Aımaqtar • 07 Qarasha, 2019

Kóldetip sýarýdyń paıdasy kól-kósir

221 retkórsetildi

Aıagóz – aýyl sharýashylyǵy salasy qarqyndy damyp kele jatqan aýdandardyń biri. Byltyr aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemi 26 mıllıard teńgege jýyqtasa, bıyl 30 mıllıard teńgeden asady dep josparlap otyrmyz. Aǵymdaǵy jyly aýdan «Sybaǵa», «Nátıjeli jumyspen qamtý» («Eńbek») baǵdarlamalary arqyly 1 mıllıard teńgeden astam nesıe alýdy mejelep, qazirgi ýaqytta sonyń 800 mıllıon teńgege jýyǵy alyndy.

Memlekettik baǵdarlamalardy el ıgiligine jaratý úshin aýyl-aýyldarǵa baryp, tıisti jumystardy júrgizdik. Mamandar barlyq memlekettik baǵdarlamalardy halyqqa muqııat túsindirdi. Jaqynda Elbasynyń tóraǵalyǵymen ótken Úkimettiń, Nur Otan partııasy men Parlament Májilisindegi fraksııa músheleri qatysqan jıynda Nursultan Nazarbaev «Memlekettik baǵdarlamalardy halyq bilmeı jatyr» dep óte oryndy eskertý aıtty. Osy rette biz qazir aýdannyń árbir aýyldaryna úlken-kishisine qaramaı eki-úsh retten baryp, aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan memlekettik baǵdarlamalar arqyly nesıe men jeńildikterdi qalaı alýǵa bolatynyn túsindirip jatyrmyz. Arnaıy komıssııa da qurdyq. Elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń «Aýyl sharýashylyq taýar óndirýshilerdiń ınvestısııalyq salynymdar kezinde ketken shyǵyndaryn ishinara óteý» dep atalatyn erejesi bar. Sonyń ishinde «Jaıylymdardy sýlandyrý, ınfraqurylymyn damytý jáne mal sharýashylyǵyn sýmen qamtamasyz etý (qudyq, uńǵyma qazý) degen tarmaq bar. Osy baǵdarlama aıasynda Aıagóz óńirinde 2017 jyly 77 qudyq qazylsa, bıyl bul kórsetkish artyp, aýdandaǵy sharýa qojalyqtaryna 200-ge jýyq qudyq ornatyldy. Halyq qudyq qazdyrýdyń tıimdiligin túsinip otyr. Bir jaqsysy, qazylǵan qudyq shyǵynynyń 80 paıyzyn memleket tóleıdi. Qazir biz Aıagóz aýdany aýmaǵyndaǵy buryn jabylyp qalǵan qudyqtardy qaıta qalpyna keltirip jatyrmyz. Sol jerlerde mal qoralary paıda bolyp, jumys oryndary ashylýda. Joǵaryda atap ótken ereje sheńberinde qudyq qazylǵannan keıin kúnnen qýat alatyn kún batareıalary tegin qoıylady. Búginde aýdandaǵy 400-ge jýyq sharýa qojalyǵyna 450 kún sáýlelik panelderi qoıyldy. Jalpy, aldaǵy úsh jylda Keńes zamanynda jabylyp qalǵan qudyqtardyń barlyǵyn qalpyna keltirýdi josparlap otyrmyz. Qoı sharýashylyǵyn damytý baǵytynda da jospar-jobalarymyz bar. Osynyń bári aınalyp kelgende sýarmaly jerlerdi ıgerý máselesine kelip tireledi. Agronomııa ǵylymynda kóldetip sýarý (lımannoe orashenıe) degen uǵym bar. Kóldetip sýarý degenimiz – kóktemdegi tasqyn sýlardy tıimdi paıdalaný, ony joldan toqtatyp alyp, shabyndyqtarǵa jiberý. Keńes zamanynda Aıagóz aýdanynda, burynǵy Shubartaý aýdanyn qosa alǵanda 30 myń gektarǵa jýyq jerde kóldetip sýarý uıymdastyrylǵan eken. Osy keremet júıeni qazir qaıta qolǵa alatyn kez jetken sekildi. Kóldetip sýarýdy qolǵa alý úshin eń áýeli burynǵy sý tospalaryn qaıta jańǵyrtý kerek. О́kinishke qaraı, burynǵy sý tospalarynyń boıyndaǵy sý júretin arnalar bitelip qalǵan. 30 jyldan beri tazalanbaǵan. Sý tospalarynyń kópshiligi jaramsyz. Buryn kolhoz-sovhoz kezinde jyl saıyn jóndelip, kóktemge daıar turǵan. Kóktemgi bir-eki aı bolatyn tasqyn kezinde sýdy sý tospalary arqyly tosyp, ustap alyp, shabyndyqtarǵa jiberip otyrǵan. Bir mysal aıtaıyn. Aıagózdiń Shubartaý óńirinde Qosaǵash jáne Mádenıet degen aýyldar bar. Keńes zamanynda tek osy eki aýylda ǵana 6 myń gektardan astam jer kóldetip sýarylǵan. Ǵalym-agronom, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty retindegi meniń oıym mynadaı: Qazir aýdanda birde-bir gektar jerdi kóldetip sýaryp jatqan joqpyz. Buryn bir gektaryna bir-bir jarym tonna, ıaǵnı 10-15 sentnerden shóp alynǵan. Qazir eki-úsh sentnerden aspaıdy. 7-8 ese kem. Mal basyn kóbeıtemiz deımiz. Qaıtip kóbeıtemiz? Sý bar. Sony bura almaı otyrmyz. Sharýa qojalyqtaryna jıi baryp júremiz. «Mal basyn kóbeıtkimiz keledi, biraq shóp jetpeıdi» dep shaǵynady bári. Eger kóldetip sýarý júıesin qolǵa alsaq bul máseleni sheshýge bolady. Mal basyn úsh esege kóbeıtýge bolady. Jumys oryndary da ashylady. Búginde kóldetip sýarý qolǵa alynbaǵannan keıin jerdiń qunarlylyǵy tómendep barady. Sebebi, jerdi qosymsha mıneraldyq, organıkalyq zattarmen nárlendirip jatqan joqpyz. Halqymyzda «Jeti ret jaýǵan jańbyrdan jelip ótken sý artyq» degen keremet sóz bar. Jerdi kóktemde bir márte jaqsylap sýarǵannyń ózi bir jylǵa artyǵymen jetedi. Tasqyn sý jerge sińse shóp bitik shyǵady. Kóldetip sýarýdyń taǵy bir artyqshylyǵy, tasqyn sýyn joldan tosyp alyp, shabyndyqqa jibergen kezde qanshama organıkalyq zattar keledi. Qanshama shóptiń tamyrlary, neshe alýan shóptiń tuqymdary keledi. Olar shabyndyqqa jaıylǵannan keıin jańa shópter shyǵyp, jerdiń qunarlylyǵy arta bastaıdy. Buryn shabyndyq jer osylaısha organıkalyq zattar arqyly baıyp otyrǵan. Sol kezderi bir sharshy metrde qanshama ósimdik ósken, qazir júzge jetpeıdi. Sebebi, jer tozǵan. Bul júıeni qolǵa alsaq, birinshiden, shóptiń kólemi artady, ekinshiden, jer tyńaıady, úshinshiden, mal basy kóbeıedi, tórtinshiden, jumys oryndary ashylady. Jaýyn bolmaǵan, qýańshylyq jyldary kóp sharýa qojalyqtary «qystan shyǵa almaı qalamyz» dep maldaryn satyp jiberedi. Sebebi, shabyndyqta shóp az. Osy júıe qolǵa alynsa sharýa qojalyqtary bir-eki aı eńbektenip, óz shabyndyqtaryn sýaryp alatyn bolady.

Buryn Aıagóz aýdany aýmaǵynda 4 sý tospasy bolǵan. Qazir tórteýi de istemeı tur. Sý tospalarynyń oryndary tur. Onyń bireýi 50-60 paıyzǵa daıyn, qalǵan úsheýi tozǵan. Aýdan aýmaǵyndaǵy burynǵy sý tospalaryn qaıta qalpyna keltirý úshin Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Sý resýrstary komıtetine qarasty «Qazsýshar» memlekettik mekemesi tarapynan qarjy bólinip, aýdanda fılıaly ashylsa, fılıal joǵarydaǵy mekemeniń teńgerimine alynsa degen tilegim bar. «Qazsýshar» mekemesi bizge qoldaý bildirse, eń bolmaǵanda bir sý tospasyn jóndetip alsaq, 6-8 myń gektar jerdi kóldetip sýarýǵa bolady. Eger fılıal ashylyp, oǵan 10 shtat berilip, tıisti tehnıkalarmen qamtamasyz etilse, aýdandaǵy sý tospalaryn bárin jylda daıyndap otyrar edik.

Aıagóz aýdanynda ózender az emes. Qazir kóktemgi tasqyn sýlary Aıagóz arqyly Balqashqa quıylyp jatyr. Kóktemde eki kózimiz tórt bolyp, tasqyndy kútip otyramyz. Sosyn «Oıbaı, aýyldardy sý alyp ketti» dep sanymyzdy uramyz. Qazir bárin tabıǵatqa ıtere salamyz. «Tabıǵat kináli» deımiz de jyly jaýyp qoıamyz. Eger biz tasqyndy joldan ustap alyp, tospalarǵa, arnalarǵa buryp, shabyndyqtarǵa jibersek, aýyldardy sý almas edi. Nege Keńes zamanynda aýyldardy sý almady, qazir nege tasqyn kóp? Qazir munyń biri de joq, sý toqtaýsyz keledi de aýyldy basady. Tarbaǵataı aýdanynda jumys istegende 8 myń gektar shamasyndaǵy jerdi kóldetip sýardyq. Qarǵyba men Bazar ózenderiniń sýyn jol-jónekeı Kóktúbek, Sátbaı aýyldaryna barǵansha sý rettegishter arqyly shabyndyqtarǵa jiberdik. Sol arqyly kóptegen aýyldardy tasqynnan aman alyp qaldyq.

Qazir biz aýdannyń aýyl sharýa­shy­ly­ǵy salasyndaǵy zor áleýetin eskere otyryp, «Aıagóz aýdany turǵyndarynyń turmystyq tabysyn jaqsartý» dep atalatyn baǵdarlama daıyndap jatyrmyz. Baǵdarlama aıasynda aýdan turǵyndarynyń óz aýlasynda mal, qus ósirýine múmkindik bersek, sol arqyly olardy jumyspen qamtysaq deımiz. Jasyratyny joq, qazirgi tańda aýdan turǵyndarynyń kópshiligi aýlalarynda mal ustamaıdy, qus ósirmeıdi. Osy rette arnaıy komıssııa quryp, aýdannyń árbir aýylyndaǵy turǵyndardyń qanshasy mal ustaıtynyn, qanshasy ustamaıtynyn anyqtap, saraptama jasamaq oıymyz bar. Aýyl turǵyndary nege mal ustamaıdy? Onyń bir sebebi, shóptiń jetispeýshiligi, shóp baǵasynyń qymbattyǵy. Shópti ósirý biz sóz etip otyrǵan kóldetip sýarýǵa kelip tireledi. Eger biz osy júıeni qolǵa alyp, máselen, aýdanda 20 myń gektar jerdi kóldetip sýarsaq, 20 myń tonna shóp alamyz. Shóp kóp bolsa baǵasy da soǵurlym arzan bolady. Qazir shóp az bolǵan soń baǵasy qymbat. Tarbaǵataıda jumys istegende úıiniń aýlasynda mal bordaqylaıtyn turǵyndar sany saýsaqpen sanarlyq bolsa, qazir myńǵa jýyq otbasy osy paıdaly ispen shuǵyldanyp jatyr. Sondaǵy tájirıbeni Aıagózge de engizip, árbir úıde 10, 20 bas­tan mal bordaqylaýǵa qol jetkizsek degen oıymyz bar. Bul jumys aýdanda bastalyp ketti deýge de bolady. Qazir Aıagózde keıbir kóp balaly analar ataý­ly áleýmettik kómek qarjysyna mal alyp, bordaqylaı bastady. Qyrdaǵy aǵaıyn bordaqylaǵan maldaryn Aıagóz qalasynda apta saıyn ótetin aýylsharýashylyq jármeńkesinde ózderi satyp, aq adal eńbekteriniń ıgiligin kórip jatyr. Alǵashqy kezde jármeńkede 7-8 iri qara satylǵan, qazir apta saıyn 30-40 iri qara mal satylýda. Jármeńkedegi baǵa bazardan 25-30 paıyzǵa tómen. Jármeńkeni aıtyp otyrǵanym, kóldetip sýarý qolǵa alynyp, shóp kóbeıse, jurt mal ustap, ony saýdaǵa shyǵaryp, ál-aýqatyn arttyrary anyq.

Jalpy, kóldetip sýarý jalǵyz Aıagóz úshin emes, óńirdiń ózge de aýdandary úshin asa ózekti. Aýyl-aýyldardy aralaǵan saıyn Keńes zamanynda agronom, zootehnık bolyp, aýyl sharýashylyǵy salasynda jumys istegen azamattar, aqsaqaldar «nege kóldetip sýarý júıesin qolǵa almaımyz, nege arnaıy qarajat bólinip, nege arnaıy baǵdarlama qabyldaýǵa bolmaıdy?» dep surap jatady. Kóldetip sýarýdyń paıdasy men artyqshylyqtaryn, el men jerge tıgizer ıgiligin joǵaryda aıttyq. Sondyqtan kóldetip sýarý týraly arnaıy memlekettik baǵdarlama qabyldansa da artyq etpes edi dep oılaımyn.

 

Dildábek ORAZBAEV,

Aıagóz aýdanynyń ákimi, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty

 

Shyǵys Qazaqstan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Altyn ordanyń aq tańy

Rýhanııat • Keshe

Qobyz bizge qaı dáýirden jetken?

Rýhanııat • Keshe

Almatyda kitap kórmesi ashyldy

Rýhanııat • Keshe

Kúlki kerýeni № 23

Rýhanııat • Keshe

Jańǵyrǵan Jambyl óńiri

Aımaqtar • Keshe

Baǵa QR kodtar arqyly beriledi

Medısına • Keshe

Rýhanı ráýishtegi tartý

Aımaqtar • Keshe

Turar taǵdyrynyń taǵylymy mol

Rýhanııat • Keshe

Orynbor jáne qazaq zııalylary

Rýhanııat • Keshe

El erteńi – jalyndy jastar

Prezıdent • Keshe

Uqsas jańalyqtar