100 • 01 Qarasha, 2019

Ulylyqty ulyqtaǵan kúnder-aı!..

31 retkórsetildi

..Hakim Abaıdyń 150 jyldyq torqaly toıy qarsańynda Semeıge «Egemenniń» apparatynan jasy úlken áriptes aǵamyz Mamadııar Jaqyp jaqyndap qalǵan toıdyń tolǵaqty máselelerine baılanysty issaparmen kele qalǵan. Onda biz atalǵan basylymnyń osy óńirdegi menshikti tilshisi edik. Teginde Mamekeń de erterekte baıyrǵy basylymnyń Semeıdegi tilshisi bolyp baqandaı on shaqty jyl qyzmet atqarǵan adam. Sondyqtan da ol mundaǵy basshy-qosshy, úlken-kishiniń bárin derlik jaqsy biledi. Aǵamyz kelgen bette birinshi kezekte el aqsaqaldaryna sálem beretin daǵdyly ádetinen bul joly da jańylmaǵan.

Sóıtip elmen de sálemdesip, negizgi sharýa da bitti-aý degen kezde óziniń osyndaǵy ejelgi dosy, respýblıkalyq Abaı qorynyń prezıdenti Baltabek Ersálimuly ekeýimizge tosyn bir usynys aıt­qan. «Erte zamanda babalarymyz qasıetti Mekkege, odan qala berdi áýlıe, ánbıelerdiń ba­­syna jaıaý-jalpylap barǵan jáne sol jolda aryp-ashyqsa da shy­daǵan. Sóıtip aldyna qoıǵan maq­sattaryna jetken. Endeshe mynadaı dúbirli toı qarsańynda Semeıden Jıdebaıǵa deıin jaıaý baryp, Abaı álemine basqasha kózben úńilip, aralap qaıtsaq, solaısha basqaǵa da oı salsaq...»

Mamekeńniń toqsan aýyz sóziniń túıini osyǵan saıdy. Jón sóz, oryndy usynysqa biz de birden den qo­ıyp, qostaı jóneldik. «Endeshe, Al­matydaǵy basshylarymyz «já» dese, «Uly­­lyqqa taǵzym» dep atalatyn bul aksııany gazet Abaı qorymen birlesip ótkizetin bolady» dedi ıgilikti usynys ıesi qashanǵysynsha sózdi qysqa qaıy­ryp. Osylaısha aldaǵy sapar jaıy pysyq­talǵan soń qonaǵymyz sol kez­degi astanamyz Almatyǵa qaıtyp ketken.

Arada kóp ýaqyt ótpeı jatyp Mamekeń bizge telefon shalǵan. Daýsy jarqyn, kóńili kóterińki. Sóıtsek  bul kisiniń álgindeı usynysyn gazettiń sol shaqtaǵy basshysy Nurlan Orazalın birden qoldapty. «Hakim aqynǵa baılanysty usynysty basshy aqyn nege qoldamasyn» dep biz de rıza bolǵanbyz. Sonymen taǵy da arada kóp ýaqyt ótpeı jatyp qasynda Almatydaǵy Áýezov murajaıynyń baıyrǵy qyzmetkeri Talatbek Ákimov bar Mamekeń Semeıge jetip kelsin! Áıteýir des bergende Baltekeń ekeýimiz bul kisiler kelgenshe sapar jaıyn oılastyryp qoı­ǵanbyz.

Sonymen belgilengen kúni jaıaý sapar kezinde Abaıdaı aǵasy­nyń shapaǵatyn kórgen Ánııar Molda­baevtyń úıinen attandyq. 1940 jyly uly aqyn­nyń 95 jyldyǵyna oraı onyń ádebı-memorıaldyq murajaıy osy úıde ashylǵan bolatyn. Sol úı bul shaqta aqyn murajaıynyń Áýezov pen Alash arystaryna arnalǵan fılıa­lyna aınalǵan edi. Bizdi osy aradan jolǵa shy­­ǵa­ryp salýǵa kelgen qalyń jurt­shylyqtyń qaltqysyz kóńili bárimizge qanat bitirgeni ras. Bi­raq alǵashqy kúnniń ózi qaı-qaısymyzǵa bolmasyn ońaıǵa túspegen. Aıtalyq, sol alǵashqy kúnniń sońynda Mamekeń aıaǵy qajalyp, kúldirep shyǵa kelgen besinshi adamymyz Manatbek degen joldasyn «erteńder qaıtyp keleıin» degenine ılikpesten birjola qaıtaryp jibergen. Biraq Almatydan kelgen dosyna adal Mákeń bolsa artynan mashınasymen kelip, bizdi Jıdebaıda qarsy alǵan. Sondaı-aq etjeńdi Baltekeńe de shıraq júrý ońaıǵa túspegen. Biraq bul aǵamyz qaıta-qaıta kósh sońynda qala bergenmen, aqyryna deıin «aqyryn júrip, anyq basýdan» tanbaǵan. Iаǵnı, kóshbasshymyz ara-tura jeńildik jasaǵanymen odan bul úzildi-kesildi bas tartqan.

Osy oraıda Baltekeń týraly birer aýyz sóz aıta ketsek deımiz. Abaıdyń bir inisi Ysqaq bolsa, al onyń uly Kákitaıdyń aqyn aǵasynyń alǵashqy jyr jınaǵyn jaryqqa shyǵarýǵa zor eńbek sińirgenin kóziqaraqty jandar jaqsy bilse kerek. Joǵaryda aty atalǵan jolserigimiz Ysqaqtyń Ahmetbek degen ekinshi ulynyń Qapıza degen qyzynan týǵan. Iаǵnı, keshegi aǵa sultan Qunanbaı qajyǵa shóbere jıen bolyp keledi.

Jaıaý sapar barysynda tizgin­shilerdiń kómegimen tamaqty da ózimiz jasap iship, shatyrdy da ózimiz solarmen birge tige­­tin edik. Bir kúni keshkisin da­lal­yq qosymyzǵa endi jaıǵasa bastaǵanda jergilikti azamattar bastaǵan almatylyq qonaqtar eki­ mashınamen jetip kelgen. Olar esimi elge tanymal belgi­li ǵalymdar Rahmanqul Berdi­baev, Ǵarıfolla Esim, Shákir Ybyraevtar bolyp shyqty. Bul kisiler de Abaı toıy máselesimen Abaı elinen kele jatqan betteri eken. «Parsyda «peshqadam» degen sóz bar, – degen sonda Rahań jaryqtyq, – ol ozyq júrý, al­da bo­lý degen maǵynany bil­diredi. Mine, sizder osy jaıaý joryqtaryńyzben kóp adam­dar­dan ozdyńyzdar. Bul áı­teýir bireý bas­taýy kerek sharýa bolatyn. Sony sizder bas­tadyńyzdar, sondyqtan sizderge raqmet!» Rahań solaı dese, ke­lesi qonaqtardyń biri ja­pon­dar­dyń Fýdzııama taýyn kıe tuta­tyndyǵyn aıta kelip, bizdiń áýlıemiz – Abaı, kıeli mekenimiz – Jıdebaı, endeshe sol kıeli jerge saparlaryńyz sátti bolsyn dep jatty.

Jolaı Abaı eliniń baıyrǵy ustazy, osyndaǵy birer mektepke basshylyq jasaǵan Mamyr­han Toqqarınmen kezdesip, júz­deskenimiz de este qalyp qoıyp­ty. Áýezovpen qurdas ákesi alty-jeti jasynda Abaı­dy kóripti. «Esimde qalǵany aqynnyń basy erekshe úlken kórindi» dep otyrady eken mar­qum. Mákeńniń ózi bolsa ýnıversıtette Muqańnan dáris alypty.

Sapardyń sońǵy kúni bizdi Semeı-Qaraýyl baǵytyndaǵy jol qury­lysynda júrgen alyp «KamAz» mashı­nasynyń júr­gizýshisi toqtatqan. «Siz­derdi kúnde kóremin. Ne ǵyp jaıaý júr­gen jansyzdar?» degen orys aza­maty onyń sebebin bilgende kádimgideı tańyr­qap basyn shaıqaı bergen. Al eldegi ákem­niń bireýlerden «Dáýletter Jıdebaıǵa jaıaý ketip bara jatyr» degen sózdi estigende «ne, mashı­nalary synyp qalyp pa?» degeni tipti qyzyq.

Sonymen Semeıden jalpy qashyq­tyǵy 160 shaqyrym­daı­ Jıdebaıǵa bes jarym kún de­gende jetkenbiz. Jıdebaıǵa qa­­laı jettik, eki aıaǵymdy ba­sa al­maı qalǵanym da ras, ke­shegi jel­toqsannyń yzǵarly je­lin­de jú­regine ájeptáýir sal­­­maq tús­ken Mamekeńniń «shy­­nymen jettik pe?» dep kó­zi­ne jas alyp, kádimgideı tebi­rengeni de shyn­dyq. Sapar so­ńyn­da bizge «Abaı aýdanynyń qur­metti azamaty» degen ataq berildi. Keıinde bireýler álde qaljyńdaǵany, álde muqatqany belgisiz, «mundaı ataqty biz jaıaý júrip, sharshap, shaldyqpaı-aq alǵanbyz» degeni de bar. Bura sóılegenderge eshteńe demesek te, sol jyly Mamekeń ekeýmiz­diń Abaı toıynyń qurmetine oraı ótkizilgen respýblıkalyq konkýrstyń laýreaty atanyp, Qazaqstan Jýrnalıster oda­ǵy­nyń arnaıy dıplomymen marapattalǵanymyz jáne ras. Solaı deı turǵanmen, eldiń qurmetin eń aldymen uly Abaıǵa, ekinshi kezekte el basylymy «Egemenge» kórsetilgen iltıpat dep túsingenbiz.

Dál osyndaı jaıaý joryq kelesi jyly endi jyr jampozy Jambyldyń 150 jyldyǵynda jalǵasqan. Osy eki aralyqta abaılyqtar ózderinde ótken toı estafetasyn jambyldyqtarǵa ákep tabystaǵan edi. Bizdiń sol saltanatty kósh sapynda da bol­ǵanymyz bar. Biraq gazet bas­shylyǵynyń «bul jaqyn jer ǵoı, onyń ústine osy jolǵy sa­parǵa tilek bildirýshiler óte kóp» degendikten, «Egemenniń» ekinshi aksııasyna qatysa almaǵanbyz. Alaıda, sodan keıingi segiz sapar­dyń birinen qalmappyz. Solaı deı turǵanmen, ekinshi sapardyń da óte sátti ótkendigin estip, qýa­nyp jattyq. Aıtalyq, bul jol­ǵy saparǵa Almaty oblysynyń ákim­­digi men halyqaralyq Jam­byl qory uıytqy bolypty. Munyń ózi «Egemenniń» aksııasyna endigi jerde bıliktiń de qatty kóńil bóle bastaǵanyn aıǵaqtap jatty. Ekinshiden, halyq ta jaıaý júrgin­shilerdi alaqan­daryna salyp, asa jyly qarsy alypty. Al onyń sebebi de joq emes-ti. О́ıtkeni buǵan deıin sportshylar Almatydan Jam­byl baba basyna qysta shańǵymen bara bastaǵan eken. Endi sol shara keń kólemde qoldaý taba bastasa, jyr janashyrlary nege qýanyp, shattanbasyn!

Arada taǵy bir jyl ótken soń zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezovtiń 100 jyldyq mereıtoıy da kelip jetken. Ma­mekeń­niń uıǵarymymen bul jolǵy sapardy Aıagózden bastap, sodan Abaı aýda­nynyń ortalyǵy Qaraýyl arqyly Mu­hań­nyń kindik qany tamǵan Bórilide aıaqtaǵandy jón kórgenbiz. Bul eki aralyq az degende 260 shaqyrym. Onyń ústine osy joly jel qalaı júr­­sek te, qarsy aldymyzdan soqty da turdy. Sonyń saldarynan álgi eki aralyqty baqandaı on bir kún degende áreń júrip ótkenbiz. Uzyn jol ústinde qınalyp kele jatqanymyzdy kórip, sezingen keıbir janashyr jolaý­shylardyń «aıdalada sizderdi kórip turǵan kim bar, sondyqtan biraz jerge deıin ala keteıik» degenderine kónetin bizdiń Mamekeń be?! Qysqasy, jalpy on saparda da bul máselede arymyz taza, basqany da, ózimizdi de esh aldaǵanymyz joq.

Áńgimemizdi sál keıin sheginip aıtatyn bolsaq, Aıagózden saparǵa son­daǵy mektep lıseıden attanǵanbyz. Joǵaryda aıtqandaı, munda da jer­gilikti bılik, onyń ishinde atyn atap, túsin tústep aıtatyn bolsaq, aýdan ákimi Aıbek Kárimovtiń ózi «Egemen­niń» bul aksııasyna erekshe kóńil bóldi. Eskilikti áńgime men tarıhqa, ádebıet pen mádenıetke qatty mán beretin ákim jolaı bizdiń jergilikti aýyl turǵyndarymen kezde­sip, júz­desýimizge de jol ashyp berip otyrdy. Mundaı jıyn sońy qansha asyqsaq ta mazmundy oıyn-saýyqqa ulasyp jatty. Osy Aıbek baýyrymyz keıin­de Se­meı qalasynyń ákimi bolyp tur­ǵanda taǵy bir saparǵa ózi bas bolyp shyǵaryp salyp edi. Qalanyń taǵy bir ákimi Meıramhat Aınabekov te biz­diń osyndaı sharalarymyzdan syrt qal­maǵan. Keıinde bılik «Ege­menniń» dás­túr­li aksııasyn qol­dap áketti dep jatqanym da son­dyqtan.

Osy joly bizdiń sapymyzda Ma­mekeń, Baltekeń úsheýmizden bas­qa, kóshbasshymyzdyń jan dosy, belgili ádebıet synshysy, Mem­le­kettik syı­lyqtyń laýreaty Zeı­nolla Serik­qalıev, Semeı qala­sy ákimdigi quqyq bóliminiń basshysy, otstavkadaǵy polkovnık Baltash Álıev, Almatydaǵy «Áýezov úıi» ǵylymı-mádenı orta­lyǵynyń qyzmetkeri Suń­qar Jurtbaı men Qanat Bal­tabekuly syndy jas azamat­tar boldy. Qadirli Zekeń bu­dan keıingi Qanysh Sátbaev pen Ǵabıt Músirepovtiń júz jyl­­dyqtaryna oraı Pavlodar men Baıanaýyl, Petropavl men Jam­byl aýdandary, sondaı-aq Túrkistannyń 1500 jyldyǵyna arnalǵan jaıaý joryqtar kezinde de qatarymyzdan tabyldy. Biraq, óki­nishke qaraı, endi óziniń tý­ǵan jerine daýylpaz aqyn Maham­bettiń eki júz jyldyǵyna oraı saparǵa shyǵaıyq dep jatqanda qatty naýqastanyp, aýrý­hanaǵa túsip qaldy. Sodan ońala qoı­­ma­ǵan Zekeń kóp uzamaı bárimizdi ókin­tip, kelmestiń kemesine minip kete bar­dy.

Endigi áńgimemizdi ulylar elinde ta­ǵy eki jaıaý joryq ekspedısııas­y ótkizilgen. Onyń biri dala danyshpany atanǵan Shákárim qa­jy­nyń 150 jyldyǵyna, al soń­ǵysy Elbasy Jarlyǵymen «ajal ajdahasy» atan­ǵan Semeı atom polı­gonynyń jabyl­ǵanyna jıyr­ma jyl tolýyna oraı uıym­das­tyrylǵan.

Sóz sońyna qaraı basqa da jaıaý joryqtarymyzdyń mán­­di bol­­ǵan­dyǵyn aıta ketsem deımin. Má­selen, Qanysh Sátbaev­tyń, Ǵabıt Músi­repovtiń 100 jyldyqtaryna oraı Pav­lodar – Baıanaýyl, Petropavl – Jam­byl baǵytyndaǵy joryǵy­myz ǵulama akademık pen klassık jazý­shyǵa ar­nal­ǵan sharalardyń birine aınaldy.

Kelesi saparda jergilikti azamat­tar­dyń biri bolyp qata­rymyzǵa qo­sylǵan Jaqsybaı Samrat esimdi jigit keıinde «Egemenniń» eńseli qyz­met­kerleriniń birine aınaldy. Osy sapar barysynda toı merzimine úlge­rý kerek degen nusqaýǵa sáıkes bir-eki kún qatarynan kúnine qyryq gra­dýs ys­tyq­ta qyryq shaqyrym jol júr­geni­miz­di kózi kórgender aıǵaqtap aıta jatar.

Endi qasıetti Túrkistannyń 1500 jyldyǵyna arnalǵan saparǵa keletin bolsaq, bul joly bizben ol jaqqa Almatydan akademık tilshi-ǵalym О́mirzaq Aıtbaev aǵamyz ere baryp, sol sapar barysynda barshamyzdy áńgimege de, ánge de qaryq qyldy. Al mundaǵy el men jer tarıhyn shyraıly Shymkentte qatarymyzǵa qosylǵan jergilikti jazýshy Marhabat Baıǵut maıyn tamyzyp baıandaýdan tanbaǵan.

Endi ázirge sońǵy onynshy sapar­ǵa keletin bolsaq, ol jyr aly­by Jam­byldyń ustazy jyr súleıi Súıinbaı babamyzdyń 200 jyl­dyǵyna arnalǵan edi. Osy aıtylǵan mereıtoı­lar­d­yń bári «IýNESKO» deńgeıinde atap ótil­gen aýqymdy sharalar. Munyń soń­ǵysynyń qyzyqty áserleri óz aldyna bir áńgime. Iá, ony ázirge sońǵy sapar dep jatqanym da beker emes. Jýyrda el jaqtan, Semeıden eleń etkizerlik jaqsy bir jańalyq estilip qaldy. Hakim Abaıdyń al­da kele jatqan 175 jyldyǵyna oraı ondaǵy «Abaı-Bórili» qoryq-murajaıynyń uıymdastyrýymen mektep oqýshylary qala ishindegi Abaı júrgen izbenen júrip ótipti. Osynyń ózi keıingi jas urpaqtyń da ulylyqty ulyqtap, arýaqtardy ardaqtaı biletinin kórsete me deımiz!

 

Dáýlet SEISENULY,

Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi

Sońǵy jańalyqtar

Túlkibasta «Ana men bala» monýmenti ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 16:41

Termınge saýattylyq kerek

Qoǵam • Búgin, 15:33

Keńeıtilgen alqa otyrysy ótti

Qoǵam • Búgin, 09:05

Erlikti el bilýi tıis!

Qoǵam • Búgin, 08:53

Sapardaǵy syr

Rýhanııat • Búgin, 08:51

Turǵyndar qaýipsizdigi – basty nazarda

Aımaqtar • Búgin, 08:47

Aǵalardyń jas shaǵy

100 • Búgin, 08:42

Aqańnyń amanaty

Rýhanııat • Búgin, 08:40

Taralym hám qaralym

100 • Keshe

Tarhan tekti redaktor

100 • Keshe

Júz jyl

100 • Keshe

Uqsas jańalyqtar