Qoǵam • 04 Qarasha, 2019

Qalyń qalaı, qazaq satırasy?

77 retkórsetildi

Oqyrman men kórermenniń búgingi satıra áleminen Qaltaıdyń qaǵytpa qaljyńyn, Ýaıdınniń ýytty tilin, Ospanhannyń osyp túser sarkazmyn, Shonanyń shaqpa ázilin izdep júrgeni jasyryn emes. Qazirgi satıra qoǵam ómiriniń qaltarys-bultarysyn, adam tabıǵaty men minez-qulqynyń uńǵyl-shuńǵylyn, kóz shala bermeıtin qııa betkeıin ashyp, arshyp, kórsetip berýge qaýqarly ma? Satıranyń bet-beınesi, baǵyt-baǵdary qanshalyqty ózgerdi? «Egemen Qazaqstannyń» kezekti dóńgelek ústeline qatysqan bir top satıra sarbazy, mine, osy saýaldarǵa jaýap beredi.

– Qazaq satırasynyń bar-joǵyn túgendegende, pamflet, epıgramma, fe­leton syndy jaýynger janrlar saptan shyǵyp qalǵandaı áser qal­dyrady. Munyń sebebi nede? Álde olar­ǵa qajettilik joq pa?

Myńbaı RÁSh:

– Onyń basty sebebi, menińshe, «kóńilge keledi-aý» dep synaýǵa dáti barmaı selqostyq tanytý, ıaǵnı «tek júrseń, toq júresiń» degenge saıady. Sondyqtan da qazir epıgramma, feleton jazatyndar joqtyń qasy. Ospanhan jazýshy edi, ol ketti. Úmbetbaı jazýshy edi, ol ketti. О́z basym reti kelse, keı-keıde jazamyn.

1956 jyly Ǵabıt Músirepov ashqan «Ara-Shmel» jýrnalynda qyzmet ettim. Sonda biz feletonmen synaǵan mınıstr ornynan ushyp túsetin. Onyń isi partııa bıýrosynda qaralyp, úlken daý bolatyn. Synǵa kózqaras myqty edi. Qazir eshkim gazet-jýrnal oqymaıdy. Osy selqostyqtyń saldarynan satırıkter de únsiz.

Nur Otan halyqtyq partııa ǵoı, ha­lyqtyń partııasy osy qaǵilez ári sergek janrlardy óz qanatynyń astyna alatyn bolsa, bul janrlar jańasha mazmunda jetilip, qoǵamdaǵy kem-ketikti túzeýde partııanyń kómekshisine aınalar edi.

 1

 

Ǵabbas QABYShULY:

– Sebebi qazirgi qoǵamymyzdyń bulardy kerek etpeýinde. «Táýelsizdik degenimiz – Keńes dáýirin jamandaý», dep biletin shıki sezimdiler ol kezeńdegi «Syn túzelmeı, min túzelmeıdi» degen resmı ustanymdy joqqa shyǵardy. Syn semseriniń – feletonnyń atyn óshirdi. Keńestik baspasózdiń bul quraly zańmen qorǵalatyn. Mysaly, «Ara-Shmel» jýrnalynda Bas redaktor bolǵan jyldarymda bizdiń fele­ton­darymyzdyń «azýyn­ aıǵa bile­gen» keıipkerleri partııanyń Ortalyq ko­mı­tetine ústimizden aryz aıtyp, «son­shama kináli emestikterin» aıtyp sha­ǵynatyn. Qaısysynyń bolsyn aryzy jergilikti halyqtyq, partııalyq baqylaý komıtetterine tekserýge jibe­riletin. Olar shyndyqty shamalaı al­masa, redaksııa Ortalyq komıtet qu­zy­­ryndaǵy partııalyq komıssııanyń tó­re­ligine júginetin. Sóıtip aqıqatty moıyn­daǵysy joq sýqıtter qatań jazalanyp jatty. «Taqtarynan» aıyrylǵan «myqtylardyń» arasynda ujymshar-keńshar, aýdan, oblys basshylary da, mınıstrler de boldy.

Zaman ózgerdi. Aqıqatty jaqtaýshy derekti feleton «eski júıemen» birge kete bardy. Qoǵamǵa birden-bir paıdaly ashyq syndy qoldaýshy komıtetter men komıssııalardyń oryndaryn ákimder men mınıstrler basty. Burynǵy ekpinimen feleton jazǵan úsh satırık (Almaty, Mańǵystaý, Shymkent oblys­tarynda) ákimderdiń dıirmenderine túse jazdap, dos-joldastarynyń arashalaýymen áreń-áreń bas saýǵalady. Sony kórgen, estigen feletonshylarymyz: «Sen tımeseń, men tımen, badyraqkóz», dep tyndy.

