Rýhanı jańǵyrý – ulttyq sanamen tyǵyz baılanysty. Onyń túpki maqsaty – ulttyq biregeılikti saqtap, el ishinde beıbitshilik pen kelisim úılese otyryp, ulttyq bereke, birlik saltanat qurǵan básekege qabiletti, tabysty el bolý. Osy turǵyda, Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy – jeke tulǵanyń damý múmkindikteriniń negizgi satylaryn qamtyǵan keshendi joba.
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynda qoıylǵan mindetterdi júzege asyrýdyń negizgi tetikteriniń biri – «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy. Atalǵan joba aıasynda Ulttyq aýdarma bıýrosynyń úılestirýimen gýmanıtarlyq bilimniń barlyq baǵyttary boıynsha álemdegi eń úzdik degen 48 eńbek ana tilimizge aýdaryldy. Aýdarma prosesi jalǵasyp jatyr. Bul jalpy qazaqy oqyrman úshin de, zertteýshiler men stýdentter úshin de úlken múmkindik jáne mundaı aýqymdy joba elimizde alǵash ret qolǵa alynyp otyr.
Osy keleli is aıasynda álemdik aqyl-oı alamanynda aıtarlyqtaı orny bar Iýrıı Lotmannyń «Semıosfera» («Tańbalar álemi») dep atalatyn eńbegi qazaq tiline tárjimalandy. Tańbalar júıesi týraly ǵylym, ıaǵnı semıotıka – kez kelgen aýqymdaǵy gýmanıtarlyq izdenisterdiń ózindik erekshelikteri aıqyn kórinis tapqan ári bir izge túsirilgen ǵylym. Jalpy, gýmanıtarlyq paıym turǵysynan alǵanda da, tarıhı, mádenı, ádebı analız turǵysynan alǵanda da bul kitaptyń bereri mol.
Jalpy, semıotıkany tańbalar júıesi týraly ǵylym dep bilemiz. Semıotıkter búkil jaratylysty tańbalardyń jıyntyǵy dep qaraıdy. Sóz de bir tańba, ómir de bir tańba, mádenıet, aýa, jer, aqıqat bári óz aldyna bir tańba. Álbette, bul ǵylym joq jerden paıda bolǵan joq. Kóne oıshyldar munyń alǵysharttaryn sóz qylǵan bolatyn. Tańbanyń tabıǵatyn dinı, sonymen qatar materıalıstik turǵydan qarastyrǵan ǵalymdar da boldy. Alaıda, bul máseleni ǵylym retinde júıege túsirgen ǵalymdar qatarynda Ch.Pırs, F.Sossıýr, Ch.Morrısterdi ataýǵa bolady. Keıinnen muny túrli mazmunda tereńdete qarastyrǵandardyń qatarynda Bart, Iаkobson, Levı-Stross, Greımas, Derıda syndy basqa da zertteýshilerdi erekshelep ataýǵa bolady. Atalǵan ǵalymdardan Lotman izdenisiniń basty ereksheligi ǵalymnyń semıotıkany eń áýeli mádenı kod retinde, ıaǵnı mátinge aınalǵan mádenı qatynastar, aqparattar aǵyny retinde qarastyrýy dep bilemin.
Bul eńbeginde Iýrıı Lotman semıotıka teorııasy men metodologııasyn, semıosfera qurylymy men erekshelikterin naqty mysaldarmen, tıpologııalyq taldaýlarmen túsindirip beredi. Eńbek sonysymen qundy. Taldaýlar tarıhı dáıektermen, kóbine ádebı mátin sıýjetterimen bekitilip otyrady. Osy eńbegi arqyly ol Máskeý–Tartý semıotıka mektebiniń negizin qalaýshy retinde álemge tanyldy. Avtor osy eńbeginde tilderdiń joıylyp ketpeýi men únemi qoldanysta bolýy úshin qajet qarym-qatynastardyń mádenı negizderine oı júgirtedi. Semıotıka keńistigin túgeldeı bútin bir júıe nemese aǵza retinde qarastyrýdy usynady. Sonymen qatar semıosferany sıpattaıtyn belgilerdi, olardyń qyzmetin, semıotıkalyq prosester men semıozıs qubylysyn túsindirip ótedi. Lotman mádenıet jáne til, mádenıet jáne mátin, mádenıet jáne tarıh, mádenıet jáne aqparat, mádenıet jáne mátin fýnksııasy, mátin men tarıh, mátinniń tarıhı zańdylyqtary degen kúrdeli qarym-qatynastardy arnaıy qarastyryp, olardyń túp negizin qozǵaıdy.
«Semıosferada» jınaqtalǵan ǵalymnyń tańdaýly eńbekteri ony tórtkúl dúnıege tanytty. Tańdalǵan kitapqa kirgen monografııalar («Mádenıet jáne jarylys», «Oıshyl álemder ishinde»), túrli jyldarda jaryq kórgen maqalalary, búgingi tańda qaıtadan ǵylymı aınalymǵa enip, gýmanıtarlyq bilim mamandary úshin orasan múmkindik alańyn týdyryp otyr. Búginde álemniń ozyq joǵary oqý oryndarynda semıotıka derbes pán retinde júrgiziledi. Tańbalar týraly ilimge degen qyzyǵýshylyq eń aldymen aqparat almasý, ǵylymı dıskýrs hám mádenı tanym turǵysynan asa mańyzdy. Búginde biz mádenı, ulttyq, tarıhı kod týraly onyń túpki mánine boılamaı jıi sóz qozǵaımyz. «Semıosfera» bul túsinikterdiń túpki mehanızminen bastap, taralý tártibine deıin aıqyndap beredi. Tańbalar týraly ilim – óner men ómirdiń, ult pen mádenıettiń, tarıh pen til biliminiń, adam balasynyń aqparat almasý qaǵıdattarynyń mánin taıǵa tańba basqandaı túsindiredi. Máselege, onyń bastapqy mindeti turǵysynan qaraýdy úıretedi.
Tómende osy eńbektegi mádenı qatynastar, tildik álem, mádenıet pen ónerdiń, ómirdiń toǵysar tustary jaıly máselelerge toqtalamyz.
Bul taqyrypqa sóz qozǵaǵanda ǵalym tańbalar júıesin atalǵan eńbeginde áýeli tildik álemmen baılanystyrady. Lotmannyń pikirinshe, biz til keńistigine tastaı batyp, sýdaı sińip ketkenbiz. Álbette, qaı jaǵynan alyp qarastyrsaq ta, biz tildik keńistikten qasha almaımyz. Biz onyń bir bólshegimiz, ol da bizdiń bir bólshegimiz. Bul rette tilmen araqatynasymyz jaıbaraqat dep aıta almaımyz: tildiń sheginen tysqary shyǵý úshin bar kúsh-jigerimizdi salamyz, jalǵan men ótirikti, aýytqýshylyqtardy, kemistikterimiz ben olqylyqtarymyzdyń denin dál osy tilge artyp qoıamyz. Tilmen kúresý talpynystary tildiń ózi sııaqty kóneden kele jatyr. Tarıh, bir jaǵynan, bul talpynystardyń úmitsizdigine, ekinshi jaǵynan, ómiri bitpeıtinine kózimizdi jetkizip otyr.
Lotmannyń tildik keńistigi kúndelikti qoldanystaǵy tilmen shektelmeıdi. Ol bizdiń adamı, mádenı, ulttyq sanamyzdyń qamtıtyn sheńberlerimen tikeleı baılanysty. «Rýhanı jańǵyrýdaǵy» sana jańǵyryǵyn túısinýde de bul eńbektiń mańyzdylyǵy erekshe.
«Tańbalar áleminiń ózeginiń biri – onyń ártektiligi», deıdi Lotman. – Ýaqyt osindegi sıkldik qozǵalystarda túrli qosalqy júıeler qatar ornalasady. Máselen, qazirgi zamanda Eýropada áıelder modasynyń aınalym jyldamdyǵy jylmen ólshense, tildiń fonologııalyq qurylymy baıaý ózgeretini sonshalyq, tipti biz ony ózgermeıtin dúnıe dep qabyldaýǵa beıim bolady ekenbiz».
Rasynda da qazirgi qazaq tiliniń mazmun baılyǵy kún sanap jutap bara jatqanymen, ekinshi jaqtyń paıymy turǵysynan ol ózgermes dúnıe retinde qaralyp, úırenshikti baıbalam qalpyna túsip otyr. Osy tusta Iý.Lotman Lermontovtyń «Aqyndar óz tabanyn ózi soryp, qorektenetin aıýlarǵa uqsaıdy» degen tujyrymyn keltiredi. Semıotıkalyq qurylymdarǵa qatysty bul mysaldy qazirgi ana tilimizdiń ahýalymen qaraılas qaraýǵa da bolady. Ulttyq keńistigimizdi qalyptastyratyn ana tilimiz desek, onyń ózge mádenıetter keńistigindegi orny qandaı? Búginde balabaqshalarda qostildi tulǵa qalyptasyp keledi, onyń damý dınamıkasynyń qarqyny qandaı? Eger bul suraqtardy da Lotman kóterip otyrǵan tańbalar álemi aıasynda qarastyrsaq, nendeı nátıjelerge qol jetkizemiz?
Lotman kez kelgen ulttyń mádenı shekarasynyń mańyzdylyǵyna toqtalady. Ári qaraı ǵalym oıyn odan saıyn tereńdetip ulttyq mádenıettiń ózge mádenı qabattarmen qatynasyn da tilge tıek etedi: «Bul shekara semıotıkadan tys saladan basa kóktep kiretin basqynshylarmen qıylysady, al bul basqynshylar basa kóktep kirgeni bylaı tursyn, ózimen birge dınamıkasyn ala keledi, keńistikti túrlendirip jiberedi, áıtse de keńistik zańdary boıynsha ózderi de túrlenedi. Sonymen birge semıotıkalyq keńistik ózinen mádenıettiń tutas qabattaryn udaıy shyǵaryp tastap otyrady. Bul qabattar mádenıettiń sheginen tysqary túzilim toptaryn jasaıdy da, mádenıetke múldem umyt bolyp, jańa qabat retinde qaıta kirý úshin, óz ýaqytyn kútip otyrady. Semıotıkadan tys salamen aýys-túıis dınamıkanyń taýsylmas qoryn qalyptastyrady».
Bul «máńgi qozǵalys» udaıy jańǵyryp, jańaryp, tolyǵyp otyratyndyqtan eshqashan toqtamaıtyny da barshaǵa málim.
Eń aldymen, qazaq tili bolsyn, ózge de tilder bolsyn, til teorııasy turǵysynan alǵanda barlyǵynyń bolmysy bir. Lotman bul turǵyda tilder tabıǵatyn ári kúrdeli qatynas júıesi ári adamzattyń mádenı jady turǵysynan qyzyqty salystyrýlar negizinde qarastyrady. Mádenıet te óz kezeginde, tek mádenıet sheńberinde emes, mádenıetten tys keńistikti taný arqyly zerdelenedi. Bul óte qyzyq paıym. Qazaq til bilimi salasynyń mamandary men mádenıettanýshylary úshin Lotman usynǵan kategorııalar eń aldymen pándi maǵynalyq keńistik jáne pánaralyq qatynastar álemi retinde qarastyrý múmkindigi der edim.
Mádenıt uǵymynyń ereksheligin keńinen qozǵaǵan bul eńbektiń qamtý aıasy óte keń. Ǵalym kez kelgen taqyryp ózegin onyń strategııalyq aýqymyn saqtaı otyryp saralaıdy. «О́mirdi mátinge aınaldyrý – oqıǵalardy túsindirý emes, ulttyń jadyna engizý. Al biryńǵaı ulttyq jadtyń bolýy biryńǵaı aǵza túrinde ulttyq ujymnyń ómir súrý belgisi» deıdi Lotman. Osy ispettes tujyrymdar ǵalym paıymynyń máselege múlde ózge qyrynan qaraıtynyn ańǵartady.
Ǵalym kezinde alyp talant ıesi Tolstoı tereńdep barǵan taqyrypqa da oı júgirtedi. Tolstoı «О́ner degenimiz ne?» degen áıgili suraqqa, «óner – adamzattyń izgilikke úzdiksiz ilbip jyljýy» degen mazmunda oı qorytady. Tańbalar áleminde óner de óz aldyna bir tańba. Alaıda, onyń ózindik júıesi men ishki dınamıkasyn qalaı taldaımyz? О́nerdiń ózin emes, onyń qyzmetin taný qanshalyqty tıimdi? Lotman dál osy fýnksıonaldyq turǵydan tujyrym jasaıdy da: «О́ner tanıtyn aqıqattyń taýsylmaıtyny sııaqty, jańa tildi izdeý jolyndaǵy óner de eshqashan túgesilmeıdi» deıdi.
Álbette, bir jaǵynan, HIH ǵasyrdaǵy pozıtıvıstik fılosofııa, ekinshi jaǵynan, gegeldik estetıka sanamyzda «óner – aqıqattyń aınasy» degen túsinikti qalyptastyrǵany málim. Al árqalaı sımvolıstik jáne dekadenttik teorııalar jıyntyǵy óner men ómirdi, ıt pen mysyqtaı qubylys retinde nasıhattady. Mundaı antıtezalardy Lotman shynaıy ónerde máńgilik egiz uǵymdaı kórinis tapsa, al ómirde múlde múmkin emes qatynas deńgeıinde qarastyrady. Lotman paıymynsha, pendeniń tanym keńistigi ónerdiń basty quraly. Olaı bolsa, adamnyń tanym keńistigi degenimiz ne? Bul uǵymnyń aıasynda biz qandaı kategorııalardy qarastyramyz degen keshendi suraqtardy alǵa tartady.
Tanym kókjıegin saralaı kele, Lotman Batys pen Shyǵys teketiresine de oı júgirtedi. Bul turǵyda ǵalym pikiri «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynda qoıylyp otyrǵan máselemen mazmundas keledi. Ulttyq sana týraly aıtylǵan tusta Elbasy N.Nazarbaev: «HH ǵasyrdaǵy batystyq jańǵyrý úlgisiniń búgingi zamannyń bolmysyna saı kelmeýiniń syry nede? Menińshe, basty kemshiligi – olardyń ózderine ǵana tán qalyby men tájirıbesin basqa halyqtar men órkenıetterdiń erekshelikterin eskermeı, bárine jappaı eriksiz tańýynda. Ájeptáýir jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarıhynyń tereńinen bastaý alatyn rýhanı kody bolady» deıdi. Atalǵan taqyryp týraly «Semıosferadan» myna úzindilerdi keltire ketsem: «Batys» órkenıeti «shyǵys» órkenıetin mádenı «tirshilik etpeıtin» birdeńe dep emes, «álemdik mádenıet» dep atalatyn tutastyqqa qosylatyn seriktesi retinde qabyldap, onymen túıiskende, órkenıet eń aldymen ózgeshe kóringen mátinderdi óz fılosofııasy men ǵylymynyń metatilderi arqyly qaıta baıandaıdy».
«... Shyǵys jáne Batys Eýropa qatynastaryndaǵy kóz aldymyzda bolyp jatqan túbegeıli ózgeris, bálkim, jalpy eýropalyq ternarlyq júıege kóshýge jáne «eski álemdi túbirimen joıyp, onyń qırandylaryna jańa álemdi turǵyzý kerek» degen murattan bas tartýǵa múmkindik beretin shyǵar. Mundaı múmkindikti jiberip alý naǵyz tarıhı apat bolar edi».
Bul turǵydan alǵanda mádenıet adamzat tarıhynyń kúrdeli jáne keń uǵymdarynyń biri bolyp sanalady. Osy problemaǵa arnalǵan ádebıet te kólemdi ári kórnekti: tarıh fılosofııasynan bastap ártúrli dáýirlerdegi materıaldyq jáne rýhanı mádenıettiń jeke máseleleri jónindegi naqty zertteýlerge deıin ushy-qıyry joq salany qamtıdy. Alaıda problemalar men aspektiler qansha jerden kóp bolsa da, olardyń barlyǵy yqtımal eki tásilge saıady deıdi Lotman: «Eki túrli taldaý: dedýktıvti jáne ındýktıvti, logıkalyq jáne tarıhı». Lotmannyń «Semıosfera» eńbeginiń qundylyǵyn ondaǵy qamtylǵan taqyryptardy saralaı otyryp baǵamdaýǵa bolady. «Mátindegi mátin», «Boljamsyzdyq sáti», «Dınamıkanyń eki formasy», «Tús – semıotıkalyq tereze», «О́ner fenomeni», «Mátinniń úsh fýnksııasy», «Sımvol — «sıýjettiń geni»», «Tarıhı fakt problemasy», «Mádenıet jady», «Tarıhı zańdylyqtar jáne mátin qurylymy», «Mádenıet jáne aqparat», «Mádenıet jáne til», «Ujymdyq sana retindegi mádenıet jáne jasandy sana máseleleri», sondaı-aq «Mádenıet fenomeni» syndy taqyryptardyń qaı-qaısysy bolsyn oqyrmandy ártarapty rýhanı pikir almasýǵa ıtermeleıtin dúnıeler.
Ulan ERKINBAI,
A.Baıtursynuly Bilim akademııasynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor
