Qoǵam • 05 Qarasha, 2019

Qazaq til biliminiń temirqazyǵy

42 retkórsetildi

Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy men Qyzdar pedagogıkalyq ýnıver­sıtetiniń uıymdastyrýymen Almatydaǵy A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda ana tilimizdiń anasy atanǵan, QR Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń akademıgi, QR eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri, Mem­lekettik syılyqtyń laýreaty Rábıǵa Syzdyqtyń 95 jyldyq mereıtoıy­na arnalǵan «Uly dala tulǵalary: akademık Rábıǵa Syzdyq jáne qazaq sóziniń qudireti» atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferen­sııa bolyp ótti. Eline eńbegi sińgen tulǵaǵa Memleket basshysynyń jarly­ǵymen berilgen I dárejeli «Barys» ordenin Prezıdenttiń kómekshisi Máý­len Áshimbaev budan biraz ýaqyt buryn mereıtoı ıesine tapsyrǵan bola­tyn.

Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi Erden Qajybek júrgizgen konferensııaǵa týysqan Iаkýtııa eliniń ǵalymdary, sondaı-aq ár óńirden arnaıy qut­tyq­­taýǵa kelgen jıyrmaǵa jýyq ǵy­ly­­mı zertteý ınstıtýttarynyń dı­­­rek­­torlary men joǵary oqý oryn­da­rynyń rektorlary, belgili ǵalym­dar, shákirtteri qatysty.

Konferensııa jumysy eki baǵytta órbidi: resmı quttyq­taý­lar jáne mereıtoı ıesiniń ǵalymdyq kelbetin, ustazdyq us­tanymyn, adamdyq bolmysyn aıshyqtaıtyn arnaıy baıandamalar qatar órilip otyrdy. Tiltanym ǵylymynda esimi erekshe atalatyn ǵulama ǵalymdy quttyqtaǵandar qa­tary óte kóp boldy. Qazaqstannyń Reseıdegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi I.Tasmaǵambetovtiń, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, Mádenıet jáne sport mınıstrligi, Almaty qalasy, Aqtóbe, Atyraý, Mań­ǵystaý oblystary ákim­deriniń, TÚRKSOI halyqaralyq uıy­my bas­shysynyń quttyqtaý hattary tabys etildi. Halyqaralyq Túrki Akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli qazaq lıngvıstıkasynda ózindik qoltańbasyn qaldyrǵan ǵalym týraly: «Búgin til biliminiń abyz anasy Rábıǵa apaıymyzdyń mereıtoıymen birge tolǵaýy toqsan tekti tili­mizdiń de toıy desek, jarasar. Rábıǵa apaı qazaq tiliniń ǵa­na emes, túrkologııanyń da ana­sy. Halyqaralyq Túrki Akademııa­synyń kitaphanasynda Rábıǵa Syzdyqtyń kitaptary saqtaýly tur. Kelgen qonaqtar Rábıǵa apa­myzdyń eńbekterimen, kitap­hanasymen tanysyp, sýsyndaı alady. Túrki Akademııasynan Rábıǵa Syzdyqtyń kitaby ja­ryq kórdi. Rábıǵa apaıdy til ǵalym­darynyń ǵana anasy desek, taǵy da azdyq etedi, sonymen birge, ol kisi jýrnalıster qaýymynyń da anasy. Tek «Egemen Qazaqstan» ga­zetiniń tilshileri emes, bú­kil qazaq ba­sy­lymdarynyń jýrna­lısteri sózdiń jazylýy, tynys belgisine baılanys­ty kúmándi oı, talasty pikir týyndaı qalsa, «bul sózdi Rábıǵa Syzdyq qalaı bergen eken?» dep apaıdyń anyq­tamasyna júginip jatady», dedi. Sondaı-aq halyqaralyq Akademııa basshysy til bilimine sińirgen eńbegi úshin túrkitaný ǵylymynyń kásipqoı mamany Rábıǵa Syzdyqty kelesi jyly atalyp ótiletin Tonykóktiń 1300 jyldyǵyna oraı Túrki Akademııasy arnaıy shyǵarǵan Tomson medalimen marapattady.

Konferensııada qazaq til ǵy­ly­mynyń kórnekti ókili Rábıǵa Sáti­ǵalıqyzynyń qazaq til bili­mine qosqan úlesi, zertteý baǵyt­tary men ǵalymdyq tulǵasy jan-jaqty sóz boldy. Soǵys aıaqtalǵan jyly sonaý Aqtóbe oblysynan Almatydaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń 3-kýrsyna birden qabyldanyp, ony qyzyl dıplommen támamdaǵan R.Syzdyq tabıǵı týabitti daryny baryn erte bastan kórsetip, ǵylym jolyna tús­keli týǵan tiliniń zerttegen saıyn ashyla túsetin qazynasyn túgese almaı, taǵdyryna aınal­dyr­­­ǵanyn konferensııaǵa qa­tysýshylar ár qyrynan áńgi­meledi. Ǵylymda, jalpy qazaq rý­hanııatynda óreli bıigi bar ǵalym búgingi kúni qanat jaıyp otyrǵan «Rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» sekildi memlekettik baǵdarlamalardyń túp qazyǵyn, negizin jarty ǵasyr buryn qolǵa alyp, bolashaq ur­paq­ty tárbıeleý isinde batyl bastama etip kótere bildi. Son­dyqtan til ǵylymyndaǵy ma­ńyzdy jaıttardyń qaı-qaı­sysy da Rábıǵa Syzdyqtyń esi­mimen tikeleı baılanysty. Til biliminiń temirqazyǵy ispetti tulǵanyń til múddesine jumsaǵan qajyr-qaı­ratyn atamaı, aınalyp ótý múmkin emes. Kósheli jıyn­nyń tizginin ustaǵan Erden Zadauly olardyń birqataryn tizbekteı kórsetti. Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi zat saq­taıtyn qoımaǵa aınaldy­rylyp, atyn ataýǵa tyıym­ salǵan kezeńde R.Syzdyq Iаsaýı­­taný iliminiń negizin qalap ber­­di. Qadyrǵalı Jalaırıdi taný, Ahmettaný, Jubanovtaný ili­min qalyptastyryp bergen de ana tili­niń áıgili abyz anasy. Bu­dan ózge de irgeli taqyryptar tóńi­reginde izdene júrip, kóptegen sony zertteýlerge iz tastap, alǵyshart jasap bergenin mereıtoı ıesin quttyqtaýshylar ashyp kórsetti. Abaı tilin zerttep, túrkitaný muralarymen aına­lysyp, qazaq tili men ádebıetin birtutas ǵylym retinde qarastyryp, eki mańyzdy salanyń arasynda altyn kópir mindetin arqalaǵan eńbegi aıyryqsha.

Otandyq til biliminiń maıtalmany retinde qazaq eliniń erteńine salǵyrt qaraı almaıtynyn kórsetip, san márte til úshin kúreske túsip, qaırat­kerlik minezin tanytqan ǵalymnyń asqaq ta adal bolmysyna tóńiregi tú­gel tańyrqap ta, súısinip te keledi. Ǵy­lym­daǵy mártebeli tuǵyryn da ol osy minez-qasıetimen nyǵyzdaı tús­­ti. Til ǵylymy jolynda ty­nym­­­syz eńbek etip kele jatqan ǵa­lym­­nyń dáıekti tujyrymdarmen túıin­delgen zertteýleri birneshe býyn ur­paqty bilim nárimen sýsyndatyp. Qaıtalanbas tulǵanyń biregeı qasıetteri týraly qasynda júrip qatar qyzmet etken akademık О́mirzaq Aıtbaıuly óz baıandamasynda keńinen tolǵaı áń­gimeledi. R.Syzdyqtyń shá­kirti, fı­­lo­logııa ǵylymdarynyń doktory Ory­naı Jubaevanyń baıandamasy da bilimi men biligi, ǵalymdyǵy men adam­­dyǵy teń túsken dara tulǵanyń eńbek­­terin saralaýǵa, baǵyttaldy.

Konferensııada R.Syzdyq týraly derekti fılm kórsetilip, Qurmanǵazy atyndaǵy Ulttyq konservatorııanyń orkestri óner kórsetip, T.Júrgenov atyn­daǵy óner akademııasynyń stý­dent­teri ǵalymnyń jastyq shaǵyn beı­ne­legen shaǵyn qoıylym usyndy.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Altyn ordanyń aq tańy

Rýhanııat • Keshe

Qobyz bizge qaı dáýirden jetken?

Rýhanııat • Keshe

Almatyda kitap kórmesi ashyldy

Rýhanııat • Keshe

Kúlki kerýeni № 23

Rýhanııat • Keshe

Jańǵyrǵan Jambyl óńiri

Aımaqtar • Keshe

Baǵa QR kodtar arqyly beriledi

Medısına • Keshe

Rýhanı ráýishtegi tartý

Aımaqtar • Keshe

Turar taǵdyrynyń taǵylymy mol

Rýhanııat • Keshe

Orynbor jáne qazaq zııalylary

Rýhanııat • Keshe

El erteńi – jalyndy jastar

Prezıdent • Keshe

Uqsas jańalyqtar