-sharalaryn talqylady

Prezıdent • Búgin, 06:33

Uqsas jańalyqtar