2

 

Kópen ÁMIRBEK:

– Qalamgerler qaýymynyń shyǵar­malary baý-baqshaǵa uqsasa, synshy-sy­qaqshylar baǵban sııaqty. Baǵbannyń atqaratyn jumysy ne? Aram shóbin julady, tazalaıdy, birli-jarym qısyq ósken butaqtardy qyrqyp otyrady, ýaqtyly sýarady, túbin qopsytyp, baptaıdy. Qurt-qumyrsqa órmelep shy­ǵyp jemisterin jep qoımas úshin sol aǵashtyń dińgegin kóktemde áktep qoıady. Munyń bári syrt kózge usaq-túıek kóringenimen, qyrýar jumys. Keshegi Asqar Toqmaǵambetov, Shona Smahanuly, Ospanhan Áýbákirov, Seıit Kenjeahmetuly, Qajytaı Ilııasulynyń kezinde barlyq syqaqshy baǵban sııaqty ádebıettiń baý-baqshasynan shyqpaıtyn. Artyq-tyrtyqtaryn julyp tastap otyratyn. Mysaly, bir ǵana Shona Smahanulyn tilge tıek eteıikshi. Sol zamandaǵy ataqty jazýshy Hamza Esenjanov «Aq Jaıyq» atty úsh tomdyq kitap jazdy. Sol shyǵarmanyń sanynan góri sapasynan kúdiktengen Shona aǵamyz mynadaı epıgramma arnady. «Birinshi kitap – Aq Jaıyq. Ekinshi kitap – Aq Jaıyq. Úshinshi kitap – Aq Jaıyq. Jaıyqqa Jaıyq qosylyp, Sýǵa ketip qalmaıyq» nemese «vals koroli» atanǵan Shámshi Qaldaıaqovtyń ataq-dańqy sharyqtap shyǵa bastaǵanda janashyrlyqpen eki aýyz epıgramma arnady. «О́mirde eki Shámshi bar. Biri­nen jaqsy án shyǵar. Biri araqty qamshylar. Odan qandaı mán shyǵar?» Eshkim renjigen joq. Nege renjisin, shyndyq qoı. Betine aıtqannyń aıyby joq. Qazaq ádebıetinde epıgramma jazýdyń eń sońǵy tuıaǵy Jarasqan Ábdirashuly boldy. Shırek ǵasyrdaı jazǵan parodııa, epıgrammalarymdy jınaqtap, «Pa, shirkin, parodııa» degen bir tomdyq shyǵardym da, men de toqtadym. Nege? Synǵa qulaq asyp jat­qan kim bar? Túzeleıin, túzeteıin demeıdi. Al pamflettiń kórin qazyp, ony baıaǵyda jerlep qoıǵanbyz. Álemde bolyp jatqan adam shoshıtyn oqıǵalar daıyn pamflet qoı. Solardan alyp soıyp salyp pamflet jazsa, búgingi jastarǵa tálim-tárbıesi kúshti bolar edi. Jat eldiń jat qylyqtarynan jıren­diretin satıralyq janrdyń ozyq túri osy pamflet. Búgingi naryq zamanynda epıgramma, parodııa, feleton sııaqty janrlardy jandandyrý úshin Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi gazetterde baıqaý ótkizip turýy kerek. Sonda ǵana onyń mańdaıy jarqyraıdy ári qoǵamda qozǵalys týǵyzady.

3

 

Tolymbek ÁLIMBEK:

– Iá, ol ras. Qazaq satırasynda qa­zir pamflet, epıgramma, feleton joq. Buryn astarlap, osy janrǵa salyp, pamflet jazatyn. Búginde astarlaý degenińiz umyt qalǵan soń, ol janr da joǵaldy. Ol saıası janrǵa eshkimniń de bara bergisi kelmeıdi. Ol janrdyń min­detin búginde jýrnalıstıkanyń bas­qa janrlary atqaryp júr. Osy kúni astarlaý, meńzeý degender umytylǵan. Osy baǵyttaǵy basqa janrlar sol pam­fletterdiń mindetin atqaryp jatyr. «Ara» degen jýrnal shyǵatyn. On­da feletondar jarııalanatyn, ony tekseretin oblystyq partııa komıteti, atqarý komıtetteri men mınıstrlikter jaýap beretin. «Ara» da jabyldy, bári umytyldy. Qaltaı Muhamedjanovtyń «Ara» jabylǵany – qazaqtyń qara jamylǵany» degen qanatty sózi bar edi. Sol sóz búginge dál kelip tur.

6

 

Muhtar ShERIM:

– Jıyrmasynshy ǵasyrda satıra janrlaryna jan bitip, kerek deseńiz ǵasyr aıaǵynda túrlenip, sharyqtaý she­gine jetti. Ásirese feleton. «Egemen Qazaq­standa» belgili feletonshy Nýrı Mýftah osy janrdy erttep minip aldy. Ol jazǵan feletondardyń taqyryby da sumdyq edi, obkom hatshylarynyń ózin silkilep, táýbesine keltirip qoıa­tyn. О́zim de «Ońtústiq Qazaqstan» gaze­tiniń syn-syqaq bólimi «Qaqpandy» qa­qyrattym. Ár juma saıyn feletondarym burqyrap shyǵyp jatatyn. Aýdan hatshylary «Qaqpannan» ımenip, ıilip jatýshy edi. Ol kezde synǵa ushyraǵan mekeme basshylary qyzmetterimen qımaı qoshtasyp, kerek deseńiz sottalyp ta ketetin. Sondaı bir zaman edi. Gazetterdiń pármeni kúshti bolatyn. «Alaqanym qyshı beredi» sekildi feletondarym úshin sotqa da shaqyrylǵanmyn. Qazir she? Qazir satıra janrlarynyń pármeni qurdymǵa ketti. ­Bastyqtyń bylyǵyn synasań, ol ósip ketedi, ol azdaı Astanaǵa kóship ketedi. Qıǵylyq salyp, moraldyq shyǵyn tólettirýge úırenip alǵandar da bar.

Sondyqtan shartty feletonnyń dáýiri keldi ǵoı deımin.

5

 

Qanaǵat ÁBILQAIYR:

– Menińshe, sońǵy 5, 10 jylda bar­lyq janr ózgeriske ushyrady. Qazir bas­ty nazarda – forma. Eger siz formasyn taýyp jaza alsańyz, ony qalyń jurt «Mynaý myna janrǵa jatady eken» dep ajyratyp jatpastan qyzyǵa oqıdy. Formasyn tapqan týyndyńyzdyń ishinde pamflettiń de, epıgramma, feletonnyń da talabyna jaýap bere alatyn elementter júrýi ábden múmkin. Sondyqtan ony janr joǵaldy degennen góri jańa baǵytqa kóshti dep aıtqan jón bolar.

5

 

– Hakim Abaı «Jigitter, oıyn – arzan, kúlki – qymbat» deıdi. Osy qymbat kúlkiniń quny ketip, satırany bıik óner deńgeıinen túsirip alǵan joqpyz ba?

Myńbaı RÁSh:

– Satıra óz bıiginen tústi. Sahnalyq satırada júrgender Ospanhan, Úmbet­baı, Shona, Ǵabbas, Kópenniń shyǵar­malaryn qoldanbaıdy. О́z mátinderin ózderi jazyp, ne óleńge kelmeıtin, ne feletonǵa kelmeıtin syqaqsymaqtaryn halyqqa usynyp júr. Sahnaǵa áıeldiń kóılegin kıip shyqqanǵa bizdiń halyq kúledi. Búgingi qoǵamnyń satıra týraly túsinigin osy sahnadaǵy «satırıkter» qalyptastyrýda. Satıranyń esigi aıqara ashyq bolǵan soń kim kóringen kirip-shyǵyp júr.

 

Ǵabbas QABYShULY:

– Iá, arzandatyp jiberdik. Bul «ózgeris» barshamyzdy qýanta, serpilte kelgen «Tamashanyń» úshinshi jy­lyn­da bastaldy. Úlken-kishi ázil-sy­­­qaq­shylarymyz jumyla kirisip, burynǵy áńgime-óleńderin sahnaǵa laıyqtap berip, jańa shyǵarmalaryn da usynyp máz-meıram bolyp júrgenbiz. Jazýshylar odaǵynyń satıra seksııasy teatr jetekshilerimen til tabysyp, jer-jerden túse bastaǵan satıralyq dúnıelerdi qarap, kúlkisin kúsheıtip beretin boldy. Májilisimizge teatr basshylarynyń biri qatysatyn. Arada eki jyl óte bere bir kúni seksııanyń múshesi, «Tamashanyń» eń belsendi avtory Jarasqan Ábdirashev ázil-syqaq jaıyn áńgimelep otyrǵanymyzda,  «Tamasha» meni «sharshatpaýdy» oılady ma, jazyp bergenderim ústelderiniń sýyrmasynda jatyp qalatyn boldy», dedi. Odan keıin de satırıkterimizdiń ekeýi sondaı «jańalyq» aıtty. Seksııa májilisine teatr ókili kelmeıtin boldy. Tańdanys bildire jazǵan hatymyz ja­ýapsyz qaldy. Túsine almadyq. Ara-qa­tynasymyz tyıyldy. Sodan bastap teatr sahnasy qaljasy arzan qaljyńǵa «keneldi».

 

Kópen ÁMIRBEK:

– Baýyrjan Momyshuly «Kúlkiniń jeńbeıtin jaýy joq» dedi. Mark Tven «Adam balasynyń shyn máninde ótimdi bir qarýy bar. Ol – kúlki» dep baǵa bergen. Ospanhan Áýbákirov «Shyn kúlki ardan bıik, shyń bir óner. Aınalaıyn, jyrq-jyrq etpeı shyn kúle kór», dedi. Aqyndarymyz kúlkiniń qadir-qasıetin óleńmen órnektegen. «Kúlki kórem kó­gil­dir kún betinen, Kúlki kórem as­pannan, jer betinen. Kúlki, kúlki jan-jaǵym tolǵan kúlki. Kúlkimenen jer beti terbetilgen». Mine, aýzy dýaly ata-babalardyń artyna qaldyrǵan ósıe­t­na­masy. Móldir. Taza. Pák. Rasynda da biz kúlkini arzandatyp aldyq. Ǵabbas Qabyshuly kókemiz bir kitabynyń atyn «Kimge kúlemiz?» dep qoıǵan. Shynynda kimge kúlemiz? Ne bolsa soǵan kúletin boldyq. Ataqty Reseı ártisi Iýrıı Nıkýlınniń ázil-syqaq keshin eki saǵat kórgen túriktiń ataqty ázilkeshi Ázız Nesın esh ezý tartpapty. Sonyń sebebin suraǵan Qaltaı Muhamedjanovqa «Sizdiń elińiz usaq-túıekke kúletin baqytty el eken. Biz áli ondaı dárejege jetken joqpyz», dep jaýap beripti. Keketken ǵoı. Satıramyzdyń ony saǵyzsha sozyp, kóje-qatyqqa aınaldyryp júrgen ártister men kódı-sódıge máz bolatyn kórermenderdiń jeteginde ketkenine jer shuqısyń. «Kimniń kúlkisi basym bolsa, sonyń mysy basym», deıdi ǵulamalar. Saıqymazaq satıra kimdi tárbıelep oń­dyrady? Kerisinshe, olar qoǵamdyq máse­lelerdi qopara kóterip, áleýmettik máni bar ázilder aıtsa, kórermenniń kózin ashyp, tálim-tárbıe berýdiń kókesi sol ǵoı.

