Bizdiń Uly Dalamyz baǵzy kezderi álemdik aýqymdaǵy tehnologııalyq jańalyqtardyń kıeli besigi, tý ustar tuǵyry da bolǵan eken! Atalǵan eńbekte ata-babalarymyzdyń atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵynyń jer júzine Uly daladan taraǵany jóninde aıtylyp, buǵan birqatar dáıekti dálel de keltiriledi. Ras, jylqyny qolǵa úıretý arqyly bizdiń babalarymyz óz dáýirinde adam aıtqysyz ústemdikke de ıe boldy. Avtokólik qozǵaltqyshtarynyń qýaty áli kúnge deıin attyń kúshimen ólshenetini – jer júzinde salt attylar ústemdik qurǵan uly dáýirge degen qurmettiń belgisi ekeni anyq. Osyǵan baılanysty dala danagóıleriniń attyń syryn bilip, synyn túıgen degdarlyǵy, aıryqsha qabilettiligi turǵysynda áńgime qaýzap kórelikshi.
Qypshaqtan shyǵyp, Mysyr men Sırııany bılegen (1250-1382 jyldar aralyǵynda) mámlúk sultandary men bekteri jylqynyń qadirin bilgen bıleýshiler bolǵany tarıhtan belgili. Mámlúk zamany tarıhshylarynyń aıtýynsha, shabandozdyq – tek qana atqa miný men atqa shaba bilý emes, at ústinde sadaq atyp, naızamen túırep, qylysh silteý, baltamen shabý, shoqparmen soǵý, qalqandy sheber qoldana alý. Aıta keteıik, mámlúk shabandozdary tarıh sahnasyna sheber shabandoz retinde shyǵyp, tanylǵan-dy. Sol tustaǵy Rım papalarynyń ózi mámlúk kúshiniń adamnan keıingi negizgi quramynyń biri – jylqy ekenin moıyndaǵan edi. Al Babyr babamyz óz eńbeginde attyń 3100 qadamy adamnyń 46000 qadamyna teń ekenin jazyp qaldyrǵan eken.
«Júırikte syn joq» demekshi, naǵyz tulpar qandaı bolatynyn syrttaı kesip-piship aıtý qıyn ekendigine qaramastan, mámlúk atbegileri syrt túsine qarap shyn júırikti tap basyp tanýǵa tyrysqan. Qypshaq sultandarynyń hatshysy ári atbegi qyzmetin qosa atqarǵan tarıhshy ál-Ýmarı «Júırik attyń dene bitimi berik, shalt buryla alatyn, qatty shapqanda ushatyndaı, jaq eti juqa, azýy keń, janary otty, baýyry jazyq, tik qulaq, qabyrǵaly (keń saýyrly), tósi shyǵyńqy (omyraýly), jilinshigi qysqa, adymy keń, arty úlken, kúlte quıryqty, qyl túbi súıegi qysqa, jumyr tuıaqty, terisi juqa, maı jaqqandaı jyltyr kelýi kerek» dep jazsa, ál-Baıtar (1340 q. b.) «Tanaýy keń, jazyq mańdaıly, uzyn qulaq, quıryǵy, moıny uzyn, beli qysqa, tuıaǵy shaǵyn – shyn tulpardyń sıpaty» degendi aıtady. Al tarıhshy ál-Nýaırı (1333 q. b.) «Úsh qysqa, úsh uzyn, úsh keń, úsh taza bolýy kerek. Qulaǵy, moıny, shyntaq súıegi uzyn, arqa, jilinshigi, qyl túbi súıegi qysqa, shyqshyty, tanaýy, ishi keń, kózi, terisi, tuıaǵy taza bolsyn» dep túıin jasaıdy.
Ál-Qalqanjandı «Júıriktiń belgisi – júrisine adam qyzyǵady, shapqanda tuıaǵyn keń silteıdi» depti.
Mámlúk atbegileri jylqy túsine qatysty «Ádemisi – aq bozy, shydamdysy – qarakók, júırigi – jıren, basy qattysy – súlik qara, osy atalǵandardyń ala jylqydan basqasy kúshti» dep baılam jasaıdy. Olar jylqy túsin qara, boz, qyzyl (jıren), sur, sary, jasyl (kók), ala jáne shubar dep belgilegen. Qara – 5, boz – 7, qyzyl – 10, sur – 7, sary – 7, jasyl kók – 5, ala – 10, shubar – 3 reńge bólinedi. Qazaq tulparlarynyń shańqan boz, teńbil kók, tory (qurma tús), jıren altyndaı jarqyraǵany da, basqasy da bar.
Qazaq atbegileri de naǵyz sáıgúliktiń belgileri jóninde aıtýdaı-aq aıtyp ótti. Olar baǵzy kezderde-aq attyń syryn bilip, synyn túıip qoıǵanyna kóz jetkizý asa qıyndyqqa túse qoımaıdy. XIX ǵasyrdaǵy attyń synyna qatysty tujyrymdardan da ǵajap sýretteýlerge kez bolaryńyz anyq. Mysaly, Kúreńbaı synshy «Táýet bas, qulaǵy tik, qamysqulaq, jutqynshaǵy qoıdyń jutqynshaǵyna uqsaıdy. Saǵaǵy keń, úńireıip turady, salpy erin. Bas kezjarym bolsa da, kesim et shyqpaıdy. Tanaýy talystaı, keńirdegi keń. Qaz moıyn shabýǵa jaralǵan júırik úshin jaısyz, tez talady» dep sıpattaıdy. Kıikbaı sheshende «Utqyr úırektiń basyndaı uzyn, súırik, etsiz, moıny jolbarystyń moınyndaı jumyr (qoımoıyn) uzaq shabystan talmaıdy» , «Er Tarǵyn» jyrynda «Tomaǵa kóz, etekteı erin, qas albasty qabaqty, shyqshyty túbekteı, baýyzdaýy pisken alma sabaqty, qulja moıyn» degen sıpattaýlar kezdesedi.
Qazaq atbegileriniń aıtqandary negizinde júırik attyń sıpatyn myna tómendegideı belgilerine qarap ta ańdaýǵa bolar. Zadynda tulpar shaǵyn, etsiz, táýet basty, mańdaıly (azdap dóńes), tik, qamysqulaqty keledi. Jutqynshaǵy moıyn jelke men alqymdyǵyna qaraı jumyrlana bitedi. Osy turqyna qaraı qoı moıyn, qulja moıyn, bulan moıyn, jolbarys moıyn dep te beınelep aıtady. Al kózi – úlken, aǵy men qarasy ashyq, qarasy shymqaı qara, kirpigi – qara, tanaýy – talystaı, keńirdegi – keń, sýaǵarlyǵy – eki-úsh arna, bóken tanaý, qýysy keń ári bıik, tisi – appaq, uzyn, birkelki, juqaltań, myǵym, jaly – maıda, saǵaǵy – túbekteı úńgirli, keń, aýyzomyrtqasy – shyǵyńqy, jelkesi – oı, jaq súıeginiń tómengi qyrlary – tik, túzý, túıisken jerine barmaq syıyp keterlikteı keń keledi, qabaǵynyń asty, ústi – birdeı, jalynyń qyry – ótkir, qaıratty, shaqpaq etti keledi, óńeshi etke, ne terige qosylmaı keń de erkin jatady. Kebeje qaryn, qysqa jon, qaqpan bel, baýyry – jazyq, tuıaǵy – qara, qalyń, qobyly (quımatuıaq), baqaıy – tyqyr, jýan, qysqa, tik, uzyn sıraqty, aqsúıegi qysqa, tik, sińirli bota tirsekti, tazy tizeli, tósi salyńqy, qus tós, omyraýy ashyq, aıaqtarynyń arasy alshaq, aldyńǵy eki aıaǵy, omyraýy tazynyń aldyndaı, joǵary jáne tómengi súıekteri (sıraǵy) uzyn, qoltyǵy keń, shyntaǵy shyǵyńqy, salpy erin, keń keýdeli bolmaq-dúr.
«At – er qanaty» dep bilgen, keshegi «kúldir-kúldir kisinetip, kúreńdi miner kúndi» ańsaıtyn qazekeńniń búgingi urpaǵy attyń, at ábzelderiniń túrin tanyp, túsin tústep berýge kelgende, kúmiljińkirep qalatyny, at minýdi umytyp, taqymy sýyńqyrap bara jatqany eldigimizge – siz ben bizge syn emes pe?! Elbasy eńbeginde aıtylǵandaı, álemniń barlyq túkpirine ejelgi qazaq jerinen taraǵan, adamzat balasy HIH ǵasyrǵa deıin paıdalanyp kelgen uly tehnologııalyq revolıýsııanyń jemisi ulyqtalýǵa, umytylmaýǵa tıis qoı! Ata-babalarymyzdyń úlgisi, úrdisi, salt-dástúri – bizdiń máńgilik muramyz.
О́ńirimizde barlyq zamanaýı talaptarǵa jaýap bererlikteı shaǵyn ıppodromdar salýdyń, sóıtip kópshilik qaýymnyń salt atpen serýendeýdi «sánge» aınaldyrýyna septesýdiń mezgili ábden pisip-jetilgen syńaıly. Munyń óńirimizge týrıster tartý isinde de mańyzy zor ekeni aıtpasa da túsinikti. Mysaly, myna kórshiles oblystaǵy «Aqsý-Jabaǵyly» qoryǵynyń «Qoılybaı jazyǵy» atalatyn degeresinde salt atpen serýendeý sheteldik saıahatshylar úshin aıryqsha unamdy iske aınalyp keledi. Taraz qalasyndaǵy «Zerbulaq» demalys aımaǵynan ashylǵan múgedek jastarǵa arnalǵan «Asar» ońaltý ortalyǵy «Ippoterapııa» jobasyn – salt atpen serýendeý arqyly emdelý isin júzege asyryp jatqanynan habardarmyz. О́ńirimizdegi birqatar júırik baptap, jarysqa qosýshy kásipkerlik nysandary basshylarynyń da ózindik úlesterin qosýǵa yntalylyq tanytqanmen, bul istiń sońy sıyrquıymshaqtanyp ketken syńaıly. Jambyl jerinde elimiz aýmaǵyna tanymal biregeı nysan – B.Momyshuly atyndaǵy atshabarymyz (ıppodrom) baryn da maqtanysh etip aıtýymyzǵa bolady. Tek osy nysannyń arnaıy keste jasalynyp, at sporty oıyndary, basqa da sharalar turaqty ótkizilýi arqyly jyl on eki aı boıy úzilissiz jumys istep, kádege asyrylýy máselesi esten shyqpasa eken deımiz. Ol árkezde de qańyrap, bos turmaýǵa tıis. Osy nysanda da jastardy at minýge baýlýǵa, salt atpen serýendeýge arnalǵan at sporty keshenin ashýǵa da bolady emes pe? Bul jas órkenderimizdiń, eresekterdiń de ulttyq sportymyzdy umytpaı, ulyqtaýy úshin óte-móte qajet. Atalmysh atshabardy týrıstik baǵyttyń biri retinde belgilep, arnaıy marshrýtpen avtobýs qatynaýyn jolǵa qoısa da esh artyqtyǵy joq.
Aıtpaqshy, byltyr «Jas projekt» jobasyna óziniń «Taqymdy tulǵa» atty kishi jobasymen qatysyp, 1 mıllıon teńge grant utyp alǵan «Qazaqstannyń bolashaǵy úshin» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Ǵabıden Isataı belgilengen merzim ishinde – 6 aıda 200-deı jastar men jasóspirimderdi atqa minýge, aýdaryspaq, teńge ilý, jamby atý, qyz qýý sekildi at sporty oıyndaryna tegin úıretýdi júzege asyrǵan eken. Bastamashyl jas bıyl da «3 mıllıonnan – 100 jobaǵa» baıqaýyna osy at sporty ónerin damytý baǵyty boıynsha qatysýda. Onyń minis attary da, túrli qajetti qural-jabdyqtary da daıyn. Tek jattyǵý ótkizetin orny joq eken. Joǵaryda biz aıtqan ortalyq atshabar bul iske suranyp-aq tur emes pe?! Tek ıppodromǵa baratyn avtobýs baǵyty ashylsa jetip jatyr.
Búginde kók quraqtaı jelkildep ósip kele jatqan urpaǵymyz ulttyq tarıhymyzdyń kókjıegi buǵan deıin aıtylyp júrgen kezeńnen tym áride jatqanyn, kezinde eýrosentrıstik kózqaras saqtar men ǵundar jáne basqa da búgingi túrki halyqtarynyń arǵy babalary sanalatyn etnostyq toptar bizdiń ultymyzdyń tarıhı etnogeneziniń ajyramas bólshegi bolǵany týraly bultartpas derekterdi tanyp-bilýge múmkindik bermegenin bilse degendik qoı, bizdiki.
Basy ashyq bir másele, ol – ózimiz jaıly bilgenimiz – toǵyz, bilmegenimiz – toqsan toǵyz ekendigi. Bul ultymyzdyń ulylyǵyn kúlli álem tanı qalsa degen maqtangershilik te emes. Qalaı bolǵanda da biz naqty ǵylymı derekterge súıene otyryp, «ýaqyt pen keńistiktiń kókjıegi toǵysqan kezde bastalatyn ulttyq tarıhymyzdy», jahandyq aýqymdaǵy óz rólimizdi baıyppen ári durys paıymdap alýǵa tıispiz. Eń basty ustanym da osy. Sol arqyly túp-tamyrymyzdy bilýge, ulttyq tarıhymyzǵa tereń úńilip, onyń kúrmeýli túıinin sheshýge múmkindik týatyn bolady.
Baımahanbet AHMET,
jýrnalıst
Taraz
