Qoǵam • 06 Qarasha, 2019

Qalamger ýaqytynyń quny

76 retkórsetildi

Ýaqyt – ár adam úshin ártúrli ótedi ǵoı. Qalamger ýaqyty – qat-qabat, qarbalasqan, dáýirler men zamandardy sapyrylystyra, aralastyra, keıde tarıhı sheginis jasap, keıde aldaǵy ǵasyrlarǵa oı kúshimen qarǵyp ótip jetetin qubylys sekildi kórinedi. Sol alasurǵan ýaqytpen arpalysa jazǵan qalamynyń izine kúlli dúnıe ilese kóship júrgendeı seziledi. Sol qalam bir sátke toqtap qalsa, búkil álem toqtap qalǵandaı áser qaldyrady. Al máńgilikke toqtasa she? Toqtaǵan qalam – úzilgen demnen de aýyr.

Jazýshy Qalıhan Ysqaqtyń  myna bir esteligin oqyp otyryp, ózekti  ókinish oty sharpyp ótti: «Qolymda «Qulannyń ajaly» qaldy. Ekinshi bólimin qazaqshalap, úshinshi bólimin qysqa qaıyrýyma týra keldi. Aqannyń oıyn taba aldym ba, taba almadym ba, bilmeımin… Amal joq. Aqannyń ózi bolsa, basqadaı aıaqtar ma edi? Otyz tórt jasynda Aqan dúnıeden ótti…». Aqan Nurmanovtyń «Qulannyń ajaly» aıaqsyz qalǵan joq, ony dosy, zamandasy aıaqtady. Núktesin qoıdy. Biraq avtordyń kórkemdik sheshimi qandaı bolar edi? Ol jumbaq kúıinde qaldy.

Al qazaq prozasynyń teńdessiz ro­man­tıgi Oralhan Bókeıdiń «Aldanǵan urpaq» trılogııasy terilmegen kúıinde tartpasynda qalypty. Úndistan saparynan oralsa, múmkin, aıaqtalar ma edi?! Kim bilsin? Ol túgili beınesi kózimizden, daýy­sy qulaǵymyzdan ketip úlgermegen Raqymjan Otarbaevtyń ishinde ne ketkenin de bile bermeımiz ǵoı. Sáýle jeńgemizdiń bir suhbatynan kózim shalyp, kóńilge túıgenim – jazýshynyń bergeninen berip úlgermegeniniń kóptigi. Jazý ústeliniń ústinde shashylyp qalǵan «Qyz Danaıdyń qyrǵyny» men «Bosqyndar» romany, oıynda ketken on bólek sóz, san taraý oı da núktesiz. Atatúrik haqynda, Ospan batyr jaıynda jazsam degeni jáne «Altyn adamnyń oıanýy» shyǵarmasy da jospar kúıinde qalypty. Osy tusta ádebıetimizdegi alyptardyń aqyrǵy ókilderiniń biri, abyz Ábish Kekilbaıulynyń «myń bettik romany aıaqsyz qaldy» degendi estigende, degbirimiz qashqany ras. Kórgimiz, bilgimiz kelgeni ras. Osyǵan Klara apamyzdyń sózi sáýle túsirdi: ol bastaldy, biraq jazylmady, – deıdi.

Al keshegi qyzyl jaǵaly zamannyń qurbany bolǵan arystardyń ishinde ketken arman azasy, súrilmegen ómirdiń, jazyl­maǵan shyǵarmanyń salǵan daýysy jyldardy kókteı ótip, áli jańǵyryp tur. Sol jańǵyryq bas qańǵyrtady, jan aýyrtady. Urlanǵan, jyrtylǵan, órtelgeni qansha? Beıimbet Maılınniń «Qyzyl jalaýy», «Qońsylary» men Sáken Seıfýllınniń «Bizdiń turmys» romandary da aıaqsyz qaldy. Jıyrma jeti jyl ǵana ǵumyr keshken Sultanmahmut Toraıǵyrov ta óziniń pálsafalyq romanyn bitire almaı ketti. «Kim jazyqtynyń» sońy qalaı aıaqtalýy múmkin edi? Jas oıshyldyń rıtorıkalyq suraqtaryna jaýap berilmeıtini sekildi, bul da jaýapsyz. Kókirek aýrýynan kóz jumdy. Sattar Erýbaevtyń «Meniń qurdastarym» romany da aıaqtalǵan joq. Jıyrma úsh jyl ómir súrdi.

О́tkende Almaty qalasynyń muraǵatynan Málik Ǵabdýlınniń aıaqtalmaı qalǵan «Albyrt» atty romanynyń qoljazbasy tabyldy. Ǵylymı qyzmetker Asylbek Baı­tanauly birinshi bóliminiń kólemi eki baspatabaq bolatynyn aıtady. Jalpy, josparlanǵan roman bes bólimnen turady eken: «Albyrt», «Aıqas», «Asqaq», «Adýyn», «Atoı». Osy bir bıografııalyq ro­­man Ǵabdýl­lıniń óz qolymen jazylǵan ómir das­tany, ǵumyrnamasy bolǵandaı-aq eken. Soǵys kórgen júrektiń syry qandaı, muńy qandaı ekenin ańǵartar romannyń aty bar da, ózi joq. Baýyrjan Momyshulynyń da «Kýrlıandııa maıdany» atty derekti romany útir qoıylǵan tusynda úzildi ǵoı. Romannyń bas keıipkeri – Bekbolat, batyrdyń ózi. Osy rette Áýezovtiń «О́sken óńiri», Muqanovtyń «Aqqan juldyzy» da tolyq aıaqtalmaı qalǵanyn aıta ótken lázim. Jalpy, qazaq ádebıetinde mundaı mysaldar az emes. Aıtpaǵymyz ne?

Aıtpaǵymyz da osy, qalamger ýaqytynyń quny ózi úshin ǵana emes, halqy úshin, ádebıet úshin tym qymbatqa túsetini. О́kinish bolyp qalatyny. Áıtpese, ýaqyt ótip jatyr ǵoı...

Sońǵy jańalyqtar

Keńeıtilgen alqa otyrysy ótti

Qoǵam • Búgin, 09:05

Erlikti el bilýi tıis!

Qoǵam • Búgin, 08:53

Sapardaǵy syr

Rýhanııat • Búgin, 08:51

Turǵyndar qaýipsizdigi – basty nazarda

Aımaqtar • Búgin, 08:47

Aǵalardyń jas shaǵy

100 • Búgin, 08:42

Aqańnyń amanaty

Rýhanııat • Búgin, 08:40

Taralym hám qaralym

100 • Keshe

Tarhan tekti redaktor

100 • Keshe

Júz jyl

100 • Keshe

Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady?

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Elbasy Joǵarǵy sot Tóraǵasyn qabyldady

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Tapa tal tústegi qaraqshylyq

Aımaqtar • 20 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar