100 • 31 Qazan, 2019

Smaǵul jáne «Eńbekshi qazaq»

53 retkórsetildi

HH ǵasyrdyń 20-jyldary el basyna túsken asa aýyr náýbetti jáne oǵan qarsy turǵan tulǵalardy eske alsaq, alǵashqylardyń biri bolyp oıymyzǵa jas, batyl, jigerli, elshil, suńǵyla qaıratker Smaǵul Sadýaqasuly (1900-1933) oralady.
Tipti osy azamatty atalǵan kezeńdegi ulttyń namysy, ar-ujdany desek te qatelespeımiz. Ol jastaı qabiletti qalamger, sheber jazýshy, syndarly synshy retinde qalyptasty. Esh jerde fılologııalyq, gýmanıtarlyq joǵary bilim almaı, ádebıet pen mádenıet, áleýmettaný men eltaný zańdylyqtaryn jiti zerdelegenine qaıran qalasyz. Sirá, adamǵa kóp nárse tek-tamyrdan berilse kerek.

Qaıratkerlik – taǵaıyndalǵan qyzmettiń nemese berilgen laýa­zym­­nyń sanymen emes, elge qyz­met etýimen ólshense kerek. Áıt­pese Smaǵul zamanynda da qazir­gi­­deı qyzmetiniń tizimi bir betke syımaıtyn talaı atqaminer bolǵan. Solardyń birazy rep­ressııalanýy da múmkin. Sol qan­qasapqa ilingeni úshin ǵana búgin­de olardy «tulǵa edi, sumdyq edi» dep, Abaı tyıýdy eskertken «ótirikke» boı aldyrý – tarıhqa qııanat.

Osy ólshemmen kelgende, Sma­ǵul Sadýaqasuly qamshynyń sa­byn­­daı ǵumyrynda mynalardy atqar­dy:

Qaı resmı jáne laýazym­dy qyzmette otyrsa da ult máse­le­sine eldik, memleketshildik múdde turǵysynan qarap, sheshim shy­ǵa­rý­ǵa yqpal etti.

  1. Gazet-jýrnal – aqıqattyń ǵana aınasy emes, ult pen jurt­qa bilim, bilik, tájirıbe úıre­tý­diń, kórsetýdiń quraly, min­beri. S.Sadýaqasuly basshylyq etken basylymdardyń bári derlik osy ustanymdy basshy­lyq­qa aldy.
  2. Ádebıet – qaı zamanda da erik­ken­niń ermegi emes. Halyq áde­bıe­ti de, avtorlyq áde­bıet te – ult­­tyń jany. Sezi­mi, muńy, na­­mysy, qasıeti! Sma­ǵul­dyń ádebı murasy – HH ǵasyrdaǵy úzdik kórkem paıym men talǵamdy aıqyndaıdy.

Baıyrǵy «Eńbekshi qazaq» pen keıingi «Egemen Qazaqstan» baıla­ny­syn, tarıhı basylymdaǵy qaı­­­ratker S.Sadýaqas­uly­nyń ró­lin sóz óterden buryn táýel­siz­­­digimiz­diń eleń-alańyn­da­ǵy bir oqı­ǵany jańǵyrtqymyz ke­­­­ledi. Jańylyspasaq, 1992 jy­ly Almatydaǵy konsert zalynda «Qaýyshý» atty kesh ótti. Oǵan uıytqy bolǵan «Ege­men Qa­zaqstannyń» bas redaktory Sherhan Murtaza men «Qazaq­s­tan» televıdenıesiniń basshysy Saǵat Áshimbaev edi. Demok­ra­tııanyń dúrildep turǵan kezi. Kezdesý barysynda búginde mar­qum bir ǵalym Sher-aǵańa myna mazmunda suraq qoıdy: «Ege­men Qazaqstan» – keshegi bol­shevızm men sosıalızmniń kóri­gin qyzdyrǵan «Sosıalıstik Qazaq­stannyń» jalǵasy. Meniń sura­ǵym: halyqtan keshirim surap, azat­tyqtyń úni bolatyndaı jańa gazet ashyp, jańa jol bastaı alasyzdar ma?..».

Buǵan Sherhan Murtaza bylaı jaýap berdi: «Siz ájeptáýir fılosof ǵalymsyz. Tarıh damýynyń buralań jolyn túsindirip berý – eń birinshi ǵalymdardyń mindeti. Keshirip qoıyńyz, gazetke keshe ǵana kelgen myna jigitter kimnen keshirim suraıdy? Bulardyń mindeti – búginginiń aqıqatyn jazý, túısinip jazý. Muny oryndamaı jatsa, árıne, jaýap beredi...».

Biz dál sol shamada ǵylymı jo­ba­myzdyń maqsatyna oraı ar­hıv pen kitaphana qorynda saq­­talǵan «Eńbekshil qazaqtyń» 1921-1924 jyldardaǵy tigindisin oqyp júr edik. Rasyn aıtaıyq, atalǵan gazetten 1921-1922 jylǵy ashtyqtyń zardabyn, 1923-1924 jylǵy úrkinshilik aqıqatyn, qazaq shekarasynan tys qalǵan qandas­tar­dyń zaryn oqyp, sol kezdiń redaktorlary men jýrnalısteriniń batyldyǵyna tańǵalǵanbyz. Ony aıtasyz, tilshi ǵalymdar qaýymy 2005 jylǵa deıin biraýyz baǵa bermegen keshegi, búgingi, bolashaqtaǵy qazaq tiliniń ǵylymı asyl arqa­ýyn, qaǵıdattaryn aıqyndap bergen qazaq bilimpazdarynyń tuń­ǵysh seziniń (Alashtyń kósh­bas­shysy Á.Bókeıhannan bas­tap kúlli derlik iri tulǵalary qatysqan) barlyq materıalyn dál osy «Eńbekshil qazaqtan» oqyp, 1990 jyly kólemdi maqala jazǵan edik.

Bolshevızm men Kremldiń aınala qazǵan or men jarynyń ortasyn­daǵy «Eńbekshil qazaq­tyń» redaktorlyǵyna 25 jas­ta­ǵy Smaǵul Sadýaqasuly 1925 jyl­dyń basynda keldi.

Bul onyń atalǵan basylymǵa úshinshi márte oralýy edi.

1920  jyly 4 qazanda Oryn­bor­da jalpy qazaq keńes­te­riniń birinshi sezine (óz tusyn­da­ǵy ataýy «jalpy qazaq saýet­teriniń birinshi toby») Sma­ǵul Sadýaqasuly delegat bolyp qatysyp, ulttyń jas qa­ı­ratkerleri atynan sóz sóılep («Ushqyn» gazeti, 1920 jyl, 7 qazan), túrli sala boıynsha jasalǵan baıandamalardy talqylaýǵa belsene atsalysady (Sol gazet, 1920 jyl, 14 qazan).

«Biz, jastar, avtonomııaǵa úlken maǵyna berip qaraımyz. Ha­lyqty tárbıelep, beınet­qor­larǵa biriktiretin uıym ǵana dep qaraımyz. ... Jastar kelesi ómirge bastaryn baılap kiristi. Úl­ken aǵalardyń da sol jolda adastyrmaı túzý tartýlaryna sene­min» deıdi Smaǵul osy sezd minbe­ri­nen.

Sezd kúnderi arnaıy sheshim­men S. Sadýaqasuly «Ushqyn» gazetiniń shyǵarýshylar alqasyna kire­di.

S.Sadýaqasulyn qaıratker re­tinde halyqqa tanystyrǵan «Eńbek­shi qazaq» gazetiniń 1925 jy­ly 5 mamyrdaǵy sanynda bylaı delingen: «Qazaqstannyń 1 sezinde Smaǵul Ortalyq atqarý komı­­tetiniń prezıdıým múshesi bolyp saılanyp, saıası hatshylyq, tóraǵanyń orynbasary qyzmetin atqarady. «Eńbek týy» gazetiniń basqarýshysy bolǵan».

1920 jyldyń qarasha aıynda S. Sadýaqasuly jańa qu­ryl­ǵan Qazaqtyń avtonomııalyq res­pýblıkasynyń úkimet basshy­ly­ǵy­na qyzmetke alyndy. Bul kezde ol bar bolǵany 20-aq jasta edi.

Smaǵul Sadýaqasulynyń «Eńbek týy» gazetinde jaryq kór­­gen maqalalary máseleni naqty qo­ı­yp, aıryqsha tujyrymdama ja­saýymen erekshelenedi. Mysaly, «Eskeretin ýaqyt jetti» («Eńbek týy», 1920, 13 qarasha) atty maqalasyn tórt bólim etip jazǵan. Birinshi bóliminde tóńkeriske deıingi Reseıdiń hal-ahýalyn, onyń ımperalıstik is-áreketin sóz qylsa, ekinshi bóliginde tóńke­ris­ten keıingi saıasat aǵymyna sholý jasaıdy. Úshinshi bóliginde qazaqtan shyqqan jumysshy taby qaı dárejede, qandaı qalypta degen suraq tóńireginde oı órbitedi. Tórtinshi bóliginde el basqaryp júrgen azamattardyń mindet-maqsatyn aıtady.

Maqalada kósemsózshi halyq basqarǵan adamdardyń jumysty óz dárejesinde atqara almaı júr­gen­digin synaıdy. «Bárine kináli – biz, qazaqtan shyqqan kommýnıster. Bizdiń birinshi mindetimiz – sol jumyskerlerdi biriktirip, olardy saıası aǵymmen tanystyryp, olardyń arasynda bilekti syba­nyp tastap iske kirisý. Aýyz­dy kópirtip: «Men – kommý­nı­st» dep maqtana bergenshe, sol kommýnıstigińdi is júzinde kórsetý kerek» deıdi ol.

S. Sadýaqasuly – tóńkeriske, tóńkeristen keıingi saıasatqa oı jibere qaraǵan qaıratker. Ol azamat soǵysyna, el sharýasyn kenjeletken saıasatqa syn kózimen qara­dy. Sondyqtan atalǵan maqalasyn: «Qaımaǵy buzylmaı uıyqtap jatqan qalyń el anaý! Neshe myń jumyskerler úsh jyldan beri dym istemeı, qarap júrgeni mynaý! Eskeretin ýaqyt jetti! Munyń bári bizge úlken syn. Synalyp qalyp júrmeıik» dep aıaqtaıdy.

«Sońǵy oqıǵalar hám Kún­shyǵys» atty maqalasynda («Eńbek týy», 1920, 7 jeltoqsan) S. Sadýaqasuly álemdegi saıası ahýalǵa sholý jasaıdy. Vran­gel­diń jeńilýine baılanysty álemdegi saıası jaǵdaı qalaısha qubylǵanyn jazady. Árıne, «komm­ýnızmge qarsy joryqta» aǵyl­shyn, fransýz sekildi elder óz esebin eshkimge jibermegeni shyndyq. Qalamger sondaı saıası-tásilderdiń astaryna úńiledi. Fransýzdardyń Kavkazdaǵy is-áreketin baǵdarlaı otyryp, alda bolatyn saıası sapyrylystar týraly topshylaýlar jasaıdy.

Batys pen Shyǵys arasyndaǵy qıly qatynas jóninde qalamger: «Kúnshyǵys talaıdy kórdi. Kún­ba­tystyń zorlyqshyldarynyń (ımperıalısi) kim ekenin aıtpaı-aq biledi. ...Oqyǵan, ónerli, mádenıetti atalǵan jurttar talaı Kúnshyǵystyń sanyn soqtyrǵan. Aýyzdarymen ujymaq ornatsa da, is júzinde ne ornatatynyn kórip júrmiz. Kúnshyǵys bala­lyq shaǵynan áldeqashan shyqty. О́lmes jaıyn ol da oılar» dep oı túıedi.

Osy gazettiń 3-sanyndaǵy (25 jeltoqsan, 1920 jyl) «Aýyldaǵy jastar týraly», «Sibirdegi qazaqtar týraly», «Dinmuhamed Ádilov» atty úsh birdeı maqalasy tóń­keristen keıingi birneshe kúr­de­li oqıǵalar men sátterdiń úr­di­si­nen habar berdi.

 Kósemsózshi: «Bizdiń Qazaqstan – aýyl­dyń respýblıkasy. Qazaq­tyń 99 prosenti aýylda. Sondyq­tan aýyl jastarynyń arasyndaǵy jumys eń birinshi orynda bolý kerek» deı otyryp: «Qazaqtyń ultshyldary ondaı «tórelerge» tıisti baǵa berse de qazaq ishinde «tórelik» qalǵan joq. Kúni búginge deıin shaharly jerde júr­gende dup-durys adam sekildi jigit elge shyqsa, shińkildep, tońqań­dap ketedi» dep synaıdy. Qalamger nusqaýshylardyń jastarmen til tabysýyna qatysty: «Nen­deı sóz aıtsań da bári jastar­dyń kóńiline qonǵandaı bolsyn. Keltirgen mysaldaryń, kórset­ken tájirıbeleriń qazaqtyń turmy­sy­nan bolsyn» dep oı aıtady.

«Sibirdegi qazaqtar týraly» – Keńes ókimeti tusyndaǵy beı-bereketsizdikti, teńsizdikti búrke­me­leı ashyq aıtqan kósemsózdik týyndy. Avtor Omby men Bıs­ki­degi reseılik ásker men qazaq áskeriniń turmysyndaǵy sáı­kes­sizdikti, Spas, Ýspen, Jez­qaz­ǵan, Ekibastuz, Sarysý, Jar­maq­taǵy san myńdaǵan qazaq ju­mys­shy­la­ry­nyń adam aıtqysyz halin tilge tıek etedi. Qalamgerdiń pikirinshe, Sibirrevkom qazaqty áli de bolsa súlikteı sorý úshin «eki oblystan (Aqmola, Semeı.-D.Q.) tyrtysyp aıyrylmaı otyr». Osy oraıda Smaǵul: «Olardyń oıynsha, qazaq halqy – «dúleı, qarańǵy, meńireý, jýas, túkti bilmeıdi, sondyqtan olar uıpalap-suıpalaǵanǵa kóne beredi». Joq, olaı emes! Ombydan shyqqan «batyrlar», ondaı oılaryńnyń mezgili ótińkirep ketti» deıdi.

S.Sadýaqasuly 1922 jyly «Eńbekshil qazaqqa» tarıhı máni tereń eki maqala jarııalady. Biri – «Jastar sezine» (20 shildede shyqqan), ekinshisi – «Shart kerek pe?» (4 tamyzda jarııalanǵan).

Qalamger alǵashqy maqalasyn: «Qazaqtyń saıası pikiriniń tarıhy – qazaq jastarynyń tarıhy. Qazaq halqynyń ishinde shyn saıası qozǵalys jastar oıanyp, jas­tar uıymdasqannan keıin ǵana bar» degen mirdiń oǵyndaı oımen bastaıdy. Aǵa tolqynnyń kezinde toptasa almaǵandyǵyn, «kópke birdeı jaqsy aty shyqqan qazaqtyń azamaty azdyǵyn», jastar sodan sabaq alý kerektigin sóz ete kelip, jańa zamandaǵy jas lektiń maqsat-mindetterine jáne bir toqtap, sanadaǵy saýatsyzdyqpen kúres qaıtse jeńiske jetetinin áýeze etedi. «Men kommýnıst. Maǵan qazaǵy da, orysy da bári bir» deýshiler tabylady. Biraq bul sekildi sózdi aıtýshylar orysqa da, qazaqqa da paıdasyz bolyp shyǵady» deıdi Smaǵul.

«Shart kerek pe?» – Túrkistan respýblıkasyndaǵy Syrdarııa jáne Jetisý oblystarynyń Qazaqstanǵa qosylý qajettigin arnaıy sóz etken eńbek. Bul eki oblys 1925 jyly qosylǵany málim. Alaıda osy birigý máselesi op-ońaı sheshile salmady. Zııalylar 20-jyldardyń basynan bastap túsindirý jumystaryn júrgizdi. Bastapqy jyldary Túrkistandaǵy qazaq oqyǵandary Qazaqstanǵa «otarshyldardy joıa almadyńdar, orynsyz adamdardy úkimet bıli­gi­ne tarttyńdar, senderdiń asta­na­laryń qazaqqa astana bola almaıdy» dep kiná taqqany má­lim. S. Sadýaqasuly taǵylǵan osy kinálardyń sebep-saldary, oryndy-orynsyzdyǵy týraly maqalasynda: «Bizdiń oıymyzsha, Qazaqstanda kolonızator barlyǵy – qosylmaýǵa dálel emes, qosylýǵa dálel. ...Túrkistan azamattary bizdiń qotyrymyz bolsa bizben birge jazsyn. Qotyryń bar jýymaımyn degeni aǵaıynshylyqqa jatpaıdy. ...Teginde jalpy qazaqtyń kindik qalasyn belgileý úshin jalpy qazaq birigýi qajet» dep syndarly jaýap qaıyrady. Maqaladaǵy túıindi oı: «Jalpy jumys túzelý úshin eshbir shart qospaı, aǵaıyndy eki bala tez arada birigý kerek». Iаǵnı, qalamger birigý úshin shart emes, túsinistik qajettigin alǵa tartady.

Smaǵul zamanynda zor rezonans týdyrǵan «Lenın jáne ult máselesi» atty maqalasyn da 1924 jyly 27 qańtarda «Eńbekshil qazaqta» jarııalady (qaıtqanynan 6 kúnnen keıin). Ýra-ýra zamanynda jas qazaq qaıratkeri Lenın taqyrybyn basqa qyrynan qoıady. V.I.Ýlıanov aıtqan sózderdi ult máselesine qyryn qarap júrgen saıasatshylardyń esine salady. Ult degen sózge úrke qaraıtyn qazaq qyzmetkerleriniń óresizdigin synaıdy. Lenınniń: «Biz basqa ultty eriksiz zorlyqta ustamaımyz. Bizdiń negiz erkindik, rızalyq, bostanshylyq bolý kerek» degen sózine súıenip jáne «Biz orys jurtyn súıemiz. Súıgen saıyn biz orys eli bostanshylyq alsyn deımiz» degen pikirin negizge alyp Smaǵul: «Osy sózdi qazaqqa arnasaq, bizdi eshkim kinálar ma eken?» dep túıindi oı aıtady...

1925 jyly qańtardyń basynda S. Sadýaqasuly «Eńbekshil qazaq» gazetiniń jaýapty shyǵarýshysy bolyp taǵaıyndaldy. Gazet sońynda basshysynyń kim ekeni eki tilde jazylǵan: qazaqshasy - «jaýapty shyǵarýshy Smaǵul Sadýaqasuly», orysshasy - «redaktor Smagýl Sadvokasov».

Qaıratker osy basylymǵa 1925 jyldyń 8 qańtarynan 1926 jyldyń 22 aqpany deıin redaktorlyq etti. S.Sadýaqasuly memleket máselesimen Ortalyqqa, nemese el ishine ketkende, orynbasary gazet sońyna «ýaqytsha jaýapty shyǵarýshy Beıimbet Maılyuly» dep qol qoıyp otyrǵan.

S.Sadýaqasuly basqarǵan jyldary basylymnyń deńgeıi ósti. Ol «Eńbekshil qazaqtan» «Eńbekshi qazaqqa» aınaldy (1925 jyldyń 17 aqpanynan). Gazet tek resmılikti shekteńkirep, tanymdyq, ǵylymı dúnıelerdi kóbeıtti. Qazaqtyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaǵan dilgir maqalalar jıi jaryq kórdi.

Qazaq baspasózi tarıhyn­da 1925-1926 jyldary S.Sadýaqas­uly basqarǵan «Eńbek­shi qazaqtyń» baǵasyn onyń zamandasy, «Jas azamatqa» da, Alash Ordaǵa da kirip, «ult úshin qyzmet etemin» dep ant berse de, 20-jyldary saıası sebeppen konıýnktýraǵa jan-tánimen berilgen Ábdirahman Baıdildınniń tujyrymymen aıqyndap kóreıik. NKVD-ǵa jazǵan túsindirme hatynda ol: «Smaǵul Sadýaqasuly redaktor bolysymen, gazetti túbegeıli ózgertti. Partııa gazeti Maǵjan Jumabaevtyń ultshyl óleńderin, Á. Bókeıhannyń (Qyr balasy), M. Áýezovtiń maqalalaryn basa bastady. Mine, sonyń kezinde M.Jumabaevtyń astarlap tóń­ke­riske qarsy oı aıtatyn, ult­shyl­dyq rýhtaǵy «Júsiphan» dastany, M.Áýezovtiń ıdealıstik baǵytta jazylǵan teatr týraly maqalalary jarııalandy. Á. Bókeıhan maqalalarynyń aty men mazmunyn umytyp otyrmyn. Gazetti qarasańyzdar kóresizder. Men gazettiń osyndaı teris baǵy­tyn aıtyp, Kraıkom bıýrosyna aryz jazdym. Bul másele bıýroda qaraldy. Men baıandama jasadym (Kóshirmesi GPÝ-da). Másele bıýronyń keńeıtilgen májilisinde qaraldy. Talqylaý barysynda N. Nurmaqov, J. Myńbaev, Orynbaev sekildi joldastar maǵan tap berdi. Goloshekın joldas ekiushtylaý sóıledi de qoıdy... Bıýro meni qoldady. Aqpan aıynda S. Sadýa­qas­uly «Eńbekshi qazaqtyń» redak­­torlyǵynan alyndy» (Á. Baıdil­dın. «Alashordashylarmen jáne ońshyl kommýnıstermen kúresimniń naqty aıǵaqtary». Qazaqstan UQK arhıvi. № 78754-is, 6-tom).

Iá, búgin biz de S. Sadýaqasuly jetek­shilik etken «Eńbekshi qazaq­qa» baǵany zaman men tarıh tur­ǵy­synan beremiz. Bul rette «Eńbek­shi qazaq» resmı partııa men úki­met­tiń úni bolsa da is júzinde A.Baı­tursynuly men Á. Bókeıhan shy­ǵar­ǵan «Qazaq» gazetimen rýhtas bop qaldy.

S.Sadýaqasuly tusynyń «Eńbek­shil qazaǵynda» bas maqala­lar­dyń da orny erekshe. Olardyń birazynyń aıaǵynda belgili avtorlardyń qoly bar. Bir sypyrasy gazettiń maqalasy retinde usynylǵan. Bulardyń bárinde derlik redaktordyń ıdeıasy tunyp tur. Biraq joǵarydaǵy alty ma­qa­ladan S.Sadýaqasulynyń qol­tańbasy anyq baıqalady. Tal­dap, saralap qaraǵanymyzda, bul bas maqalalardaǵy sóılem qurylysy, avtorlyq sózsaptaý qalamgerdiń qol qoıyp jarııalaǵan eńbekteriniń stılimen birdeı bolyp shyqty (tipti bir qalyptan shyqqan sóılemder bar).

Smaǵul bilim, mádenıet, ǵy­lym, t.b. salalardy qamtyǵan Halyq aǵartý komıssary (mınıs­tr) qyzmetin redaktorlyqpen qatar atqarǵan soń, onyń sala prob­­­lemasyna qatysty oı-pikir­le­ri men ustanymdary da «Eń­bek­shi qazaqta» jaryq kórdi.

1925 jyly 10 jeltoqsanda jaýapty basshy S. Sadýaqasuly men Bilim ordasynyń (Akademııalyq ortalyq) tóraǵasy M. Joldy­baı­uly «Qazaqsha pesaǵa báıge!» atty habarlandyrýdy «Eńbekshi qazaq» gazetine basty. 1926 jy­ly 13 qańtarda Qyzylordada Memlekettik ult teatry resmı ashylǵan soń, qaıratkerdiń «Al­tyn saqına» oıyny týraly», «Báıbishe, toqal» atty syny jarııalandy. Al «Ult teatr týraly» atty maqalasyn («Eńbekshi qazaq», 1925 jyl, 26, 29 qazan) – kásibı teatrdyń irgetasyn qalaǵan óner ıeleriniń oqý quraly boldy desek, shyndyqqa sáıkes keledi. Munda avtor teatr, pesa, ártis uǵymdaryn qarapaıym qazaqtyń túısinýine sáıkes taratyńqyrap aıtyp, «Bizdiń qazaqta qandaı teatr týýy múmkin? Teatr bizde qandaı bolý kerek? Oınaýshylar kim? Oınalatyndar kim?» degen óz suraǵyna bilikti jaýap qaıyrady. Keıin ol tolyqtyrylyp kitapsha bolyp ta shyqty.

1925 jyly «Jańa mekteptiń» betashar sanynda óz atynan, al «Eńbekshil qazaqtyń» 28 aqpan­da­ǵy sanynda basylymnyń bas maqalasy retinde jarııalaǵan «Ha­lyq aǵartý máseleleri» atty maqa­lasynda kún tártibindegi mektep úılerin, oqý quraldaryn daıarlaý, bilim mekemelerinde dáris júrgizý tilin anyqtaý jaıyn qozǵaıdy. Mysaly, Smaǵul ǵylym-bilimi júıelengenshe aǵyl­shyn tilin paıdalanǵan Japo­nııa tájirıbesinen úlgi alýdy usy­na­dy. Qaıratkerdiń osy saladaǵy oı-tolǵamdary da jeke kitapsha bolyp basylǵan.

Smaǵuldyń «Qazaqstanda bas­pa­sózdiń mindeti» atty el gazet-jýrnaly týraly tolǵamy da «Eńbekshi qazaqta» basyldy (1925 jyl, 23 qarasha). Osynda: «Syn oılardy qosyp, adamnyń piki­rin qaırap otyrady. Synsyz jazyl­ǵan sóz qaıralmaǵan pyshaq syqyldy» deıdi.

S.Sadýaqasuly, rasynda, qıyn jyldary «Eńbekshi qa­zaq­­qa» múmkindigin taýyp Á.Bókeı­han, A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly, J.Aımaýytuly, M.Jumabaı, E.Omaruly, t.b. Alash qaıratkerleriniń maqalasyn, kórkem shyǵarmasyn jarııalap otyrdy. Redaktor bolysymen Qostanaıdyń «Aýyl» gazetinde júrgen B.Maılındi bas gazetke aldyrtyp, keń múmkindik týǵyzdy. Tipti óleń jınaǵyn bastyrtyp, ózi oǵan alǵysóz jazdy. Elshil ult aqyn-jazýshylarynyń basyn qosýǵa tıis «Alqa» uıymynyń jasaqtaý kezeńinde pikirtalastar negizinen Smaǵul tusynda jaryq kórdi. О́zi de oǵan atsalysyp, «Ádebıet áńgimeleri» atty saýatty da salmaqty maqala jarııalady («Eńbekshi qazaq», 1927 jyl, 15-16 aqpan).

Qaıratker-qalamger S.Sa­dýa­qasuly «Eńbekshi qazaq­tyń» áriden kele jatqan elshil dástúrin halyqqa, shyǵarmashyl jastarǵa jaqyndata tústi. Bir kezde bolshevıktik bılik «Qazaq» gazetinen oljalaǵan baspahanany tolyqtyryp, halyq sózi men A.Baıtursynuly qarpin (álipbı aıtysyna ózi de qatysqan) ult múddesine baǵyndyra bildi.

Qazaqstanǵa F.I.Goloshekın­niń basshy bolyp kelýi – Kremldiń ǵana emes, patshany túp-tuqııanymen qurt­qan ábilet kúshiniń Qazaq eli­ne erkin enip, ult múddesin alqymnan alýynyń aldy edi. Munyń sońy bılikten Smaǵuldaı batyl da bilikti qaıratkerlerdiń shettetilýimen, Alash zııaly­la­rynyń tutqyndalýymen, eń aqyry genosıd – ashtyq alapatymen aıaqtaldy. NKVD suraq-jaýaptarynan, goloshekınderdiń minberlerden aıarlyqpen aıtqan sóz­derinen bolshevızmniń Más­keý­degi S.Sadýaqasulyna tek ajal tilegeni ańǵarylady. Muny qandy­qol Ejov pen Shkırıatovtar 1933 jyldyń 16 jeltoqsanynda (arada 58 jyldan keıin dál sol kúni azattyq aldyq) júzege asyrdy...

Qazaq eli táýelsizdiginiń 20 jylynda Máskeýdiń Don zırat­hana­synyń qabyrǵasynda saqta­lyp kelgen Smaǵul súıeginiń kúli Astanaǵa jetkizilip, Han Keneniń sháıit ketken sarbazdary qorymyna ata dástúrge saı jerlendi. «Eńbekshi qazaq» redaktorynyń zıraty men búgingi «Egemen Qazaqstan» ǵımaratynyń arasy – azǵantaı ǵana jer. Jaratqan buıyrtqan azattyq pen ádilet osylaı úzilgen úmitti úılesimmen jalǵady.

 

Dıhan Qamzabekuly,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝprorektory, UǴA akademıgi

 

Sońǵy jańalyqtar

Shymkenttiń úlgili otbasylary anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 18:38

Almatyda páter balldyq júıemen beriledi

Aımaqtar • Búgin, 18:13

Jer máselesi jaıly otyrys ótti

Qazaqstan • Búgin, 16:33

Bakýde greplıngten qolaǵa qol jetkizdi

Qazaqstan • Búgin, 16:07

Nur-Sultanda kómir qory jetkilikti

Qazaqstan • Búgin, 15:13

21 jyl boıy qujatsyz júrgen

Aımaqtar • Búgin, 10:59

VII PR forýmy Almatyda ótti

Aımaqtar • Búgin, 10:45

Fermerdiń maýsymdyq tabysy qansha?

Aımaqtar • Búgin, 09:51

Jánibek aýdanynda et óndirý artty

Aımaqtar • Búgin, 09:26

MRT alýǵa jarty mıllıard jumsalǵan

Aımaqtar • Búgin, 09:21

Bas basylymnyń baıtaq belesi

Aımaqtar • Búgin, 09:08

Qaıta oralǵan qumarshyq

Aımaqtar • Búgin, 07:54

Termeshiler tereńnen terbedi

Ádebıet • Búgin, 07:52

Túrik kınolary tegin kórsetiledi

Qoǵam • Búgin, 07:47

«Arý» – kóz arbaǵan kórkemdik álemi

Rýhanııat • Búgin, 07:45

«Speshranda» saqtalǵan...

Rýhanııat • Búgin, 07:26

«Tákappar eken qulja alma»

Qoǵam • Búgin, 07:23

Zań kerek!

Ekologııa • Búgin, 07:20

El qurmeti erekshe

100 • Búgin, 07:14

It júgirtip, qus saldy

Aımaqtar • Búgin, 07:12

Senim hám serpin

Rýhanııat • Búgin, 07:09

Ekologııany qorǵaýǵa adaldyq kerek

Ekologııa • Búgin, 07:03

Uqsas jańalyqtar