Aımaqtar • 05 Qarasha, 2019

Ár buryshy tunǵan tarıh

13 retkórsetildi

1990 jyldardan beri Almaty sáýletindegi ózgeris kóz aldymyzda ótip jatyr. Sáýlet ónerindegi jańa baǵyt, jańa trend – modern qalanyń klassıkalyq kelbetin nıý-klassıkaǵa aınaldyryp jiberdi.

 

Qala ákimi Baqytjan Saǵyntaevtyń eski Almatynyń tarıhyna degen kóz­qarasy oń. Almatyǵa Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev keler­den bir apta buryn sáýlet eskert­kishteri quramyna shahardyń biregeı ǵıma­rat­taryn engizý boıynsha almaty­lyq­­tardyń usynystaryn jınaýdy tapsyrǵan bolatyn. Soǵan sáıkes, qalalyq Josparlaý jáne ýrbanıstıka basqarmasy sáýlet eskertkishteri tizimine enýi tıis ǵımarattar boıynsha túsken usynystardy jınaý jobasyn iske qosty. Nátıjesinde, Almatyda ázir­ge 757 qundy tarıhı ǵımarat bar ekeni anyqtalyp otyr. Bul tizim áli tolyǵýy múmkin dep oılaımyz.

Almatynyń tarıhı-mádenı mura­symen aınalysatyn sáýletshiler men belsendilerdiń kásibı bir toby qalanyń sáýlet uqsastyǵyn zertteıtin (Archcode Almaty) jobasyn usyndy. Bul joba aıaǵyna deıin jetse, 1940-1990 jyldary salynǵan Qazaqstannyń burynǵy astanasynyń barynsha biregeı ǵımarattarynyń tarıhı máni arta túseri anyq. Arhıtektor Janat Aıtileý bizben kezdesken kezde ǵımarattardy tarıhı eskertkish retinde saqtap qalý týraly Úkimettiń sheshimi bar ekenin aıtty. Qala bıliginiń qolynda tarıhı eskertkishterdiń respýblıkalyq jáne Almaty qalasy deńgeıindegi eki tizimi bar. «Tarıhı eskertkish bolyp tabylatyn ǵımarat, ol kimniń menshiginde bolsa da, Úkimettiń qorǵaýynda tur. Ony buzyp, túrin ózgertýge eshkimniń quqy joq», deıdi Janat Aıtileý.

Taǵy bir jańalyq. Taıaýda Almaty ákimdigi qalanyń kóne kartasy bar ekenin jarııalaǵan bolatyn. Bul karta qala qurylysynyń 7 kezeńin qamtıdy eken. Onyń birinshisi – Vernyı kezinen bastalyp, 1927 jylǵa deıingi ýaqytty qamtysa, ekinshi kezeńi – astanalyq avangard, ıaǵnı 1927-1935 jyldar. Úshinshi kezeń – klassıkalyq jáne ulttyq murany ıgerý, ıaǵnı 1936-1941 jyldar. Tórtinshi kezeń – soǵys kezindegi jáne soǵystan keıingi klassısızm. Bul – 1942-1957 jyldar. Besinshi kezeń – erte modernızm: 1958-1969 jyldar aralyǵy. Altynshy – «Joǵary» modernızm, 1970-1995 jyldar. Jetinshi kezeń – zamanaýı, ıaǵnı 1995 jyldan búgingi kúnge deıin.

Almatyda Sáken men Turardyń, Qasym Amanjolovtyń tabanynyń izi qaldy. Kónekóz aqsaqaldar Sáken Seıfýllınniń 1930-38 jyldary Qarasaı batyr men Qonaev kóshesi boıyndaǵy úıiniń orny 1950-60 jyldarǵa deıin saqtalyp kelgenin aıtady. Aqyn óz qolymen ekken terek sol jerde áli kúnge deıin ósip tur. Biraq munda sondaı ardaqty adamnyń turǵanyn eske salatyndaı birde-bir belgi joq. Burynǵy Vınogradov, qazirgi Qarasaı kóshesinde Qasym Amanjolov turǵan úsh qabatty úı de súrilip ketken. Al Reseıde, Sankt-Pe­ter­býrgte A.S.Pýshkın bir saǵatqa bol­sa da aıaldaǵan úıge deıin belgi qoıy­lyp, saqtalatynyn estip te, oqyp ta júrmiz.

Aıtpaǵymyz – ótken ǵasyrdyń bederinde salynǵan, keıinnen jekeniń qolyna ótken tarıhı ǵımarattardy saqtaýdyń quqyqtyq tetikterin oılas­tyrý máselesi. Sóz basynda aıtylǵan 757 qundy tarıhı ǵımarattyń jaı-kúıin anyqtap, kimniń menshiginde bolsa da, memlekettiń qorǵaýynda bolatynyn zań júzinde taǵy bir nyqtap, qoǵamnyń habardarlyǵyn da aqparattyq turǵydan kúsheıte túsken jón dep oılaımyz.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Túlkibasta «Ana men bala» monýmenti ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 16:41

Termınge saýattylyq kerek

Qoǵam • Búgin, 15:33

Keńeıtilgen alqa otyrysy ótti

Qoǵam • Búgin, 09:05

Erlikti el bilýi tıis!

Qoǵam • Búgin, 08:53

Sapardaǵy syr

Rýhanııat • Búgin, 08:51

Turǵyndar qaýipsizdigi – basty nazarda

Aımaqtar • Búgin, 08:47

Aǵalardyń jas shaǵy

100 • Búgin, 08:42

Aqańnyń amanaty

Rýhanııat • Búgin, 08:40

Taralym hám qaralym

100 • Keshe

Tarhan tekti redaktor

100 • Keshe

Júz jyl

100 • Keshe

Uqsas jańalyqtar