Qazaqstan • 31 Qazan, 2019

«Bolashaǵy joq aýyldar» degen qasań kózqarastan arylatyn mezgil jetti

39 retkórsetildi

Elimizdiń aldaǵy strategııalyq maqsat-mindetterin jan-jaqty tujyrymdap bergen Joldaýdyń erekshe tustary maǵan úlken oı saldy. Onyń ishinen shaǵyn aýyldardy damytýǵa qatysty óte kúrdeli problemalardyń kún tártibine ótkir, ashyq qoıylýyn bóle-jara aıtar edim. Osyǵan oraı ázirlengen óńirlik standarttarǵa úsh myńnan astam negizgi jáne qanattas aýyldyq eldi mekenderdiń engizilgeni, «Aýyl – el besigi» jobasy boıynsha aldaǵy úsh jyl ishinde 90 mıllıard teńgeniń bólingeni qýantady. Bul qarajatqa kólik, aýyz sý, gazben qamtamasyz etý sekildi birinshi kezektegi ınfraqurylymdyq máseleler sheshilip, turmystyq, mádenı, sporttyq nysandar boı kóteretin bolady.

«Árkimge týǵan jeri – Mysyr shári» dep tekke aıtylmasa kerek. Shırek ǵasyrdan astam ýaqyt oblys ortaly­ǵyn­da tursam da týǵan aýylǵa degen per­zent­tik ystyq saǵynyshym bir basyl­ǵan emes. Jetsem boldy, qalanyń kúı­beń tirshiliginen, eńseni ezgen aýyrt­pa­lyǵynan arylyp, jan-dúnıem jeńildenip, ózgeshe kúıge túsemin. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldary kóktemge salym kelgenimde tútin sanynyń 35-ke deıin kemip, turǵyndardyń kóship jatqanyn kórip, kóńilim qulazyp sala bergen. Kósheli qarııalar, qulyn-taıdaı tebisip ósken dos-jarandar «zaman bulaı keri kete berse, ata-baba jurtyn sıpap, eldikten aıyrylarymyz kádik. Tyǵyryqtan, qıyndyqtan alyp shyǵý qolyńnan keledi. Biz saǵan senemiz, aýyl bolyp kómektesemiz» dep qolqa salǵan. Kónbeske laj qaldyrmaǵan. Sodan beri kindigim kesilgen atamekenimnen jyraq ketken emespin. «Lenın» keńsharyna qarasty Daıyndyq bólimshesiniń dúnıe-múlki pyshaq ústi úlestirilip, 11 mıllıon teńge qaryzdy ilip qoıǵan eken. Aqyry jaýapkershilikti alǵan ekenmin, qol qýsyryp qarap otyrýǵa bolmaıtynyn sezindim. «Táýekel túbi – jelqaıyq, ótesiń de ketesiń» degen. Tez arada «Daıyndyq-Agro» sharýa qojalyǵyn quryp, júıeli túrde atqarylǵan aýqym­dy uıymdastyrý sharalary arqyly egis­tik jer kólemi búginde 20 myń gektar­ǵa deıin ulǵaıyp, gektar basy 25-30 senterden ónim alý qalypty dástúr­ge aınaldy. Eginshilikten bólek mal sharýa­shy­lyǵyna da basymdyq berip otyrmyz. Tabyn-tabyn etti, sútti asyl tuqymdy iri qara maly ósiriledi. Mal bordaqylaý alańy, 1200 saýyn sıyrǵa laıyqtalǵan sút fermasy iske qosyldy. Qazir aýylda 60-tan astam úı bar. Bárine de sý tartylǵan, ortalyqtandyrylǵan jylytý júıesine qosylǵan. Qoǵamdyq monsha, feldsherlik-akýsherlik pýnkt, mádenıet úıi, kitaphana, meshit, sport, bala­lardyń oıyn alańdary jumys isteıdi. Aýyl­dastarym jumyssyz­dyq­tyń ne ekenin bil­meıdi. Jylyna áleýmet­tik sa­lalarǵa 200 mıllıon teńgege jýyq qara­jat ba­ǵyt­talady. Bul – maqtan­ger­lik úshin emes, sóz arasynda keltirilgen mysaldar.

Endi gazet oqyrmandarymen bólispek negizgi oıyma oıysaıyn. Aýyl – qazaqtyń ósip-óngen ortasy, tilimizdiń, dilimizdiń, salt-dástúrimizdiń, ádet-ǵurpymyzdyń, ulttyq mádenı qundylyqtarymyz­dyń sýalmas qaınar kózi, káýsar bulaǵy ekeni talassyz shyndyq. О́kinishke qaraı, aýyl gúldense, elimizdiń de gúldenetinin umytyp bara jatqan sekildimiz. Sońǵy jyldary tipti esten shyǵaryp alǵan sııaqtymyz. Basqalardy qaıdam, óz basyma respýblıkalyq vedomstvolardyń aýyldardy damý áleýetine qaraı birneshe jikke toptastyrýy túsiniksiz. Múmkin shartty ataý kerek bolǵan shyǵar. Biraq úshinshi jáne tórtinshi toptaǵy aýyldarǵa qarjy qarastyrylmaıdy deýi esh aqylǵa syımaıdy. Elimizdegi barlyq aýyldyq qonystardyń 10 paıyzdan astamy (780-deı aýyl) áleýmettik-ekonomıkalyq damýy jaǵynan óte tómen deńgeıde. Oblysta sońǵy bes jylda 48 aýyl joıylypty. 100-den astam eldi meken «bolashaǵy joq» degen tizimge engizilip qoıylypty. Olardy sanattan múldem syzyp tastamaı, shama kelse, jaǵdaıyn ońaltýdyń joldaryn qarastyrǵan abzal. Qalaı desek te, adamdar tirshilik jasap, mal-qus ósirip jatqan joq pa? Joldardy jeńil-jelpi túzeý, arshý, bir mezgil azyq-túlik taǵamdary men sálem-saýqattardy jetkizý, dárigerlik, mádenı sharalar uıymdastyrý sonshalyqty qıyn ba? Altynbek Saparov baýyrymyz taraýdyń az-aq aldynda turǵan Noǵaıbaı aýylyna tirshilik qanyn júgirtti. Ár úıge jylý, sý tartyp, mal, astyq ósirip, aýyldastaryna jumys taýyp berdi. Bar-joǵy 35 úı ǵana! Endi osy eldi meken qaı topqa jatqyzylýy tıis? Menińshe, damý áleýetin úılerdiń sanyna qaraı jikteý kózqarasynan arylmaı bolmaıdy. Álemdik tájirıbede bulaı emes. Tútin sany 100-den assa da, kósh sońyn­da júrgen aýyldar kezdesedi. Son­dyqtan da bul arada ár aýyldyń alys-jaqyn ornalasý ereksheligi, tabıǵı múm­­kindigi, ekonomıkalyq áleýeti sekil­di kórsetkishter aldymen eskerilýi tıis.

Byltyr Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrliginiń laýazymdy sheneýnikteriniń qatysýymen ótken aımaqtyq jıynda «bolashaǵy joq» aýyldardy qarjylandyrý ekono­mıka­lyq jaǵynan tıimsizdigi aıtylyp, olardyń turǵyndaryn ómir súrýge qo­laıly basqa jaqtarǵa kóshirý jaıyn talqy­laýmen ǵana shekteldi. Onyń bir ushy­ǵy Úkimettiń turǵyn sany 50-den aspaı­tyn eldi mekenderdi jabý týraly qaýly­syna kelip tireletin sekildi. Son­dyqtan osy qujatty taǵy bir oı elegi­nen ótkizip, ekshep alǵan durys. Bol­masa aýyldardy damý jaǵdaıyna sáıkes toptastyrý quqyǵyn jergilikti bılik organdaryna bergen abzal. Sonda tur­ǵyn­dar sany neǵurlym kóp bolsa, soǵurlym jumys orny kóbeıedi, kásip­ker­lik órkendeıdi degen birjaqty túsinik­ten arylar edik. О́mirdegi jaǵdaı dál osylaı bola bermeıtinin joǵaryda sóz ettik.

Meniń uǵymymda aýyldardyń úl­ken-kishisi bolmaıdy. Bári birdeı, teń. Jol­daýda kún tártibine shaǵyn eldi meken­derdi damy­týǵa qatysty kúrmeýi kóp másele­ler­diń shyǵarylýy biraz jaıtty ańǵartyp tur. Onda keltirilgen «qanattas aýyldyq eldi mekender» degen sóz tirkesi shaǵyn aýyldardyń sınonımindeı seziledi. Olaı bolsa, bolashaǵy joq, báribir joıylady degen asyǵys-úsigistikke jol bergennen góri óńirlik damý baǵdarlamasyna engizip, saq­tap qalýǵa umtylǵanymyz jón. О́ıt­keni damý dınamıkasy, ómir súrý sapasy jaǵynan kósh ilgeri júrgen shaǵyn eldi mekender az ushyraspaıdy.

 

Birjan ShAIMERDENOV,

«Qurmet», «Parasat» ordenderiniń  ıegeri, oblystyq kásipkerler  odaǵynyń tóraǵasy, «Daıyndyq» JShS-niń dırektory

 

Soltústik Qazaqstan oblysy,

Aqqaıyń aýdany

 

Sońǵy jańalyqtar

Túlkibasta «Ana men bala» monýmenti ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 16:41

Termınge saýattylyq kerek

Qoǵam • Búgin, 15:33

Keńeıtilgen alqa otyrysy ótti

Qoǵam • Búgin, 09:05

Erlikti el bilýi tıis!

Qoǵam • Búgin, 08:53

Sapardaǵy syr

Rýhanııat • Búgin, 08:51

Turǵyndar qaýipsizdigi – basty nazarda

Aımaqtar • Búgin, 08:47

Aǵalardyń jas shaǵy

100 • Búgin, 08:42

Aqańnyń amanaty

Rýhanııat • Búgin, 08:40

Taralym hám qaralym

100 • Keshe

Tarhan tekti redaktor

100 • Keshe

Júz jyl

100 • Keshe

Uqsas jańalyqtar