Álem • 07 Qarasha, 2019

Balqar halqynyń uly aqyny – Kıazım Mechıev

266 retkórsetildi

...1999 jyldyń kúzinde Taldyqorǵan qalasyna soltústik Kavkazdaǵy Kabardın-Balkar respýblıkasynan arnaıy delegasııa ushyp kelip, eki el arasyndaǵy kelisim boıynsha Qaratal aýdanyndaǵy eski zırattardyń birinen Balkar halqynyń uly aqyny Kıazım Mechıevtiń súıegin qazyp alyp, qarasha aıynyń biri kúni, tańǵy saǵat altyda óz elderine qaraı ushyp ketti.

On toǵyzynshy ǵasyrdyń orta she­ninde Qap taýlarynyń bókterindegi Sheki aýylynda turatyn Bekki ustanyń otbasynda sol aıaǵy oń aıaǵynan áldeqaıda qysqa sábı shyryldap dúnıege keldi. Shil­dehanaǵa jınalǵan jurt oǵan Kıazım dep at qoıyp, baıǵus balanyń bolashaǵy endi qalaı bolar eken desip, bas shaı­qasyp tarqasty.

Olar árıne, keleshekte Kıazımniń musylmansha saýat ashyp, shyǵys poezııa­synyń jaryq juldyzdary Nızamı, Fızýlı, Saadı, Rýmı jyrlarymen sýsyndap, ózi de óleń jazyp, Mekkege eki ret sapar shegip, Ystanbul, Baǵdat, Da­mask qalalaryn taıaqqa súıenip júrip-aq aralap, ǵylym-bilim izdep, týǵan eliniń baqyty men muńyn jyrlap, balkar halqynyń uly aqyny atanatynyn ol kezde, árıne, bilgen joq.

Ýaqyt óte kele aqynnyń qalamynan týǵan jyrlar án bolyp qalyqtap, Qap taýynyń alqońyr keshterinde alysqa estilip jatty. Ony tyńdaǵan eldiń kóńi­li tolqyp, kózine jas irkildi. Kıazım jyrlary óz halqynyń keýdesindegi armanyn, ańsaryn qozǵady. Sondyqtan da, ony árbir balkar óz júreginen shyqqan án-jyr esebinde qabyldady.

Jıyrmasynshy ǵasyrda talaı náýbetti basynan keshken taý halyqtaryn Kıazım aqyn árdaıym sabyrly, tózimdi bolýǵa, Alla taǵalanyń aq jolynan adaspaýǵa shaqyrdy. Keńes zamanynyń belsendileri ony dinshil, qudaıshyl aqyn retinde túrmege jaýyp: «Jańa úkimet – ateıster úkimeti, endeshe, sen nege namaz oqısyń, bul bizge kórsetken qar­sylyǵyń ba?» dep dúrse qoıa bergen shaqta Kıazımniń: «Meniń namaz oqýym sizderge degen qarsylyǵym emes, Alla jolyndaǵy adaldyǵym, myz­ǵymas se­nimim. Ol senim óz otanyma degen súıis­penshiligimdi nyǵaıta túsedi», dep jaýap qatqanyn búgingi urpaq ańyz qy­lyp aıtady.

1943 jyldyń qazan aıynan bastap 1944 jyldyń maýsymyna deıingi aralyqta stalındik qatal saıasat «nemis basqynshylarymen sybaılas boldy» degen jalǵan jeleýmen Kavkazdaǵy qyrym tatarlaryn, cheshen, ıngýsh, qarashaı, bal­kar halyqtaryn túgeldeı Sibirge já­ne Ortalyq Azııaǵa jer aýdarǵany belgili.

Taýdaǵy balkar aýyldaryna kelgen áskerıler Kıazımniń ózimen birge alyp ketpek bolyp, býyp-túıip qoıǵan kitap­taryn shashyp, aıaǵymen taptap ótkende, qart aqynnyń jer tizerlep otyryp jy­laǵanyn týǵan nemeresi Ýzeır óz este­liginde ashyna otyryp aıtady.

Azap vagondarynda ashtyqtan, aýrý­dan qyrylyp, jadap-júdegen balkar halqynyń basym bóligin bolshevıkter Qazaqstanǵa, qalǵandaryn Qyrǵyzstan men О́zbekstanǵa ornalastyrady.

Mine, sóıtip Kıazım aqynnyń otbasy men jaqyn týystary sol kezdegi Taldy­qorǵan oblysy, Qaratal aýdanyn­daǵy kolhozdarǵa qonys tebedi. О́zderi ash otyrǵanyna qaramastan olarǵa baýyrmal qazaq eli qolyndaǵy baryn usynyp, kómek berýge tyrysady.

Jaıylymdaǵy malshylar qaýymy: «Bizge kelip, sút alyp ketińder», dep shaqyrady. Sol kezde balkarlar álgi sútti quıyp alatyn ydys taba almaı qı­nalǵandaryn áli kúnge deıin umytpaıdy.

Birde qazaqtardan alǵan azyn-aýlaq sútten uıytqan aırandy basqalarǵa qaldyrmaı, túgel iship qoıǵan nemeresine Kıazım aqyn sustana qaraıdy. Sonda Ýzeır: «Ata, bizdiń eldiń aıranyna qat­ty uqsaıdy eken. Sodan keıin shydaı almaı, qalaı taýysyp qoıǵanymdy ózim de bilmeımin», depti jylamsyrap.

Bul sózdi estigende aqynnyń júregi eljirep, kózine jas kelip, nemeresiniń basynan sıpap, oılanyp qalady. Tap sol kezde onyń kóz aldyna óziniń týǵan jeri, Qap taýlary elestep, keýdesinde saǵynysh sazy kúmbirleı jónelgeni anyq-ty...

Jasy seksen altyǵa qaraǵan shaqta, 1945 jyldyń 14 naýryzy kúni Kıazım aqyn dúnıeden ótti. Ony aqtyq saparǵa shyǵaryp salýǵa kóp adam jınaldy.

Aqynnyń búginde kózi tiri nemeresi Taýka Mechıev jetisýlyq Beısenbek Qosybaev degen kisiniń: «Sol jyly naýryz aıynda men áskerden oralǵan edim. Soǵystan aman-esen, tiri kelgenime qýanyp, ákem toı jasaımyn dep otyrǵan bolatyn. Biraq, Kıazım aqynnyń qaıtys bolýyna baılanysty toıdy keıinge qaldyrdyq», degen esteligin esinde myqtap saqtap qalypty.

 * * *

Bıyl qazan aıynyń 30-y kúni Kabardın-Balkar respýblıkasynyń astanasy Nalchık qalasynda balkar halqynyń uly aqyny Kıazım Mechıevtiń 160 jyldyq mereıtoıy atalyp ótti. Keshkilik qala ortalyǵyndaǵy Mýzyka teatryna jınalǵan el aqyn jyrlarymen meıiri qanǵansha sýsyndady.

Bul kúni Kıazım Mechıevtiń jyrlary tek balkar tilinde ǵana emes, orys, qazaq, tatar, bashqurt, qumyq tilderinde de asqaqtady.

«Biz qazaq eline dán rızamyz. Olar­dyń bizge jasaǵan jaqsylyǵyn eshqashan umytpaımyz!» dep týystyq, dostyq peıil bildirgen balkar eli belgili qazaq aqyny Baqytjan Abyz tárjimalaǵan Kıazım jyrlaryn ystyq yqylaspen tyńdap, shyn júrekten dúrkirete qol soqty.

Jýarsyńdar súıegimdi arýlap,

Attandyryp meni sońǵy saparǵa,

Joqtarsyńdar daýys salyp aryndap,

Kóz ilmesten taǵy bir tań atarda,

 

Qazarsyńdar laqatymdy japyrlap,

Sendersińder máıitimdi kóterer,

Kómersińder topyraqpen aqymdap,

Tirilerdiń paryzy bul óteler.

 

Eı, jamaǵat jáne dos-jar aǵaıyn

Senderge arnap burmaq

Kázim sóz basyn:

Tar jolda keshseń taǵdyr talaıyn,

Aman alyp shyǵar seni joldasyń.

 

Kúsh pen qýat – yntymaqta, birlikte.

Ǵadaýatsyz maǵyna joq tirlikte.

Jaǵyń túspeı esh jamandyq kórme sen,

Shańyraǵyńa esh páleket kelmesin.

 *  *  *

Kelesi kúni balkarlyqtar qonaqtardy Kıazım aqyn týǵan ólkege – Cherek aýdanyna alyp bardy. Olar aqynnyń jol aıryǵyndaǵy tastan qashalǵan bıik eskertkishine gúl shoqtaryn qoıdy.

Sodan keıin Kabardın-Balkar res­pýblıkasynyń júz keremetiniń biri sanalatyn áıgili Kógildir kóldiń ja­ǵasynda poezııa keshi bolyp ótti.

Balkar aqyndary bizge bul kóldiń tereńdigi áli kúnge deıin anyqtalmaı kele jatqandyǵyn aıtyp, Kıazım aqyn jyrlarynyń mazmuny da osynaý tań­ǵajaıyp kól sekildi tereń ári tuńǵıyq emes pe dep syr aqtardy.

 

ALMATY – AQTAÝ – MINERALNYE VODY – NALChIK – MINERALNYE VODY – NUR-SULTAN – ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Jańa úlgidegi kólikter

Qoǵam • Keshe

Oqyrmanmen oı bólisti

Rýhanııat • Keshe

Qııanatqa qarsy turǵan gazet

Rýhanııat • Keshe

Jemqorlyq jerge qaratady

Qoǵam • Keshe

«Bir synaǵan jamandy...»

Aımaqtar • Keshe

Erli-zaıyptylardyń erligi

Aımaqtar • Keshe

El ıgiligin eselegen jan

Rýhanııat • Keshe

Teńgeniń tegeýrini

Qarjy • Keshe

Senim kapıtaly

Ekonomıka • Keshe

Shymkenttiń úlgili otbasylary anyqtaldy

Aımaqtar • 14 Qarasha, 2019

Almatyda páter balldyq júıemen beriledi

Aımaqtar • 14 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar