Imanjúsip ıirimi

Elim dep ótken esil er

Imanjúsip Qutpanuly Kereký óńirinde dúnıege kelip, Ereımentaý, Syr, Jetisý aımaqtaryn meken etip, Áýlıeatada dúnıe salǵan biregeı tulǵa. Qazaq sóz jáne án ónerindegi eren qu­bylys. Tulǵany ýaqyt týdyryp, dáýir qaıshylyqtary qalyptastyrady desek, bul rette de Imanjúsip aqyndy aınalyp ótýge bolmaıdy. Imanjúsip ómir súrgen dáýirdiń ózi de ult tarı­hyndaǵy kertolǵaý kezeń edi.

Esil aqqan taý-taýdyń arasynan,

Tasqyny asyp tógilgen sharasynan.

Aıýly men Ereımen qosh, esen bol,

Bet jylyǵan barǵanda panasynan, – deıdi ǵoı Imanjúsip aqynnyń ózi «Sary bel» óleńinde. Sonymen qatar «Buǵyly-taǵyly» óleńinde aqyn «Qysyraqtyń úıiri jıren ala, orys, qazaq baılary japty jala» dep óziniń ádiletsizdiktiń qurbany bolǵanyn jyr­laıdy. Elim dep ótken esil erdiń taǵ­dyry, tarıhı sátterdegi ómir ór­nekteri búgingi urpaqqa aıan. Deı tur­ǵanmen Imanjúsip Qutpanulynyń ómirinde áli de zertteýdi qajet etetin sátter kóp. Jazyqsyz jalanyń qur­bany bolyp, asyl súıegi Áýlıeata topyraǵynda qalǵan bekzattyń rýhy elimiz táýelsizdik alǵan dáýirden keıin qazaq aspanynda qaıta qalyqtady.

Taǵdyr tálkegi

Imanjúsiptiń atasy Turǵanbaı dat­qanyń Túrkistan qalasy mańyn­daǵy Shilik óńiriniń bıi bolǵany jaıly tarıhı málimet bar. Al ákesi Qutpannyń Kenesary kóterilisine qa­tysqany da aqıqat. Ataqty aqyn­nyń ómir jolynda qýǵynshylyq sátter kóp kezdesedi. Sondyqtan Imanjúsipti taǵdyrly tulǵa deýge negiz bar. Árıne tarıhı tulǵanyń ómir joly, ónerbaıany osy ýaqytqa deıin jazylǵan túrli eńbekter arqy­ly halyqqa tanyldy.

Jalpy, Imanjúsiptiń Áýlıeata jerinde dúnıe salǵany týraly jıi aıtylmaıdy. О́miriniń sońǵy eki jyly Jambyl oblysynyń Moıynqum aýdany, Qumózek aýylynda ótkeni belgili. Tarıhı tulǵa ómiriniń qıly kezeńderi árıne asa mańyzdy. Imanjúsip Qut­panulynyń nemeresi Raýshan Iman­júsip aqyn ómirine qatysty kóptegen jaıttardy áńgimelep berdi.

– Atamyz ómiriniń sońynda Moıyn­qum aýdanynyń Qumózek aýylyna kelip toqtap, Muqataı degen kisiniń úıine túsip­ti. Imanjúsiptiń Shý óńi­riniń Aq­aral degen jerinde eki júz sáı­gúligi bolǵan eken. О́zi de jigitter ustap, sol jylqylardy bir jyldaı qarapty. Ol ýaqytta qyzyldar Sa­rysýǵa deıingi jerdi bekitip, kim kórinse de pýlemetpen atady eken. Sóı­tip almaǵaıyp zamannyń aqyryn atamyz bir jyl kútken. Aqyry bul jerden shyǵa almaıtynyna kózi jetip, sol sáıgúlikteriniń bárin aýyl adamdaryna taratyp beripti. Sol kezde tarıhta kóp aıtyla bermeıtin Moıynqum kóterilisi bolǵan. Halyq Keńes ókimetine qarsylyq tanytqan. Bul kóterilistiń ishinde Imanjúsip te bolǵan. Alaıda 1930 jyly 20 jel­toqsan kúni ustalǵan, – deıdi asyldyń synyǵy.

 Osy kúngi Taraz qalasyndaǵy te­mir ­­jol vokzaly mańynda jelilik ishki ister basqarmasy ornalasqan ǵımarat bar. Bul nysan kezinde NKVD keńsesi bolypty. Imanjúsip ustalǵan soń ony osy jerge ákelip, tergeıdi. Bul ýaqytta aqynnyń úsh uly men jeti qyzy bolǵan eken. Alaıda on balanyń obaly kimdi oılandyrsyn. Imanjúsip aqyn ustalǵan kúni ókimet qaharynan qoryqqan halyq aqynnyń jylqylaryn túgeldeı soıyp, kózin joıady. Al aqynnyń janynda bolǵan Muqataıdy da túrmege alyp ketip, úsh aı ustaıdy.

Aqyn týraly aqıqat

Imanjúsiptiń atasy Turǵanbaıdyń datqa bolyp, el bılegeni tarıhtan belgili. Ataqty Turǵanbaı datqa Qoqan handyǵy kezinde kóterilis jasap, sonda áıeli toǵyz aılyq uly Baımyrza men qaınysy Basyǵarany ózimen alyp ketedi. Bul áıgili Shilik oqıǵasy bolyp tarıhta qaldy. Sodan qumnyń ishimen kele jatyp sábı Baımyrzany jolǵa tastap, Basyǵarany ǵana alyp shyǵypty. Japan dalada jatqan náresteni Ereımentaýǵa ketip bara jatqan kósh taýyp alady.

– Sol kóshtiń ishinde Daırabaı batyr bolady. О́kinishtisi, zamanynda aty shyqqan batyrdyń perzenti bolmapty. Balasy bolmaǵan batyr álgi sábıdi asyrap alýǵa nıettenedi. Sodan janyndaǵy kisiler batyrǵa qutty bolsyn aıtyp, «Bul bala sizge qut bolsyn!» desken eken. Daırabaı batyrdyń eline ketken soń ol balanyń burynǵy Baımyrza aty umytylyp, Qutpan atanady. Iаǵnı, Imanjúsiptiń ákesi osy kisi.

1837 jyly Kenesary Qasymuly kóterilisi bastalǵanda, Qutpan han jasa­ǵyna kiredi. Sol kezde jasy on jetide eken. Al Daırabaı batyr shaıqas kezinde sheıit bolyp ketedi. Al Qutpan on jyl boıy Kenesary qolymen birge shaıqasqa qatysady. Keıinnen tyǵylyp júrip Ertistiń boıyna barady. Sol jerde bir baıǵa jaldanyp jumys isteıdi, áıel alady. Imanjúsiptiń eki jasynda Aqmolaǵa keledi. Munda kelip Kúıgenjardan Qarasýǵa deıingi jerdi jaılaıdy. Iаǵnı, 1865 jyldan bastap osy jerde Qutpan áýletiniń ómiri bastalady. Atamyzdyń Aqshabaı, Shońaı degen eki aǵasy men Bádish degen ápkesi bolǵan. Eń kishisi Imanjúsip eken, – deıdi Raýshan apaı.

Jalpy, Imanjúsiptiń aqyndyǵy men ánshiliginen bólek, onyń sal-seriler dástúrimen saıatshylyq quryp, atbe­gilik ónerdi nasıhattap, palýan atanǵany da tarıhı shyndyq. Aqmolada da ol Sarymoıyn, Teńbilkók sııaqty tulparlardy baptap, jaratyp, báıgege qosyp júredi. Al óz qolynan órgen qyryq órim qamshysy attyń belinen urǵanda qaq aıyrylady eken. Adamǵa barmaǵyn qatty basatyn bolsa, ol adam óledi eken deıdi. Imanjúsiptiń bul qasıe­tin Ábdilda Tájibaev «Palýan aǵa» deıtin eńbeginde jazady. Birde osy ádisti áıgili palýan Qajymuqanǵa qoldanǵan eken.

Imanjúsiptiń taǵdyryndaǵy qıly kezeńder erte bastalǵan. Jalpy, tektilik, qaısarlyq degen qasıetterdiń ózi jaratylystan bolǵanymen, bul jerde de atatektiń syılaıtyn rýhy alabóten. Bul rette aqynnyń taǵy bir urpaǵy Qaltaı Qojamjarov Turǵanbaı datqa týraly áńgimelep berdi. Jalpy, Turǵanbaı datqa eki ret, ıaǵnı 1820 jáne 1854 jyldary kóteriliske qatysqan eken. Áýelgi kezeńde tutqyndalǵanmen, keıinnen óltiriledi. Sońǵy, áıgili Shilik oqı­ǵasy kezinde qoqandyqtar tórt júz batyrdyń denesin Shyrshyq ózenine laqtyryp jiberedi de, Turǵanbaıdy Qo­qanǵa alyp ketip, taıqazanǵa sý qaınatyp, ústine quıady. «Babamyzdyń súıeginiń asyldyǵy sol, ústine qaınap turǵan sýdy quıǵanda eti sylynyp túsip, súıegi qulamaı turyp qalǵan eken» deıdi Qaltaı Qojamjarov. Urpaq­tarynyń aıtýynsha, keıinnen Shilikten Imanjúsiptiń myltyǵy tabylǵan.

«Bolystyń poshtabaıyn  sabap edim...»

Halyqtyń sol kezdegi jýandardan kórgen zábiri, shekken azaby az emes. Sol kezderde Aqmolany orystar jaılap, qazaqtardy óz jerinen yǵystyra bastaǵany belgili. 1895 jyly jergilikti halyq Imanjúsipti bolystyqqa saılaıdy. Alaıda pat­sha ókimeti onyń jasynyń 35-ke tolmaǵanyn syltaý­ratyp, bolys­tyqtan aýlaqtatady. Ornyna Rahymjan Jaıyqbaev saılanady. Aqynnyń nemeresi Raýshan bolys erteńinde at suratyp jibergenin, alaıda Imanjúsiptiń oǵan at bermegenin aıtady. Tipti bolystyń adamdaryn uryp-soǵyp qýyp jibergen eken. Iman­júsiptiń atbegi bolyp, jaqsy tulparlardy baptaıtynyn, árıne, bolys biledi.

– Sodan daý bastalǵan. Aqyry bolys aryz túsirip, Imanjúsipti aıdaý­ǵa jiberedi. Bul 1900 jyly bol­ǵan oqıǵa. Tórt jyl boıy atamyz­ben birge Shyǵysta ákesi Qutpan, aǵalary Aqshabaı men Shońaı jáne áıeli Bátıma birge bolady. Alaıda merzimi bitkende ókimet olarǵa Aqmolaǵa emes, basqa óńirge qonys aýdarý kerek ekenin jetkizedi. Sodan Qutpan áýleti Aqsý óńirine turaqtap, sonda eki jyl ómir súredi. Keıinnen Aqmoladaǵy 26 starshyn joǵary jaqqa Qutpan áýletiniń Aqmolaǵa kóship kelgenin qalaıtynyn aıtyp, hat jazady. Sóıtip 1906 jyly atalarymyz Aqmolaǵa qaıta keledi. Keıinnen, 1913 jyly Aqmolaǵa Syr óńirinen, ıaǵnı Shıeliden qazaqtar kele bastaıdy, – deıdi ol.

Imanjúsip «Buǵyly-taǵyly» óle­ńinde «Bolystyń poshtabaıyn sabap edim, tórt aıaǵy baılaýly qoıdan ońaı» deıdi ǵoı. Osy eki jol óleńniń ózi aqynnyń qıly taǵdyryn týra sýrettep turǵandaı. Sondaı-aq ómirindegi qýǵynnyń negizi osy oqıǵadan bastalatyny da anyq.

Ataqty Nartaı Bekejanovtyń aǵasy Mansur Bekejanovtyń Imanjú­sipke arnaǵan óleńi bar.

Turǵanbaı pansat eken sol ýaqtaǵy,

Osyndaı bekzatymnyń násilisiń.

Shamshyraq gaýharymnyń aqylysyń.

Sol shamnyń jaryǵynan paıda bolyp,

Kórinbeı basyń qalaı jasyrynsyn,

– deıdi Mansur Bekejanov. Joǵaryda toǵyz aılyq Baımyrzany dalada jat­qan jerinen Daırabaı bolystyń taýyp alǵany, balaǵa Qutpan dep at berip, baýyryna basqany aıtylǵan. Alaıda Qutpan Daırabaıdyń balasy emes, ataqty Turǵanbaı datqanyń urpaǵy edi. Mine, Mansur Bekejanov osy oqıǵalardy aıtyp, Imanjúsipke hat jazady.

– Budan keıin atam Shıelige ketken eken. Bul ýaqytta Imanjúsiptiń at baptaıtyn óneri qazaq dalasyna keń jaıylǵan bolsa kerek. Sóıtip júrgende 1928 jyly kámpeskeleý tizimine Imanjúsip ilinedi. Bul jaǵdaı­dy aǵaıyn-týystary atamyzǵa eskertken soń, ol Moıynqumǵa qaraı kóshken eken, – deıdi Raýshan Imanjúsip.

Aqyrǵy dem

Otyzynshy jyldardyń oırany qazaq dalasynyń qaı qıyryn da aınalyp ótpegen. Moıynqumnyń Qumózek aýylyna kelip, Muqataı degen kisiniń úıine túsken Imanjúsiptiń osyndaǵy ómiri bastalady. О́kinishke qaraı, asharshylyq jyldary aqynnyń Gúlhadısha, Gúlzaǵıpa jáne Ulbıbi degen úsh qyzy birdeı qaıtys bolady. Endi kóktep kele jatqan jaýqazyn ǵumyrdyń erte úzilýi árıne aqynǵa ońaı tımeıdi. Al úlken eki uly Dáýlethan jáne Seıithan, alpys úsh jasynda kórgen perzenti Nurhan bári Imanjúsippen birge Qumózekte bolady. Aqynnyń eki úlken uldary Qosqudyq degen jerde jumys istep júredi. Raýshan Imanjúsip ákesi Nurhannyń aıtqan estelikterimen de bólisti.

Qosqudyqta júrgen balalaryna Imanjúsip tamaq alyp bara jatady. Qolynda qos qorjyny bar eken. «Men qazir kelemin» dep ketedi. Biraq qaıran áke sodan oralmaıdy. Bala Nurhannyń kóz aldynda osy bir kórinis saqtalyp qalady. Sol kezde on jasta bolǵan balanyń zerdesinde qymbatty áke beınesi solaı saqtalyp qalypty. Al Imanjúsiptiń áıeli Kúljámılá balalardy tastap ketip qalady. Endi ákeden aıyrylǵan soń qarasha úıde qalǵan balalar úshin qasiretti kezeń bastalady. Tańerteń eki mılısıoner kelip, úıdi tintip, úıdegi kıiz úıdi jáne kitaptardy alyp ketedi. Keıinnen uldary Dáýlethan men Seıithan ákeleri otyrǵan Jambyl qalasyndaǵy túrmege barady. Sonda Imanjúsip «Menen kúder úzińder. Nurhanǵa qa­rań­dar» depti deıdi...

Aqynnyń «Toǵyz jasar Dáýletim jylap qaldy, tiri júrgen qasqyrdyń balasyndaı» degen qasiretti shýmaq­tary bar. Osy bir joldar tulǵa taǵdy­ryndaǵy kóleńkeli kezeńnen habar beredi. Keıinnen qyzyl áskerler Dáý­lethandy Almatyǵa alyp ketedi. Biraq ol jolshybaı qashyp shyǵyp, qaıtadan Moıynqumǵa keledi. Bul kezderde Imanjúsip balalarymen Qumózektiń Bóriqazǵan degen qystaýynda turǵan. Sol Bóriqazǵanda Seıithanmen kez­desedi.

– Sóıtip aýyldyq atqarý keńesine kelse, munda bulardyń biraz aqshalary bar eken. Taǵy 7 qap arpa beredi bularǵa. Ekeýi arpany satyp, álgi aq­shanyń ústine qosyp Tashkentke keledi. Munda kelip Namangan balalar úıine ákem Nurhandy tegin Iýsýpov dep jazdyryp ornalastyrady. Ákemniń balalyq shaǵy sol Namangan jerinde ótken eken, – deıdi Raýshan Imanjúsip.

Moıynqum aýdanynyń Qumózek aýy­ly jaqta qumnyń ishinde Bóriqazǵan qystaýy bar. Sol jerde Imanjúsip turǵanda qudyq pen dıirmen bolǵan eken. Búginde aýyl aqsaqaldarynyń bastamasymen sol qudyq pen dıir­menniń orny tabylyp otyr. Al janynda júrgen Muqataı degen kisige Imanjúsip atynyń jabýy men júgenin qaldyryp ketedi. Talaı jyl boıy jaqsydan qalǵan jádigerdi qasterlep ustaǵan Muqataı aqsaqal 1990 jyly ómirden óterinde óziniń uly Amanbaıǵa amanattaıdy. Amanbaı Muqataıuly Imanjúsiptiń atynyń jabýy men júgenin Raýshan apaıǵa beripti.

Amanbaı Muqataıuly talaı jyl mal dárigeri bolyp jumys istegen, bul kúnde sol Qumózek aýylyn­da turady. Jetpistiń úsheýine kelip otyr­ǵan Amanbaı qarııamen suhbat­tasqanymyzda, ol kisi ákesinen estigen áńgimelerin aıtyp berdi. Asharshylyq jyldary orystar aýylǵa kelip, qa­zaqtardy sekseýil tomaryn tasýǵa stansaǵa jumysqa shaqyrady eken. Biraq halyq buǵan barǵysy kelmeıdi. Osy kezde Imanjúsip barlyq adamdardy jumys isteýge tirketedi. Istegen jumysynyń esesine halyq ashanadan tamaq ishetin bolady.

– Ákem Imanjúsip atamyz týraly jıi aıtyp otyratyn. Tipti ol kisiniń atyn ataýǵa bolmaıtyn kezeńniń ózin­de bizge qazaqta sondaı bir ǵajap adam­nyń ómirde bolǵanyn áńgimeleýshi edi. Bizdiń óńirde Buralqy degen halyq qamyn oılaǵan bolys ótken eken. Imanjúsip atamyz sol kisimen de baılanysyp, halyqtyń muń-muqtajyn birge bólisipti. Al Imanjúsiptiń Moıyn­qumǵa kelgendegi maqsaty – ári qaraı Aýǵanstan jerine ketpekshi bol­ǵan eken. Muny maǵan ákem aıtty. Alaıda úlgere almaǵan, – deıdi Amanbaı Muqataıuly.

Aqyry qazaq rýhanııatyndaǵy aıryqsha qubylys bolǵan Imanjúsip Qutpanuly 1931 jyly 2 naýryz kúni OGPÝ janyndaǵy úshtiktiń sheshimimen Jambyl qalasynda atylady. Kezinde atasy Turǵanbaı datqanyń súıegin qoqandyqtar Shyrshyq ózenine tastap jibergen bolsa, endi Imanjúsiptiń óziniń súıegi Áýlıeata topyraǵynda qalady. Alaıda talaı jyl boıy arda azamattyń súıeginiń naqty qaı mańda jatqany belgisiz bolyp kelgen edi...

P.S. Búgingi Taraz qalasynyń joǵarǵy jaǵynda, ál-Farabı jáne Tóle bı kóshesiniń boıynda úlken qabirstan bar. Atalǵan qabirstanǵa kireberistegi jerde Imanjúsiptiń atylǵany búginde arhıv derekteri negizinde belgili bolyp otyr. Raýshan apaıdyń aıtýynsha, ákesi Nurhannyń ómir boıǵy armany Imanjúsiptiń jatqan jerin tabý bolǵan eken. Endi bul kúnde Imanjúsip Qut­panulynyń atylǵan jeri men jerlengen jeriniń bir ekeni belgili boldy. Aqynmen birge áýlıeatalyq Orynbaı Áýesbekov, Qurmanáli Aqqozıev degen azamattar da atylypty. «Tol­ǵatyp toqsan qatyn ul tapsa da, báribir Imanjúsip bola almaıdy» dep jyrlaǵan azamattyń basyna eskertkish taqta ornatyldy. Qabir­stannyń kireberis alańshasynda «Bul jerde 1931 jyldyń 2 naý­ryzynda «halyq jaýy» dep jarııalanyp atylǵan halyq batyry, Táýelsizdik jolyndaǵy kúresken urpaqtyń ókili, ataqty aqyn, kompozıtor, ánshi Imanjúsip Qutpanuly atylǵan» degen jazý bar.

Imanjúsip aqyndy 1927 jy­ly Sáken Seıfýllın Oktıabr revo­lıýsııasynyń on jyldyǵyna Shıeliden shaqyrtady. Sol kezde Sákenniń janynda shákirti bolyp júrgen belgili qalamger Jumabaı Ormanbaev Imanjúsippen kezdesip, ol týraly «Aıaýly aǵa shylaýynda» degen maqala jazypty. Ol dúnıe 1987 jyly respýblıkalyq «Juldyz» ádebı jýrnalyna jarııalanypty. Sondaı-aq Jumabaı Ormanbaevtyń Imanjúsip týraly romany kitap bolyp basy­lýyn kútip tur. Al Zeıtin Aqyshevtiń «Shynardyń shybyǵy» romany, Muzafar Álimbaevtyń «Qaısar» poemalary Imanjúsip ıirimin tereńdete, rýhyn asqaqtata túsken dúnıeler. Al ataqty ánshi Ámına Nuǵmanova Almatyda Imanjúsiptiń «Saryarqa» ánin oryndaǵan kezde Sábıt Muqanov pen Álkeı Mar­ǵulannyń oǵan qurmet kórsetkeni, sóıtip ándi qazaq radıosynyń altyn qoryna jazdyrǵany da aqıqat nárse. Qaı kezde de, qaı ýaqytta da alyptyń aty órnekti ónerimen, salıqaly sózimen jasaı bermek.

Jambyl oblysy