07 Qarasha, 2019

Tatýlasý – daýdy sheshýdiń eń tıimdi ádisi

79 retkórsetildi

2018 jyldyń basynda Joǵarǵy Sot tóraǵasy Jaqyp Asanovtyń bastamasymen sot júıesin odan ári damytý maqsatynda jeti basym mindet aıqyndalyp, jeti joba boıynsha jumys toptary qurylǵan bolatyn. Sonyń biri – «Tatýlasý: sotqa deıin, sotta» jobasy.

Jobanyń maqsaty – halyqtyń sanasyn ózgertip, qoǵamdaǵy daýkestiktiń deńgeıin tómendetý jáne daýlardy kelisim arqyly tıimdi   sheshý múmkindikterin joǵarlatý. Bul joba «Qazaqstan-2050» strategııasy, «Ult jospary - reformalardy júzege asyrý jónindegi 100 naqty qadam» jáne «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalaryndaǵy Elbasy tapsyrmalarynyń aıasynda júzege asyp otyr. Osy atalǵan baǵdarlamalarda daýlardy sottan tys retteý joldaryn jetildirý kózdelgen.

Sottan tys tatýlasý ortalyqtaryn qurý úshin syr óńiri pılottyq aımaq retinde tańdalyp,  respýblıka boıynsha birinshi Tatýlasý ortalyǵy Qyzylordada ashyldy. Nelikten bul bastama kóterilip otyr degen zańdy suraq týyndaýy múmkin. Árıne, bul birinshiden, Elbasynyń tapsyrmasy.

Ekinshiden, sottardyń daý sheshýdegi mindetterin, onyń qyr-syryn, sebep-saldaryn biletindikten, osy problemanyń ońtaıly sheshý joldaryn qarastyrý.          Osy baǵdarlamalardyń sheńberinde jańa júıelik, túbegeıli ózgerister qolǵa alynyp otyr. Qazirgi tańda elimiz boıynsha 46 tatýlasý ortalyqtary men 1000-nan asa tatýlastyrý kabınetteri jumys isteıdi.

2019 jyldyń 11 maýsymynda Nur-Sultan qalasynda Tatýlasý ortalyǵy ashylyp, alǵashqy kúni-aq onda medıatorlyq kelisim jasaldy. Bul daýlardy balamaly tásilmen sheshýge suranystyń baryn bildirip otyr. Baǵdarlama qoǵamda quqyqtyq daýlardy sottan tys retteýdiń tásilderin nasıhattaýǵa basymdyq beredi. Joba boıynsha keshendi jumystar nátıjesinde daýlardy sheshýdiń mádenıeti qalyptasady, moraldyq jáne materıaldyq shyǵyndar azaıady; daýkestiktiń deńgeıi tómendeıdi jáne quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýǵa bolady.

Bizdiń basty jetistigimiz – sotqa kez kelgen sebeppen bara beretin daǵdyny ózgerttik. Degenmen, is sotqa túsken jaǵdaıda, taraptar sot medıasııasynyń arqasynda eki jaqqa da qolaıly kelisimge kelý múmkindigine ıe bolady. Qazirgi ýaqytta «Sottaǵy tatýlastyrý rásimderi» pılottyq jobasy 93 sotta iske asyrylyp, onda sýdıa-tatýlastyrýshylar jumys jasaýda. Onyń 64-i birinshi saty sottarynda ornalasqan. Tatýlastyrý rásimderine kelgen azamattardyń 55 % tatýlasqan, ıaǵnı bul atalǵan pılottyń nátıjesi medıasııa áleýetiniń joǵary ekendigin kórsetip otyr.

Sonymen qatar, júrgizilgen áleýmettik saýlnamanyń nátıjesinde suralýshylardyń 90 % jýyǵy jobany qoldap, tatýlastyrý rásimderiniń qajettiligin kórsetken. Bıyl prokýratýramen birge elimizdiń óńirlerinde Tatýlasý ortalyqtaryn qurý josparlanǵan bolatyn. Olardy Quqyq qorǵaý qyzmeti ortalyqtarymen biriktirý kózdelgen. Búgingi tańda mundaı ortalyqtar Atyraý jáne Jambyl oblysynda jumys jasap, óziniń tıimdiligin  kórsetýde. Tatýlasý ortalyqtarynda qaralatyn daýlardyń basym bóligin otbasylyq, neke, jer daýlary, eńbek sharttary men basqa da kelisim-sharttardan  týyndaıtyn daýlar quraıdy.

 Tatýlastyrý ortalyqtarynda kásibı medıatordan bastap psıholog, notarıýs, sot oryndaýshylary, konflıktologtar men advokattar halyqqa tegin keshendi qyzmet kórsetedi. Osy oraıda ortalyqtar jumysynyń júıeli túrde jumys jasaýyna daýly máselelerdi sheshýde kóp jyldyq tájirıbesi bar otstavkadaǵy sýdıalarymyz atsalysyp júrgenin erekshe atap ótken jón.

El arasynda «Tatýlasý: sotqa deıin, sotta» jobasyn túsindirip, ony keńinen nasıhattaý maqsatynda 2018 jyldyń basynan bastap joba jetekshisi bastaǵan jumys toby respýblıka óńirlerin aralap, aımaqtyń zııaly qaýym ókilderi men áleýmettik sala mamandarymen kezdesýler ótkizdi.

Qazaq ejelden ulttyq ádet-ǵuryptary men salt-dástúrlerin berik ustanǵan, rýhanı qundylyqtaryn ulyqtaǵan halyq. Kezinde bıler ınstıtýty, aqsaqaldar alqasy bolǵan, shet shyqqandy shettetpegen,    tentekti túzeı bilgen el retinde Bıler keńesiniń bolýy óte mańyzdy. Joba aıasynda ata-babamyzdyń osy ıgi dástúrin qaıta jańǵyrtý maqsatynda Bıler keńesi ınstıtýtyn jańǵyrtýdy qolǵa alyp otyrmyz.     Ol joǵaryda atalǵan tatýlasý ortalyqtarynda jáne kásipodaqtar federasııasy men jergilikti ákimdikterdiń janynda jumys isteıtin bolady.

Búgingi tańda elimiz boıynsha 412 Bıler keńesi jumys isteıdi. Bir jylǵa jeter-jetpes ýaqyttyń ishinde 750 daýly másele bıler keńesiniń kómegimen sheshilse, onyń basym bóligi azamattyq jáne ákimshilik ister  ekenin aıta ketý kerek. Qara qyldy qaq jarǵan babalyrymyzdyń jolyn ustanatyn Bıler keńesine ár óńirdiń sózderi ótimdi, bilimdi, parasatty zııaly qaýym ókilderi saılanatyn bolady. Olar «bı» degen atyna laıyq sheshimder qabyldap, daýly máselelerdi tıimdi sheshedi degen senimdemiz.

Budan bólek, Tatýlasý ortalyqtarynyń qyzmeti din mamandary tarapynan da  qoldaý taýyp otyr. Máselen, QMDB tóraǵasynyń birinshi orynbasary,    naıb múftı Naýryzbaı qajy Taǵanuly jýyrda ǵana Nur-Sultan qalasyndaǵy Tatýlasý ortalyǵyna arnaıy kelip, jumysymen tanysqan edi. Ol atalǵan jobaǵa Qazaqstan Musylmandary Dinı basqarmasy tarapynan qoldaý bildiretinin jetkizip, aldaǵy ýaqytta halyqpen udaıy baılanysta bolatyn ımamdar men din qyzmetkerleriniń medıasııa qyzmetimen tanysýy maqsatynda olarmen semınarlar ótkizip, ortalyq jumysyn olarǵa keńinen túsindirip, medıasııalyq kelisimderdiń qalaı  jasalatynyn aıtyp berseńizder degen usynysyn jetkizip edi.

Mine, osy usynys eskerilip, 12 qarashada Qazaqstan Musylmandary Dinı basqarmasynyń ǵımaratynda ımamdar jáne din qyzmeterlerimen kezdesý ótkizýdi josparlap otyrmyz. Aldaǵy ýaqytta, halyqty únemi birlikke, tatýlyqqa shaqyryp    júretin ımamdar men din qyzmetkerleriniń Tatýlasý ortalyqtarynyń keńinen nasıhattalýyna septigi tıedi degen oıdamyn.

Sondaı-aq, ótken jyly áriptesterimiz BAÁ (Dýbaı), Sıngapýr memleketterine baryp qaıtty. Osy eldiń tájirebıesin kórdi. Bul elderde otbasylyq sottar jumys jasaıdy eken. Olar otbasylyq daýlardy, ıaǵnı ajyrasý, bala asyrap alý máseleleri boıynsha daýlardy qaraıdy. Tipti  erli-zaıyptylar ajyrasqannan keıinde olardyń ary qaraı ómir súrýine jaǵdaı jasalady (psıhologtar jumys jasaıdy). Grýzııada bizdiń ortalyq sııaqty ortalyqtar jumys jasaıdy. Onda medıatorlarǵa memleket tarapynan aılyq tólenedi eken. Demek bul máselege jalpy memleket múddeli bolyp otyr degen sóz.

Árıne ortalyqtardy tez arada ashyp, onyń jumysyn uıymdastyrý, halyqtyń sanasyn ózgertý ońaı sharýa emes. Deıturǵanmen, «Jumyla kótergen júk jeńil» degendeı ortalyq jumystaryn durys uıymdastyryp, bir arnaǵa salyp, halyq arasynda nasıhattaý jumystaryn júrgizsek, onyń nátıjesi oń bolatynyna senimdimin.

Ábilseıit TÚLKIEV,

Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Soty apparatynyń

bas konsýltanty

 

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Ulylar murasy – urpaqqa ónege

Aımaqtar • Búgin, 06:42

«Atyńnan aınalaıyn, Áýlıe ata»

Rýhanııat • Búgin, 06:40

Paralımpıadalyq nysandy aralady

Úkimet • Búgin, 06:24

El ardaǵy – elý esim

Qoǵam • Búgin, 06:20

On aıdaǵy ornyqty damý

Ekonomıka • Búgin, 06:17

Strategııalyq yqpaldastyq artady

Parlament • Búgin, 06:09

Mıssııa basshysymen kezdesti

Úkimet • Búgin, 06:08

Kúlki kerýeni № 14

Rýhanııat • Keshe

176 keli qyzylbalyqpen ustaldy

Aımaqtar • Keshe

6 myń shaqyrym jol aqyly bolady

Ekonomıka • Keshe

Arnaıy ekonomıkalyq aımaq

Ekonomıka • Keshe

Qaharmanǵa qurmet

Rýhanııat • Keshe

Maqsaty bıik «Mámile»

Aımaqtar • Keshe

JITS-ke qarsy is-sharalar ótedi

Medısına • Keshe

Talanttar tálimgeri

Rýhanııat • Keshe

Aqyn jáne onyń mýzasy

Rýhanııat • Keshe

Aýadan qarmaǵan aıyppul

Aımaqtar • Keshe

Sholohovqa aq bota syılaǵan

Aımaqtar • Keshe

Úrkimbaev úılesimi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar