Ekonomıka • 01 Qarasha, 2019

Kıberqaýipsizdik: Ǵalamtor urylaryna tusaý bolmaı tur

33 retkórsetildi

Búgingi dáýir ınnovasııalyq tehnologııamen tyǵyz baılanysty. Ǵasyr ıgilikteri ómirdi jeńildetip, órkenıetti qoǵam qurýǵa adamzatqa qolǵabys etýde. Alaıda, sıfrly álemniń paıdasymen qatar qaterli tustary da bar. Turmys-tirshiligimiz sıfrly formatqa aýysqan saıyn qorǵansyz jaqtarymyz da aıqyndalyp jatyr. Máselen, bıylǵy saılaý naýqanynda 11 mıllıondaı qazaqstandyqtyń jeke málimetteri qoldy bolǵany esimizde. Sondaı-aq myńǵa jýyq azamattyń Damumed júıesindegi jeke aqparaty ınternetke lezde taralǵan edi. Bul kıberqaýipsizdik máselesiniń ózektiligi ýaqyt sanap artyp kele jatqanyn kórsetedi. Osy rette «Qorǵansyzdyń kúnin» keshýge nege májbúrmiz degen suraq týyndaıdy?

 

Krıptovalıýta urlaý kóbeıdi

2017 jyly kıberqyl­mys­ker­ler dollarǵa shaqqanda 1,2 mlrd kólemindegi krıptovalıýta urlaǵany anyqtaldy. Mundaı derek Anti-Phishing Working Group (APWG) halyqaralyq kommer­sııalyq emes uıymynyń esebin­de aıtyldy. APWG tóraǵa­sy Deıv Djevanstiń Reuters agent­tigine bergen suh­batynda qas­kóılerdiń token birlik­terin urlaýy – krıptovalıýta ar­qyly jasalatyn esirtki kontra­ban­dasy men aqshany jymqyrýdan keıingi keń taraǵan qylmys túrine jatatyny aıtyldy. Onyń boljamyna sáıkes quqyq qorǵaýshylardyń urlanǵan somanyń tek 20%-yn ǵana qaıtarýǵa qaýqary jetken. D.Djevans bul problema dúnıe júzindegi tártip saqshylarynyń bas aýrýyna aınalǵanyn aıtady.

2018 jyly Reseıdiń Ortalyq banki álemdik naryqtaǵy sıfr­ly aqsha urlyǵy boıynsha arnaıy zertteý júrgizdi. Reseı banki qarjylyq tehnologııalar departamentiniń basshysy Alısa Melnıkovanyń aıtýynsha, jyl basynan beri álemde sıfrly qarjy aktıvterin paıdalana otyryp jasalǵan 22 iri alaıaqtyq faktisi tirkeldi. Saldarynan vırtýaldy alaıaqtar 1,36 mlrd dollarǵa teń krıptovalıýtany qoldy qylǵan. Al qańtar aıynda tek japondyq Coincheck bırjasynan 420 mln dollardan astam qarjyny aýdaryp úlgergen, deıdi A.Melnıkova.

 Bankterge shabýyl jıi jasalady

2016-2019 jyldar aralyǵynda quramyna orys tildi hakerler kiretin The Silence toby álemniń birneshe bankinen 4,2 mln dollardy urlaǵan.  Bul týraly Group-IB kompanııasynyń esebinde aıtylǵan. Osy kezeńde Threat Intelligence kıberqaýipti monıtorıngileý, taldaý jáne boljaý júıesi Silence hakerleriniń túrli elderdiń bankterine baǵyttalǵan kem degende 16 jańa shabýylyn anyqtady. Group-IB málimetterine sáıkes, bıyl atalǵan toptyń shabýyldaý geografııasy keńeıe tústi. Hakerler Azııa, Eýropa jáne TMD aımaǵyndaǵy 30-dan astam memlekette jumys stansalaryna zalal keltirdi. Shilde aıynda Silence qurbandarynyń tizimine Chılı, Bolgarııa jáne Gana elderindegi bankter qosyldy. Maýsymda hakerler reseılik bankterge shabýyldar serııasyn uıymdastyrdy. Sol sekildi taǵy eki shabýyl Qyrǵyzstandaǵy qarjy ınstıtýttary men Bangladeshtegi Duch-Bangla bankine jasaldy. Aqpan aıynda Ombydaǵy «IT Banki» jáne Úndistandaǵy bankterdiń qarjylyq júıesine nuqsan keldi. Byltyrǵy jylmen salystyrǵanda shyǵyn mólsheri bes esege ósti.

60 mln amerıkalyq zardap shekti

Hakerlerdiń qaqpanyna kóp túsetin elderdiń biri AQSh. Byltyr 60 mln-nan astam amerıkalyq kıbershabýyldan zardap shegip, munyń arty qarjylyq-ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa ákelip soqty. Bul derekti taıaýda elordada ótken «Kıberqaýipsizdik jáne kıberqylmys» konferensııasynda AQSh-tyń Qazaqstandaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi Ýılıam Mozer jetkizdi.

– Qurama shtattar hakerlerdiń álemdegi basty nysanasyna aınalǵan. Basqa eldermen salystyrǵanda bizge qarsy kıbershabýyldar kóp jasalady. Sondyqtan jyl saıyn qazan aıynda AQSh-ta kıberqaýipsizdik týraly aılyq ótkizilip turady. Bul – Úkimet pen múddeli kompanııalardyń birlesken jumysy. Osy arqyly barlyq amerıkalyqtardyń onlaın qaýipsizdigin qamtyp, qajetti resýrstardy usynyp otyramyz. 2018 jyly Qazaqstandaǵy AQSh elshiligi Nazarbaev ýnıversıtetimen birigip, kıberqaýipsizdikke arnalǵan sımpozıým uıymdastyrdy. Bul sımpozıýmǵa Federaldy tergeý bıýrosynyń kıberqaýipsizdik jónindegi sarapshylary shaqyryldy. FTB agentteri zııandy baǵdarlamalardy qoldaný arqyly jeke derekterdi urlaý boıynsha dúmpý júrip jatqanyn aıtty. Kórip turǵanymyzdaı, derekterdi urlaý faktisi saýda-sattyqqa keri áserin tıgizip otyr. Qazir qylmyskerler mıllıondaǵan kompıýterden jeke aqparatty jınaý maqsatynda zııandy baǵdarlamalar men bottardy paıdalanyp, zańǵa qaıshy áreketterin jalǵastyrýǵa múmkindik alyp otyr. Mysaly, vırtýaldy valıýtany urlaý nemese aqsha jymqyrý keńinen taralǵan qylmys. Bul zııandy baǵdarlamalardy paıdalanýǵa shekteý qoıa almaıtyn elderdiń ulttyq qaýipsizdigine qaýip tóndiredi. Sondaı-aq memlekettik organdardyń sıfrly ınfraqurylymyna, bıznestiń qarjylyq ál-aýqaty men tutynýshylardyń jeke derekterine zııan tıgizýi múmkin, – dedi Ý.Mozer.

 Kanada hakerlermen kúresti kúsheıtti

 Kanada kıberqaýipsizdik salasyndaǵy ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý boıynsha álemde tórtinshi orynda tur. Buǵan eldegi avtomobıl sektory dálel. Kezinde uıaly telefon shyǵarýmen tanymal bolǵan BlackBerry kompanııasy qazir álemde 100 mıllıonnan astam avtomobıldi QNX baǵdarlamasymen qamtyp otyr. Bul kólikterdiń shaǵyn kompıýterden esh aıyrmashylyǵy joq. Sondyqtan olardy kıbershabýyldan qorǵaý - kompanııanyń basty mindeti. Kıberqaýipsizdik - avtomobıl qurastyrýdaǵy mańyzdy element. Sol sebepti bul avtokólik jasaý sektorynyń ósý qarqynyna da áser etedi degen pikir aıtty Kanadanyń Qazaqstandaǵy elshisi Nıkolas Brýsso.

– Elimizde kıberqaýippen kúresýge barlyǵyna erkindik berilgen. Ony memleket ózi baqylaıdy. Birneshe jyl qatarynan ulttyq deńgeıde kıberqaýipsizdikti baǵalaý boıynsha zertteý júrgiziledi. 2018 jyly onyń ashyq nusqasy kanadalyqtarǵa alǵash ret usynyldy. Mundaı keshendi sholýlar júıemizdi qaıta qaraýǵa jáne jaqsartýǵa múmkindik beredi. Kanadanyń kıberqaýipsizdik ortalyǵy ınternettegi qylmys órship bara jatqanyn anyqtady. Kıberqylmyskerler zańsyz taýarlar men qyzmetterdiń onlaın naryqtaryn paıdalanatyndyqtan, kez kelgen múmkindikti izdeıdi. Kóbinese vırtýaldy alaıaqtar úlken kólemdegi jeke jáne kommersııalyq derekterdi urlaýdy kózdeıdi. О́ıtkeni ony qaıta satýǵa, ıá bolmasa  tyńshylyq nemese bopsalaý maqsatynda paıdalanýǵa múmkindik bar. Kanadalyqtar zańsyz kıberáreketterge jıi ushyrap jatady. Túrli memleketterdiń demeýshiligimen Kanada azamattaryna jasalatyn kıberqylmys jalǵasady degen boljam bar. Sol sekildi bıznes pen ınfraqurylymǵa qarsy ónerkásiptik tyńshylyq jalǵasýy múmkin. Al ákki qylmyskerler provaıderlerdi, bıznes pen paıdalanýshylar arasynda ornatylǵan senimdi ýaǵdalastyqty paıdalanyp, zańdy belden basýdy údetedi, – dedi N.Brýsso.

Elshiniń aıtýynsha, hakerlermen kúresti qarqyndatý úshin Kanadada arnaıy ulttyq strategııa ázirlenipti. Osy strategııa negizinde úıeńki japyraqty eli kıberqaýipsizdik máselesine 15-ke jýyq mınıstrlik pen vedomstvo jumyldyrylǵan.

Qazaqstanda IT mamandar tapshy

Elimizdiń kıberqaýipsizdik strategııasy «Qazaqstannyń kıberqalqany» tujyrymdamasynda aıqyndalǵan. Bul «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» Joldaýyna sáıkes ázirlendi. Tujyrymdama elektrondy aqparattyq resýrstardy, aqparattyq júıeler men telekommýnıkasııa jelilerin qorǵaý, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy qaýipsiz paıdalanýdy qamtýdaǵy memlekettik saıasatty iske asyrýǵa baǵyttalǵan. Sol sııaqty qujatta memlekettik organdardyń, jeke jáne zańdy tulǵalardyń aqparattyq qaýipsizdigin qorǵaý kórsetilgen.

– Bizdiń quzyrymyzǵa ınternet keńistikte azamattarymyzdyń múddelerin qorǵaý kiredi. Oǵan qosa ekonomıkany damytý úshin basty nazar joǵary tehnologııamen tyǵyz baılanysty kásiporyndardyń, ónerkásiptiń, ınvestısııalyq jobalardyń qaýipsizdigin qamtýǵa aýdarylady. Sol sebepti búginde «Qazaqstannyń kıberqalqany» baǵdarlamasyn iske asyrý aıasynda aqparattyq ınfraqurylymnyń asa mańyzdy nysandarynyń tizimi anyqtaldy. Bul nysandardy qorǵaý úshin negizgi sharýa belgilengen. Qazir olardyń 336-sy bar. Biz osy nysandardy anyqtaý boıynsha jumysty jalǵastyramyz. Taǵy bir negizgi mindettiń biri - memlekettik ınfraqurylymdy qorǵaý. Elektrondy úkimet portaly elde óte tanymal. Ol jerde óńdeletin derekter kólemi úlken. Búginde azamattardan túsetin elektrondy ótinishterdiń sany ósip jatyr. Qaǵaz anyqtamalar azaıdy. Bul baǵytta memleketaralyq deńgeıde jumys jolǵa qoıylǵan. Aqparattyq qaýipsizdikke qatysty bes kelisim qarastyrylyp jatyr. Halyqaralyq elektr baılanysy odaǵy deńgeıinde de yntymaqtastyq ornaǵan. Onda kıberqaýipsizdik baǵytynda arnaıy qoǵamdastyq jumys isteıdi. Sondaı-aq EýrAzEQ, TMD elderi jáne UQShU aıasynda áriptestik baılanys nyǵaıa túsken. Elimizde tirkelgen ár jaǵdaı boıynsha jeke taldaý júrgiziledi. Mysaly, saılaý kezinde 11 mıllıon otandasymyzdyń, sondaı-aq Damumed boıynsha azamattardyń jeke málimetteri ınternetke taralyp ketkenin jaqsy bilesizder. Kóp jaǵdaıda buǵan adamı faktor sebep.

Memlekettiń aqparattyq ınfraqurylymyna toqtalsaq, onyń qaýipsizdigi laıyqty deńgeıde qamtylǵan. Atap aıtqanda, ınternetke shyǵýdyń biryńǵaı júıesi bar. Qazir memlekettik organdar eshqaıda barmaıdy, taza trafıkpen jumys isteıdi. Budan bólek «Ulttyq aqparattyq tehnologııalar» AQ bazasynda jedel qaýipsizdik ortalyǵy qurylǵan. Ol memlekettik organdardyń qaýipsizdigin jergilikti jeliler men ınfraqurylymdyq deńgeıde qamtamasyz etedi, – dedi Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi vıse-mınıstri Ashat Orazbek.

Kıbershabýyldardy taldaý jáne tergeý ortalyǵynyń prezıdenti Oljas Satıevtiń pikirine qulaq túrsek, Qazaqstanda IT mamandarynyń tapshylyǵy qatty baıqalýda. Buǵan qosa sarapshy elimizde kıberqylmysqa baılanysty jaýapkershilikti kúsheıtip, arnaıy zań ázirleý qajet ekenin aıtty.

– IT mamandar múldem jetispeıdi desek te bolady. Bul úlken problema. Nege deseńiz, bilim ordalarynda tek jalpylama oqytady. Alaıda stýdentterdi hakerlerden qorǵanýdyń tásilderine mashyqtandyrý qajet. Olardyń ádis-aılalaryn jetik meńgerý kerek. Mysaly, osy maqsatta biz «Kazhakstan» konferensııasyn jyl saıyn uıymdastyramyz. Oǵan álemniń túkpir-túkpirinen tanymal hakerlerdi shaqyramyz. Olar óz tájirıbesimen bólisedi. Mysaly, ıspanııalyq áriptesimiz jerserikti qalaı isten shyǵarǵanyn túsindirip berdi. Bul ne úshin qajet? О́ıtkeni, baǵdarlamashylar men júıelik ákimgerler óz áleminde ómir súredi. Al hakerlerdiń ómiri múldem bólek. Olardyń álemin jete bilmeı, kıbershabýyldan qorǵanýdy oılamasańyz da bolady. Demek, tájirıbelik qaýipsizdikti kúsheıtken abzal. Taǵy bir másele, bizde jeke málimetterdiń jarııa bolýyna baılanysty eshkim jaýap bermeıdi. Buǵan deıin qanshama jeke derekter qoldy boldy. Áıtse de birde-bir organ jaýapkershilikke tartylǵan joq. Bul ásirese memlekettik vedomstvolarǵa qatysty. Máselen, banktiń qyzmeti kóńilimizden shyqpasa basqasyn tańdaı alamyz. Al memlekettik organdarǵa kelgende tańdaý shekteýli. Kıberqaýipsizdik týraly ortaq zań áli joq. Munyń ózi aldyna bólek áńgime. Joǵarydaǵy túıtkildi máselelerdi retteıtin biryńǵaı reforma sózsiz qajet, – dedi O.Satıev.

Sarapshynyń pikirin jaýapty vedomstvo da joqqa shyǵarmady. Ras, elimizde sıfrly álemnen keletin qaýip-qaterdi toıtaratyn mamandar tapshy. Tipti maman joqtyń qasy desek artyq emes. Degenmen Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi vıse-mınıstri A.Orazbek bul olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda adamı resýrsty damytý qolǵa alyndy dep sendirdi. Ol mamandardyń bilimin arttyrý úshin oqý grantynyń kólemi 11 esege óskenin, sol sekildi «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly oqıtyn magıstranttar sanyn kóbeıtý kózdelgenin aıtty.

 

Sońǵy jańalyqtar

21 jyl boıy qujatsyz júrgen

Aımaqtar • Keshe

VII PR forýmy Almatyda ótti

Aımaqtar • Keshe

Bas basylymnyń baıtaq belesi

Aımaqtar • Keshe

Qaıta oralǵan qumarshyq

Aımaqtar • Keshe

Termeshiler tereńnen terbedi

Ádebıet • Keshe

Haziretter qazynasy

Rýhanııat • Keshe

«Speshranda» saqtalǵan...

Rýhanııat • Keshe

Zań kerek!

Ekologııa • Keshe

El qurmeti erekshe

100 • Keshe

It júgirtip, qus saldy

Aımaqtar • Keshe

Senim hám serpin

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar