Álem • 06 Qarasha, 2019

О́lzıısaıhany Enhtúvshın: Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn atap ótý sharasyn qoldaımyz

222 retkórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev tamyz aıynda Ulytaýda ótken halyqaralyq týrıstik forýmda sóz sóılep, qazaq dalasynda handyq qurǵan kóshpeli ımperııa Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn atap ótý týraly sheshim qabyldaǵan edi. Jýyqta Halyqaralyq Túrki akademııasy Prezıdent bastamasyn qoldaý maqsatynda jıyn uıymdastyrdy. Oǵan elimizge tanymal ǵalym-qaıratkerlermen qatar, Mońǵol eliniń vıse-premeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory О́lzıısaıhany Enhtúvshın bastaǵan resmı ókilder qatysyp, basqosýdyń mańyzyn arttyrdy. Osy oraıda biz qadirli meımandy sózge tartyp, alda ótetin ulystyń ulyq meıramy Altyn Orda tarıhyna qatysty shaǵyn áńgime órbitken edik.

– Enhtúvshın myrza, Uly dala tósine qosh kelipsiz?

– Joshy babamyz tý tikken qasıetti mekenge taban tiretken taǵdyrǵa rahmet.

– Estýimizshe, siz tarıhshysyz, demek kóne kóshpendilerdiń tike­leı murageri búgingi mońǵol jáne qazaq halqy arasynda ejelden kele jat­qan dástúr sabaqtastyǵy, tur­mys­tyq uqsastyqtar jáne rýhanı turǵy­dan mádenı almasýlar jaıly ne aıtasyz?

– Rasynda, qazaq pen mońǵol halqy tarıhy erteden jymdasyp jatqan ári irgeles ómir súrgen, sonymen qatar adamzat órkenıetinde aıryqsha izi bar kóshpendiler mádenıetin tula boıyna sińirgen, taǵdyry uqsas, turmysy tamyrlas jurt. Búgingi álemdik ıntegrasııa men jahandaný dáýirinde Qazaqstan eliniń ekonomıkalyq órleýi, halyqaralyq arenada bedeliniń artýy alystaǵy aǵaıyn bizdi de qýantyp otyr.

Kóne tarıhtyń sorabyn ańdaı alatyn adam eki halyqtyń ótken ómi­rinde qaldyrǵan óshpes súrleýiniń belgisindeı: mádenıeti, salt-dástúri, el basqarýdaǵy jol-jorasy, yrym-ty­ıym­daryna deıin óte uqsas ekenin baı­qaı alady. Bul úrdister qazirgi tańda ǵylymı etnografııalyq, arheologııalyq derekter arqyly da dáleldenip otyr. Sondyqtan da bolashaqta tarıhy tamyrlas eki halyqtyń dostyǵy, bir-birine degen syılastyǵy óte mańyzdy.

– Durys aıtasyz, vıse-premer myrza! Endeshe, keshikpeı Qazaq eli Uly dalanyń irgeli ulysy, bizdiń kóne tarıhymyz ben mem­leket­tigimizdiń túp negizi Altyn Orda ımperııasynyń 750 jyldyǵyn atap ótý sharasyn qolǵa alǵaly jatyr. Bul dúnıeni ózińiz aıtqandaı, tarıhy uqsas, tamyrlas aǵaıyn, sizder de quptaıdy degen oıdamyz.

– Árıne. Qazaqstandyq aǵaıyndar uly qaǵan Shyńǵystyń urpaqtary irgesin qalaǵan Altyn Orda memle­ketiniń 750 jyldyǵyn toılaýǵa nıet etýmen qatar, Jezqazǵan jerinde jat­qan Joshy babamyzdyń kesenesin de kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, keleshekte tarıhı-týrıstik orynǵa aınal­dyrý jolynda jasap jatqan jos­paryn qup­taı oty­ryp, osy ıgi iske biz de atsalysýǵa ázir ekenimizdi aıt­qym keledi. Qaıtalap aı­tamyn, qazaq halqyna osy áreketi úshin, ıaǵnı Altyn Ordanyń 750 jyldyq mereıin toılaý sharasyn qoldaı otyryp, zor rızashylyq bildiremin.

Sonymen qatar Mońǵol eliniń baıtaǵynda máńgilik oryn tepken kóne túrki abyzy Tonykóktiń 1300 jyl­dyǵyn IýNESKO aıasynda, joǵary deńgeıde atap ótý jaıly basta­ma kótergen Halyqaralyq Túrki aka­demııa­synyń sheshimin de rızashy­lyq­pen qup alamyz. Taǵy bir aıta ketetin dúnıe – keler jyly tamyz aıynda biz Uly Mońǵol ımperııasynyń alǵashqy astanasy bolǵan Qaraqorym qalasynyń 800 jyldyǵyn atap ótý sharasyn qolǵa almaqpyz. Osy iske ǵylym salasynda zertteýshilikpen aınalysyp júrgen qazaqstandyq aǵaıyndardyń da atsalysýyn qalaımyz.

– Mońǵolııada Altyn Orda tarıhyna qatysty zertteý jumystary qandaı deńgeıde?

 – Sońǵy jyldary bul taqyryp bo­­ıyn­sha zertteýler júrgizilip jatyr. 2006 jyly Ǵylym akademııasy «Altyn Orda ulysy» atty kitap shyǵar­dy. Birneshe dıssertasııa qorǵa­lyp, ǵylymı eńbekter jazyldy. Bul taqy­ryp týysqan eki halyqtyń da ortaq qundylyǵy degendi joǵaryda aıt­tym. Demek, qazirden bas­tap eki el zertteýshileri Nur-Sultan qalasynda ornalasqan Halyqaralyq Túrki akademııasynyń shańyraǵynda toptasý arqyly bolashaqta úlken ǵy­lymı eńbekter jazady degen úmit bar.

 

Áńgimelesken

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Kásipqoı boks: WBC reıtıngi jarııalandy

Kásipqoı boks • Búgin, 12:18

Kúlki kerýeni № 14

Rýhanııat • Búgin, 11:47

Jańaózende «Ashyq esik kúni» ótti

Aımaqtar • Búgin, 11:37

176 keli qyzylbalyqpen ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:50

О́ńiraralyq forýmda tanystyryldy

Ekonomıka • Búgin, 08:23

6 myń shaqyrym jol aqyly bolady

Ekonomıka • Búgin, 08:21

Arnaıy ekonomıkalyq aımaq

Ekonomıka • Búgin, 08:13

Úzdik nátıje – 12-oryn

Sport • Búgin, 08:04

Qaharmanǵa qurmet

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Balýandardyń Syrdaǵy básekesi

Aımaqtar • Búgin, 08:01

Maqsaty bıik «Mámile»

Aımaqtar • Búgin, 07:59

Kelisimshart qural bolmasa...

Qoǵam • Búgin, 07:56

Nur-Sultanda «adaldyq saǵaty» ótti

Qoǵam • Búgin, 07:52

Internet qoldanýshylar eskeretin jaıt

Tehnologııa • Búgin, 07:50

JITS-ke qarsy is-sharalar ótedi

Medısına • Búgin, 07:43

Talanttar tálimgeri

Rýhanııat • Búgin, 07:41

Aqyn jáne onyń mýzasy

Rýhanııat • Búgin, 07:40

Kúı qudireti arab álemin moıyndatty

Aımaqtar • Búgin, 07:38

Aýadan qarmaǵan aıyppul

Aımaqtar • Búgin, 07:34

Sholohovqa aq bota syılaǵan

Aımaqtar • Búgin, 07:30

Úrkimbaev úılesimi

Aımaqtar • Búgin, 07:27

Joshyǵa aparar jol

Qoǵam • Búgin, 07:23

Túrlenip, túlegen Túrkistan

Aımaqtar • Búgin, 07:21

Kásibı kadrlar jumys isteýi tıis

Ekonomıka • Búgin, 07:12

Basshylyq quram attestattaldy

Qoǵam • Búgin, 07:08

Ońaltý ortalyqtary salynady

Aımaqtar • Búgin, 07:03

Baýyrlastyq baılanystar bekı túsedi

Saıasat • Búgin, 07:00

Baǵdarlamalarǵa belsendi qatysady

Saıasat • Búgin, 06:52

Telefon arqyly sóılesti

Prezıdent • Búgin, 06:50

Elorda nege jaryqsyz qaldy?

Qoǵam • Búgin, 06:42

Jahandyq únqatysý is-sharalaryn talqylady

Prezıdent • Búgin, 06:33

Uqsas jańalyqtar