 

Tolymbek ÁLIMBEK:

– Iá, biz ne bolsa soǵan kúletin jyr­taqaı, kúlegesh halyq bolyp baramyz. Oǵan kináli sansyz satıralyq teatrlar. Olardyń kóp ashylýy qazaq kúlkisiniń bedelin tym arzandatyp barady. Saýsaq qımyldatsa da yrjalańdap kúle beremiz. Oǵan ssenarıı jazatyndar da satırıkter emes, joldan qosylǵan jyrtaqaı kúlegeshter, ártisterdiń óz­deri. Eki sózdiń basyn qosyp jaza almaıtyndar kóp serııaly, bitpeıtin kúl­kili ssenarııler jazady. Jazady deımin-aý, olar jazbaıdy da. Sahnaǵa birden shyǵarady. Sosyn ol bitpeıdi, núkte qoıa almaı áýrege túsedi de, kóp serııaly kúlki jármeńkesine aınaldyryp jiberedi. Al tájirıbeli satırıkter onyń bitetin, aıaqtalatyn jerin biledi. Sondyqtan olar núkte de qoıa alady.

 

Muhtar ShERIM:

– Ol ras, shyńǵyryp turǵan shyndyq. Kúlki arzan, bılet qymbat zaman keldi. Ázil-syqaq teatrlary arzan kúlkimen kórermenderin aldap, bıletterin qym­battatty.Sahnada taltaıyp tursa da, birin-biri ursa da, shashynan ustap julsa da tyrqyldaı kúletinder kóbeıdi. Oıly, áleýmettik salmaǵy bar satıraǵa jastar kúlmeıdi de. Olarǵa yrjaqaı, tyrjaqaı dúnıeler kerek. Al basylymdarda jarııalanyp jatqan satıralardy oqyǵyń da kelmeıdi. Onyń jazǵany ne satıra, ne Qatıra ekenin bilmeı dal bolamyz, lırıkalyq áńgimeniń deńgeıine de jetpeı jatady. Biraq osylaı desek te, satıra «qaıtys bolyp ketti, kúni erteń jerlep, janazasyn shyǵaramyz» degen oıdan aýlaqpyz. 

Qanaǵat ÁBILQAIYR:

– Elimizde kúlki teatrlary kóbeı­gende báseke kúsheıedi, kúlkiniń sapasy artady degen oı bolyp edi. О́kinish­ke qaraı olar bir-birinen qara úzip kete almady, túrli formada bir-birin qaı­talaýdan asa almaı júr. Odan qalsa kóbi shetel­derden urlaıdy, onyń ózin qazaq tabıǵatyna saı etip bere almaı, halyqty sharshatty. Eń ókinishtisi, halyqty qytyqtap kúldirýge bılik ózi aralasyp otyr. Tele-radıoda arzan kúlki tym kóbeıip ketti. Bul jaqsy emes.

 

– Kórkem prozada halyqtyń qa­lyń ortasynan qaınap shyqqan sa­tı­­ralyq obrazdar nege azaıyp barady? Sizderdiń shyǵarmalaryńyzda Beıimbettiń Myrqymbaıy, Ábdijá­mil­diń Sýdyr Ahmeti sekildi keıip­kerler bar ma? Satıraǵa ómirsheń tıp­tik obrazdar, jıyntyq beıneler alyp kele aldyńyzdar ma?

Myńbaı RÁSh:

– Beıimbettiń shyǵarmalarynda kez­desetin keremet obrazdar búgingi qazaq qalamgerleriniń qalamyna ilinbeı júr. Rahmetolla Raıymqulovtyń jasa­ǵan satı­ralyq obrazdary da áli kúnge deıin oıymda. Ondaı kesek obraz­dardyń joqtyǵy jazýshylardyń jaıbasar­lyǵynan dep bilemin.

О́z basyma kelsem, kezinde qazaq kadr­­laryn nyǵaıtýda biraz tıptik obrazdar jasadym. Sýyldaq, Murjamuryn syndy beınelerdiń prototıpteri bar. Máselen, «Qazaqfılmde» Pıastolov degen basshy Esenberlınnen bastap barlyq qazaq zııa­lylaryn qyzmetten qýdalady. Sonda Ǵabıt Músirepov maǵan stýdııaǵa baryp, tekserýdi tapsyrdy. Men istiń anyq-qanyǵyna kózim jetken soń «Qarańǵyda qyzoınaq» degen feleton jazdym.

 

 Ǵabbas QABYShULY:

– Mende at qoıyp, menshiktep alǵan beıne-keıipker joq. Sony qalaı ­da eskermeppin. Áý basta «Duǵaı Shuǵa­ıysh» degenim bolyp edi, qashan, qaıda qalǵanyn bilmeımin.

 

Kópen ÁMIRBEK:

– Ospanhan ustazym óz zamanynyń Myrqymbaılaryn ózinshe atady. Onyń Páshtýan, Bóden, Zym-zııasy, Shona Smahanulynyń Telpekbaıy tıptik beınege aınaldy. Ártúrli bolǵanymen, nysanasy bireý. Iаǵnı, tońmoıyndar men topastar. Basqasy basqa, Shona Sma­hanulynyń ózi ómirdegi «Geroı» bop ótti. Kún jegen kóılek sekildi ajary ketip, setineı bastaǵan ana tilimiz úshin ashyq aıqasqa shyqty. Qoryqpaıtyn. Seskenbeıtin. Kez kelgen jerde úgit-nasıhatyn júrgize beretin. Biz Shona aǵamyzdyń qasynda jip ese almadyq. Biraq, naqty faktige qurylǵan feletondardy kóp jazdym. Meniń negizgi keıipkerlerim – Nápı men Taıpaq. Bizdiń sol Nápı, Taıpaqtarymyz Asqar Toqmaǵambetov, Ospanhan Áýbákirov, Shona Smahanuly keıipkerleriniń janynda jip ese almady.

Tolymbek ÁLIMBEK:

– Nege joq? Bar. Os-aǵańnyń Káýik­baıy, Sáýikbaıy,, Kódıi, Sódıi – bári de tıptik obrazdar. Mende de bar – Tym­pı, taǵy basqalar. Qazir tek óleńge kósh­ken soń tıptik obrazdar joq bop ketti. Áıtpese proza jazyp júrgende, olar bar edi. Qazaq satırasyna alyp kel­gen tıptik obrazym joq dese de bolady. Sońǵy kezde men tek satıralyq óleńder ǵana jazatyn bop kettim. Ol óleńderde tıptik obrazdar joq. «Lám-mım» dep atalatyn jınaǵymda Tympı degen turaqty keıipkerim bar. Ol biraq tıptik obraz emes.

 

Muhtar ShERIM:

– Qazir satıralyq roman jazylmaıdy. Jazylsa da, ony eshkim oqı qoımas. Búginde oqyrman qysqalyqty, nusqalyqty unatady. Meniń erterekte bastalǵan Myjban-Tyjbandarym ár ázilderimde ár qyrynan kórinip jatady. Bertin kele keıipkerlerimniń atyn «men mundalatyp» qoıýdy doǵardym. Oıly oqyrman onsyz da «E, mynaý Myjban ǵoı!» dep jazbaı tanyp jatady. Ázilderimde obrazǵa kóńildi kóp bólemin. Keıipkerlerim keıde kóńildi, keıde muńdy. Áleýmettik salmaǵy bar taqy­ryptardy jilikteı mújigendi jaq­sy kóremin.

 

Qanaǵat ÁBILQAIYR:

 – Men táýelsiz eldegi ózim kóre alǵan barlyq kem-ketikti satıraǵa syıǵyzýǵa tyrysyp júrmin. Onyń ishin­de aýyl ákimi de, qarapaıym adam da, sheneýnik te, olar aralasqan qo­ǵamdaǵy keleńsiz is-áreketter de bar. Al ol qanshalyqty shy­naıy shyqty, nysanaǵa dál tıdi me? Oǵan ýaqyt pen oqyrman qazylyq eter. Biraq, Ate­kem sııaqty áli kúnge mańyzyn joıma­ǵan keıipkerim týa qoıǵan joq. Byltyr «Qaıyrshynyń mıllıarder dosy» degen hıkaıat jazdym. Sondaǵy Qaıyrshy bizdiń jıyntyq obrazymyz bolar-aý...

 

– Qazaq satırasynda dástúr jal­ǵas­tyǵy bar ma? Ospanhan qalamy kim­derdiń qolynda?

Myńbaı RÁSh:

– Bul týraly oqyrmandardan suraý kerek. Túrli sheneýnikter, qu­lqyny keń jutqyshtar, qoǵamdaǵy ke­leń­sizdikter, ádiletsizdikter týraly óleńmen de, qara sózben de kóp jazdym. Ádebıetshi-ǵalym Gúljahan Orda shyǵarmashylyǵym ha­qynda jazyp turady. T.Qojekeev te satırıkterge baǵa berip júretin. Qazir satıra týraly, satıralyq shyǵarmalar týraly da eshkim jaq ashpaıdy. Ádebıettiń basqa janrlarynan ádebı báıgeler jıi bolyp turady. Al satıraǵa, shynyn aıtý kerek, kóńil bólinbeıdi. Oǵan bir mysal, klassıgimiz Ospanhannan beri qaraı bir de bir satırıkke ataq berilgen joq.

 Ǵabbas QABYShULY:

– Jalǵastyq bar. Satıra kúsh-qýa­tynan aıyrylǵan, baǵytynan jańyl­ǵan joq. Biraq, osy «biraqsyz» eshteńe bolmaı júr ǵoı, búginde satırany izdeý­shi, joqtaýshy, oǵan qamqorshy joq­tyń qasy. Gazetterimizdiń bárinde derlik ázil-syqaq beti, burysh bar. Olardaǵy avtorlardy tizbeı-aq qoıaıyn, oqyrman jaqsy biledi. Al Sadyqbek, Shona, Ospanhan, Ospanáli, Balǵabek, Úmbetbaı, Qajytaı, Seıit, Kópen, Marat... aǵalarynyń kúlkilerin damytýshy jastarymyz barshylyq.

Kópen ÁMIRBEK:

– Egemen el bolǵaly Elbasymyz «uıymdasqan qylmys pen jemqorlyqqa kúresti» kúsheıtse, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jegi qurtqa aınalǵan bul páleni túp-tamyrymen joıý týraly máseleni alǵa qoıǵany ámbege aıan. Jemqorlar men paraqorlardyń, alaıaqtar men aramtamaqtardyń atyn atap, túsin tústep jazyp júrgen jalǵyz – Muhtar Sherim ǵana. Basqa eshkim joq. Muhtar Sherim Shymkentte «Mıster Muhtar» atty teatr ashyp, eldiń ezýine kúlki úıirip júrgeni taǵy bar.

 

Tolymbek ÁLIMBEK:

– Dástúr jalǵastyǵy týraly aıtar bolsaq, Ospanhannyń kúlkisi azdap Kópende bar. Úmbetbaı Ýaıdın men Beısebaı Kirisbaev marqumdarda bar edi. Qalǵandarymyz áıteýir osy janrǵa múm­kindiginshe atsalysyp júrmiz. Janr­dy óltirmeıik dep.

Qazaq satırasy qazir kimniń qolynda? Kim bolsa, sonyń qolynda júr. Erikken de, shyǵarmashylyqtan jalyqqan da satıra jazǵysh bolyp ketti. Kelsin, kelmesin, osy janrǵa áýester sany tym molaıyp barady. Kánigi satırıkteı sóz tolǵamaıdy. Birdi-ekili oqıǵa bolsa, sony aıtady da qoıady. Satıra jazý úshin eń áýeli baıqampazdyq kerek. Kóregendik kerek. Kúlkiniń shyǵatyn jerin bilýi, kó­rýi kerek. Jáne sony jetkizetin til bolýy kerek. Osy erekshelikter ushtas­qanda ǵana jaqsy shyǵarma týyndaıdy.

Ospanhannyń qalamy qazir esh­kimniń qolynda emes. Ǵasyrda bir týa­tyn talant ıesiniń qalamyna áýester kóp, biraq laıyq emes.

Muhtar ShERIM:

– Satıranyń sur mergeni Ospanhandy oqyp óstik. Sóz oınatýdy, oqıǵa qubyl­týdy Ospanhannan úırendim desem artyq aıtqanym emes. Ospanhandy us­tazym sa­naımyn. Átteń, Osekeń osy zamanda týyl­ǵanda, erkindikke jibergen qy­randaı samǵar edi! Ol kezde senzýra bolatyn. Klassık satırık kósile shaba alma­dy dep oılaımyn. Keńestik dáýirdiń qam­shysy shyǵarmasyna kedergi boldy da, turmystyq kemshilikterdi kóp shıyrlady. Bú­ginde ospanhanshalap jazatyn satırıkter joqtyń qasy. Biraq eliktegennen góri óz stılińdi tapqanyń, óz soqpaǵyńmen júr­ge­niń satıra shyńyna jeteleıdi dep oılaımyn.

 

– Búgingi sahnalyq satıra keıde kúlegesh qyzǵa uqsasa, keıde jylam­syryǵan balaǵa uqsaıdy. Jaqsy men jamanǵa, shyndyq pen ótirikke týra bı­deı tóreshi bolatyn qasıeti qaldy ma? Qoǵam barometri bola alyp júr me?

Myńbaı RÁSh:

– Satırıkterdiń daıyndyǵyna baılanysty ol. Jazýshynyń bilim deńgeıi de onyń jazýyna áser etedi. Búgingiler orystyń klassık satırıkterin bylaı qoıǵanda óz satıra sardarlarymyzdy tolyq oqymaıdy-aý. Aldyńǵy býynnyń shyǵarmashylyǵynan habarsyz bolǵan soń jazýlary álsiz bolyp jatady. Sahnalyq satıraǵa da mán beretin kez jetti. Álgi «Baýyrjan shoý» degen ázil-syqaq teatry bar. Sondaǵylar orys sózderin aralastyryp, eldi kúldirip álek. Til tazalyǵy joq. Ssenarıılerin de óz bastaryna senip jazady. Qysqasyn aıtqanda, búgingi teatrlar qazaq avtorlaryn kerek etpeıdi. Dástúr jalǵastyǵy, árıne, bar. Meniń shákirtterim Úmbetbaı, Kópen, Erkin Jappas, Berik Sadyrlarǵa Ospahannyń áseri boldy.

 

Ǵabbas QABYShULY:

– Satıranyń jaýynger bolý-bolmaýy búgingi «myqtylardyń» aýa raıy­na qaraı. Feletondy jańa kósh kóliginen túsirip ketkender shartty sıpatty satıralyq áńgime-óleńderden de seskenedi. Keıbir gazet-jýrnal, bas­pa redaktorlary solardyń qabaǵyn baǵyp: – «A» degeni Aıekeńe, «B» degeni Báıekeńe tıip ketpes pe eken?!» dep qaradaı shoshynady. Iаǵnı, qadirin bile­tin adamǵa satıra qashanda qymbat, elemeıtinderge – arzan.

 

Kópen ÁMIRBEK:

– Bul suraqty qazirgi satıranyń sap túzep júrgen sarbazdarynyń bárine qoıyp kórý kerek. Qazir Sadyqbek Adambekov sııaqty satıralyq roman jazyp júrgen eshkim joq. Ospanhan Áýbákirovtiń komedııalaryndaı komedııalar kózden bulbul ushqany qaı zaman? Qazirgi satıranyń sıpaty nysanaǵa alǵan keıipkeriniń jaǵyn syndyryp, betin tyrnap, kózin shyǵaryp, kópshiliktiń aldynda masqarasyn shyǵarý ǵana sııaqty. «Eshteńeden qoryqpaıtyn adam kúlkiden ǵana qorqady» deıtin qaǵıda bar. Biz sol eshteńeden qoryqpaıtyn adamdy kúlkimen qorqytýdyń ornyna, kıller sekildi áreketke baramyz. Kúlkiniń kılleri bolý – qylmys. Bizde qazir arnaıy tapsyrmamen jazatyndar bar. Appaq dúnıeni batpaqqa aınaldyrýdy maqsat tutady. Biraq ondaılarǵa qarata «bıtke ókpelep tonyńdy otqa jaqpa» dep qazaq baıaǵyda aıtyp qoıǵan. Sen ıntellektýaldy kúlkini aıtasyń, qazir qazaqy qaljyńdardyń ózi joǵaldy. Biz bıtin syǵýdyń ornyna, ıtin shyǵaryp júrmiz.

 

Tolymbek ÁLIMBEK:

– Eger satıraǵa «búgingi» degen anyqtama bersek, ony «búgingi» dep aıtýǵa turmaıdy. Ol búginniń júgin kóterip turǵan joq. Usaq-túıek birdeńe. Ol qoǵamǵa barometr bolmaı-aq, satıra degen atqa ıe bolsa – sonyń ózi jetistik. Qazir gazetterdegi better men buryshtar da joǵalyp ketti. Bardyń ózi laıyqsyz.

 

Muhtar ShERIM:

– Árıne, satıra – jaýynger satıra qalpynda qala beredi. Másele satırany kimniń qalaı jazatynynda bolyp tur ǵoı. О́zine ózi kúletin satırany qabyldaı almaımyn.

 

Qanaǵat ÁBILQAIYR:

– Burynǵy satırany bılik qoldaıtyn. Qazir satırada ondaı pármen joq. Sizdiń jazǵanyńyz sizdiń kitaptyń betinde qala beredi. Máselen, áleýmettik jelilerdi aıtpaǵannyń ózinde gazet-jýrnal, tele-radıo qaqsap jatyp, qoǵamdaǵy sora­qylyqqa bıliktiń moınyn burǵyza almaıdy. Olaı bolsa, jýrnalıstıkada, satırada, jalpy, jazýda ne qadir-qasıet bolsyn!

– Búgingi zamannyń suranysy ıntellektýaldy ıýmor. Muny satırıkter usyna almaı otyr ma, álde teatrlar kórsete almaı otyr ma? Jeńiltek ázil­den jalyǵatyn kez jetken joq pa?

 

Myńbaı RÁSh:

– Men buǵan jaýap bere almaımyn. О́ıtkeni qazir usaq-túıek jazatyndar kóbeıip ketti. Taqyryptary maskúnemdik, bolmasa jeke epızodtar. Álem­dik deńgeıdegi ózekti taqyryptar, saıa­satty qaýzaıtyn pamflet múldem joq. Iаǵnı qoǵamǵa áser ete alatyn satı­ralyq oı joq.

 

Ǵabbas QABYShULY:

– Ospanhan Áýbákirov ekeýimiz segiz jyl bir úıde turdyq. Kósheniń arǵy betinde azyq-túlik dúkeni bar edi, bir keshte soǵan kirsem, Osekeń júr eken. Kóńil qoshym pás edi. «Iá, munda neǵyp júrsiń?» dedim, salqyn sóılep. Bet-aýyzy túgel kúletin Osekeń meni qoltyǵymnan ala: «Beri júrshi, júrshi!» dep, dúkenniń shyny jaımalarynyń birine alyp baryp: «Men mynaý balyqqa arnap óleń shyǵardym» dep ádebinshe daýysy qyryldaı kúldi. «Ne dep?» dedim, ol nusqaǵan tárelkede jatqan basy joq tórt balyqqa úńilip. «Bul baıǵustardyń attaryn bilesiń ǵoı?» dedi. «Stavrıda» degen jazýyn daýystap oqydym. Ospanhan taǵy da kúlip: «Tyńda. «Assalaýmaǵaleıkúm, stavrıda! Áli ótpeı jatyrsyń da, mystan ryba? dedim» dedi. Dúkende júrgen qazaqtar ekeýimizdiń ereksheleý sóz-kúlkimizge á degende nazar aýdarsa kerek, bári dý kúldi.

E, zaman-jolymyz bir, dostyq syrymyz bir, ázil-syqaq «jyrymyz» bir bolǵan qaıran Shóke, Oseke, jaıdary júzderiń kóz aldymda, qońyr únderiń qulaǵymda, ashy-tushy kúlkileriń jadymda. Meniń ǵana ma?.. Oıly kúlkini qymbat bir múlkine balaıtyn oqyrmandaryń da ýaq-ýaq izdep júr-aý!..

 

Tolymbek ÁLIMBEK:

– Intelektýaldy satıra bar. Biraq ol qazirgi kúldibadamdardyń tasasynda qalǵan. Búginde satırany tek sahnadan ǵana izdeıtin boldyq. Sahnadaǵy oıyn­shylar «ıntelektýaldy satırańdy basyńa shaınap jaq, bizge sol kezde, taban asty kúldiretin birdeńe kerek» dep, arzan oıyndar men buralqy sózderge qumar. Qysqasy oqyrman da, kórermen de ózgergen. Olardyń talǵamyna tóńkeris jasaý kerek. Ne bolsa, sony sahnaǵa alyp shyǵa bermeı taldap, talǵap, kórkemdik keńestiń kelisimimen ǵana ruqsat berý kerek. Ol úshin kórkemdik keńesterdi qaıta quryp, onyń quramyna belgili satırıkterdi tartý kerek. Sonda ǵana biz emeýrinmen, sózdiń astarymen kúletin naǵyz qazaqy kúlkige qol jetkizemiz.

 

Muhtar ShERIM:

–  Satıra jazý kim kóringenniń qolynan kele bermeıdi. Sahnadaǵy ázilkeshter de ózderin satırıkpiz deı bastady. Joq, olar jáı ǵana qyljaqbastar. Satırık bolý úshin satırık bolyp qalyptasý kerek, satıralyq dúnıelerińmen kórinýiń kerek.

– Aǵylshynnyń «qara ıýmory», fransýzdyń «sergek ázili», orystyń «ótkir ájýasyn» álem biledi. Bizdiń qazaqy qaljyń, qazaqqa ǵana tán ıýmor qandaı edi? Qazaq qashan óz kúlkisimen kúledi?

 

Myńbaı RÁSh:

– Qazaqqa ǵana tán ıýmor qazaqtyń baı tilimen jazylýy kerek. Tilge shor­qaq adamdardyń «satıra» dep jazǵan­dary bizdiń kúlkimizdi keltiretini de so­dan. Qazaqtyń tilinen sýarylǵan qalam­ger­den ǵana táýir jazý shyǵady. Máselen, Kópen men Erkin Jappasta til qunary bar.

 

Tolymbek ÁLIMBEK:

– Bizdiń kúlkiler de sol qara ıýmordyń tóńireginde júr ǵoı. Qazaqy qaljyń, qazaqy kúlki bolý úshin myna qaptaǵan ázilsymaq teatrlardyń bárin jabý kerek te, baıaǵydaı kórkemdik keńes quryp, solardyń irikteýimen ǵana qoıylymdardy sahnaǵa shyǵarý kerek dep oılaımyn. Sonda ǵana bizdiń qazaqy kúlki túzeledi, jastarǵa tárbıe beredi degen nıettemin.

Bul Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne sport mınıstrligi aralaspaı, alǵa baspaıdy. Sol mınıstrlik kórkemdik keńestiń quramyn bekitip, satıralyq shyǵarmalardyń sahnaǵa joldama alý, almaýyn solardyń quzy­ryna bermeı, is ónbeıdi. Áıtpese osy aıt­qanymyz aıtqan jerinde qalyp qoıady.

 

Muhtar ShERIM:

– Máńgilik eshteńe joq. Jeńil kúlki de jelmen birge ushyp, ǵaıyp bolady. Zamanaýı satıra dúnıege keledi dep úmit­tenemin.

 

Dóńgelek ústeldi uıymdastyrǵandar

Erlan JÚNIS, Aıgúl SEIIL, Marjan ÁBISh,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

21 jyl boıy qujatsyz júrgen

Aımaqtar • Keshe

VII PR forýmy Almatyda ótti

Aımaqtar • Keshe

Bas basylymnyń baıtaq belesi

Aımaqtar • Keshe

Qaıta oralǵan qumarshyq

Aımaqtar • Keshe

Termeshiler tereńnen terbedi

Ádebıet • Keshe

Haziretter qazynasy

Rýhanııat • Keshe

«Speshranda» saqtalǵan...

Rýhanııat • Keshe

Zań kerek!

Ekologııa • Keshe

El qurmeti erekshe

100 • Keshe

It júgirtip, qus saldy

Aımaqtar • Keshe

Senim hám serpin

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar