Qoǵam • 08 Qarasha, 2019

Tańbalar álemindegi mádenı jarylys

88 retkórsetildi

Belgili fransýz oıshyly Levı-Strosstyń «HHI ǵasyr – gýmanıtarlyq ǵylymnyń ǵasyry bolady, áıtpese ol múlde bolmaıdy» degeni bar. Al Tartý-Máskeý semıotıkalyq mektebiniń negizin qalaýshy Iýrıı Lotman bolsa, «Adamzattyń zııatkerlik tarıhy – adam jady úshin kúres» deı kele, bul máselege odan da keńirek qaraıdy.

Rýhanı jańǵyrý – ulttyq sanamen tyǵyz baılanysty. Onyń túpki maqsaty – ulttyq bire­geı­likti saqtap, el ishinde beı­bitshilik pen kelisim úılese otyryp, ulttyq bereke, birlik saltanat qurǵan básekege qabilet­ti, ta­bys­ty el bolý. Osy turǵy­da, Tuń­ǵysh Prezı­dent – El­ba­sy N.Á.Nazar­baevtyń «Rý­hanı jań­ǵyrý» baǵ­dar­lamasy – jeke tulǵa­nyń damý múm­kindikteri­niń negizgi sa­ty­­laryn qamtyǵan ke­shen­di joba.

«Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­­lamasynda qoıylǵan mindet­terdi júzege asyrýdyń negizgi tetik­­teriniń biri – «Jańa gýmanı­tarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy. Atalǵan joba aıasynda Ulttyq aýdarma bıýrosynyń úılestirýimen gýmanıtarlyq bilimniń barlyq baǵyttary boıynsha álemdegi eń úzdik degen 48 eńbek ana tili­mizge aýdaryldy. Aýdarma pro­sesi jalǵasyp jatyr. Bul jalpy qazaqy oqyrman úshin de, zert­teýshiler men stýdentter úshin de úlken múmkindik jáne mundaı aýqymdy joba elimizde alǵash ret qolǵa alynyp otyr.

Osy keleli is aıasynda álemdik aqyl-oı alamanynda aıtarlyqtaı orny bar Iýrıı Lotmannyń «Semıo­sfera» («Tańbalar álemi») dep ata­latyn eńbegi qazaq tiline tár­ji­malandy. Tańbalar júıesi týraly ǵylym, ıaǵnı semıo­tıka – kez kelgen aýqymdaǵy gýmanı­tar­lyq izdenisterdiń ózindik erek­shelikteri aıqyn kórinis tapqan ári bir izge túsirilgen ǵylym. Jal­­py, gýmanıtarlyq paıym tur­ǵy­­synan alǵanda da, tarıhı, mádenı, ádebı analız turǵysynan alǵan­da da bul kitaptyń bereri mol.

Jalpy, semıotıkany tańbalar júıesi týraly ǵylym dep bilemiz. Semıotıkter búkil jaratylys­ty tańbalardyń jıyntyǵy dep qaraıdy. Sóz de bir tańba, ómir de bir tańba, mádenıet, aýa, jer, aqıqat bári óz aldyna bir tańba. Álbette, bul ǵylym joq jerden paıda bolǵan joq. Kóne oıshyldar munyń alǵysharttaryn sóz qylǵan bolatyn. Tańbanyń ta­bı­ǵatyn dinı, sonymen qatar materıalıstik turǵydan qaras­tyrǵan ǵalymdar da boldy. Alaı­da, bul máseleni ǵylym retin­de júıege túsirgen ǵalymdar qa­t­arynda Ch.Pırs, F.Sossıýr, Ch.Mor­­rısterdi ataýǵa bolady. Keıin­nen muny túrli mazmunda tereń­dete qarastyrǵandardyń qatarynda Bart, Iаkobson, Levı-Str­oss, Greımas, Derıda syndy basqa da zertteýshilerdi erekshelep ataýǵa bolady. Atalǵan ǵalymdardan Lotman izdenisiniń basty ereksheligi ǵalymnyń semıotıkany eń áýeli mádenı kod retinde, ıaǵnı mátinge aınalǵan mádenı qatynastar, aqparattar aǵyny retinde qarastyrýy dep bilemin.

Bul eńbeginde Iýrıı Lotman semıotıka teorııasy men metodologııasyn, semıosfera qury­ly­my men erekshelikterin naq­ty mysaldarmen, tıpologııa­lyq tal­daýlarmen túsindirip beredi. Eńbek sonysymen qundy. Taldaýlar tarıhı dáıektermen, kóbine ádebı mátin sıýjetteri­men bekitilip otyrady. Osy eńbegi arqyly ol Máskeý–Tartý semıotıka mektebiniń negizin qalaýshy retinde álemge tanyldy. Avtor osy eńbeginde tilderdiń joıylyp ketpeýi men únemi qoldanysta bolýy úshin qajet qarym-qatynastardyń mádenı negizderine oı júgirte­di. Semıotıka keńistigin túgel­deı bútin bir júıe nemese aǵza retinde qarastyrýdy usynady. Sony­men qatar semıosferany sıpattaı­­­tyn belgilerdi, olardyń qyz­metin, semıotıkalyq proses­ter men semıozıs qubyly­syn túsin­di­rip ótedi. Lotman mádenıet jáne til, mádenıet jáne mátin, má­de­nıet jáne tarıh, mádenıet jáne aqparat, mádenıet jáne mátin fýnk­sııasy, mátin men tarıh, mátin­niń tarıhı zańdylyqtary degen kúrdeli qarym-qatynastardy arnaıy qarastyryp, olardyń túp negizin qozǵaıdy.

 «Semıosferada» jınaqtalǵan ǵalymnyń tańdaýly eńbekteri ony tórtkúl dúnıege tanytty. Tańdalǵan kitapqa kirgen monografııalar («Mádenıet jáne jarylys», «Oıshyl álemder ishinde»), túrli jyldarda jaryq kórgen maqalalary, búgingi tańda qaıtadan ǵylymı aınalymǵa enip, gýmanıtarlyq bilim mamandary úshin orasan múmkindik alańyn týdyryp otyr. Búginde álemniń ozyq joǵary oqý oryndarynda semıotıka derbes pán retinde júrgiziledi. Tańbalar týraly ilimge degen qyzyǵýshylyq eń aldymen aqparat almasý, ǵylymı dıskýrs hám mádenı tanym turǵysynan asa mańyzdy. Búginde biz mádenı, ulttyq, tarıhı kod týraly onyń túpki mánine boılamaı jıi sóz qozǵaımyz. «Semıosfera» bul túsinikterdiń túpki mehanızminen bastap, taralý tártibine deıin aıqyndap bere­di. Tańbalar týraly ilim – óner men ómirdiń, ult pen mádenıettiń, tarıh pen til biliminiń, adam ba­la­­synyń aqparat almasý qaǵı­dat­­tarynyń mánin taıǵa tańba basqandaı túsindiredi. Máse­lege, onyń bastapqy mindeti turǵy­sy­nan qaraýdy úıretedi.

Tómende osy eńbektegi mádenı qaty­nastar, tildik álem, mádenıet pen ónerdiń, ómirdiń toǵysar tus­ta­ry jaıly máselelerge toq­talamyz.

Bul taqyrypqa sóz qozǵaǵanda ǵalym tańbalar júıesin atalǵan eńbeginde áýeli tildik álemmen baılanystyrady. Lotmannyń piki­rinshe, biz til keńistigine tas­taı batyp, sýdaı sińip ketken­biz. Álbette, qaı jaǵynan alyp qarastyrsaq ta, biz tildik keńistikten qasha almaımyz. Biz onyń bir bólshegimiz, ol da bizdiń bir bólshegimiz. Bul rette tilmen araqatynasymyz jaıbaraqat dep aıta almaımyz: tildiń sheginen tysqary shyǵý úshin bar kúsh-jigerimizdi salamyz, jalǵan men ótirikti, aýytqýshylyqtardy, kemis­tikterimiz ben olqylyqtary­myzdyń denin dál osy tilge artyp qoıamyz. Tilmen kúresý talpynys­tary tildiń ózi sııaqty kóneden kele jatyr. Tarıh, bir jaǵynan, bul talpynystardyń úmit­siz­digi­ne, ekinshi jaǵynan, ómiri bit­peı­tinine kózimizdi jetkizip otyr.

Lotmannyń tildik keńistigi kún­delikti qoldanystaǵy tilmen shek­telmeıdi. Ol bizdiń adamı, m­ádenı, ulttyq sanamyzdyń qam­tı­tyn sheńberlerimen tikeleı baılanysty. «Rýhanı jańǵyrýdaǵy» sana jańǵyryǵyn túısinýde de bul eńbektiń mańyzdylyǵy erekshe.

«Tańbalar áleminiń ózeginiń biri – onyń ártektiligi», deıdi Lotman. – Ýaqyt osindegi sıkldik qozǵalystarda túrli qosalqy jú­ıeler qatar ornalasady. Máse­len, qazirgi zamanda Eýropada áıel­der modasynyń aınalym jyl­damdyǵy jylmen ólshense, tildiń fonologııalyq qurylymy baıaý ózgeretini sonshalyq, tipti biz ony ózgermeıtin dúnıe dep qabyldaýǵa beıim bolady ekenbiz».

Rasynda da qazirgi qazaq tili­niń mazmun baılyǵy kún sanap jutap bara jatqanymen, ekinshi jaqtyń paıymy turǵysynan ol ózgermes dúnıe retinde qara­lyp, úırenshikti baıbalam qalpyna túsip otyr. Osy tus­ta Iý.Lotman Lermontovtyń «Aqyn­dar óz tabanyn ózi soryp, qorektenetin aıýlarǵa uqsaıdy» degen tujyrymyn keltiredi. Semıotıkalyq qurylymdarǵa qatysty bul mysaldy qazirgi ana tilimizdiń ahýalymen qaraı­las qaraýǵa da bolady. Ulttyq keńistigimizdi qalyptastyratyn ana tilimiz desek, onyń ózge mádenıetter keńistigindegi orny qandaı? Búginde balabaqshalarda qostildi tulǵa qalyptasyp kele­di, onyń damý dınamıkasy­nyń qarqyny qandaı? Eger bul suraqtardy da Lotman kóterip otyrǵan tańbalar álemi aıasynda qarastyrsaq, nendeı nátıjelerge qol jetkizemiz?

Lotman kez kelgen ulttyń mádenı shekarasynyń mańyz­dylyǵyna toqtalady. Ári qaraı ǵalym oıyn odan saıyn tereńdetip ulttyq mádenıettiń ózge mádenı qabattarmen qatynasyn da tilge tıek etedi: «Bul shekara semıotıkadan tys saladan basa kóktep kiretin basqynshylarmen qıylysady, al bul basqynshylar basa kóktep kirgeni bylaı tursyn, ózimen birge dınamıkasyn ala keledi, keńistikti túrlendirip jiberedi, áıtse de keńistik zańdary bo­ıynsha ózderi de túrlenedi. Sonymen birge semıotıkalyq keńistik ózinen mádenıettiń tutas qabattaryn udaıy shyǵaryp tas­tap otyrady. Bul qabattar mádenıettiń sheginen tysqary túzilim toptaryn jasaıdy da, mádenıetke múldem umyt bolyp, jańa qabat retinde qaıta kirý úshin, óz ýaqytyn kútip otyrady. Semıotıkadan tys salamen aýys-túıis dınamıkanyń taýsylmas qoryn qalyptastyrady».

Bul «máńgi qozǵalys» udaıy jańǵyryp, jańaryp, tolyǵyp otyratyndyqtan eshqashan toqta­maıtyny da barshaǵa málim.

Eń aldymen, qazaq tili bolsyn, ózge de tilder bolsyn, til teo­rııasy turǵysynan alǵanda bar­lyǵynyń bolmysy bir. Lot­man bul turǵyda tilder tabı­ǵatyn ári kúrdeli qatynas júıesi ári adamzattyń mádenı jady tur­ǵy­synan qyzyqty salystyrý­lar negizinde qarastyrady. Máde­nıet te óz kezeginde, tek máde­nıet sheńberinde emes, máde­nıet­ten tys keńistikti taný ar­qy­ly zerdelenedi. Bul óte qyzyq pa­ıym. Qazaq til bilimi salasy­nyń mamandary men mádenıet­taný­shylary úshin Lotman usyn­ǵan kategorııalar eń aldymen pándi maǵynalyq keńistik jáne pánara­lyq qatynastar álemi retin­de qarastyrý múmkindigi der edim.

Mádenıt uǵymynyń erekshe­ligin keńinen qozǵaǵan bul eńbek­tiń qamtý aıasy óte keń. Ǵalym kez kelgen taqyryp ózegin onyń strategııalyq aýqymyn saqtaı otyryp saralaıdy. «О́mirdi mátinge aınaldyrý – oqıǵalardy túsindirý emes, ulttyń jadyna engizý. Al biryńǵaı ulttyq jadtyń bolýy biryńǵaı aǵza túrinde ulttyq ujymnyń ómir súrý belgisi» deıdi Lotman. Osy is­pettes tujyrymdar ǵalym pa­ıy­­mynyń máselege múlde ózge qy­ry­nan qaraıtynyn ańǵartady.

Ǵalym kezinde alyp talant ıesi Tolstoı tereńdep barǵan taqyrypqa da oı júgirtedi. Tolstoı «О́ner degenimiz ne?» degen áıgili suraqqa, «óner – adam­zattyń izgilikke úzdiksiz ilbip jyljýy» degen mazmunda oı qory­tady. Tańbalar áleminde óner de óz aldyna bir tańba. Alaıda, onyń ózindik júıesi men ishki dınamıkasyn qalaı taldaımyz? О́nerdiń ózin emes, onyń qyzmetin taný qanshalyqty tıimdi? Lotman dál osy fýnksıonaldyq turǵydan tujyrym jasaıdy da: «О́ner tanıtyn aqıqattyń taýsylmaıtyny sııaqty, jańa tildi izdeý jolyndaǵy óner de eshqashan túgesilmeıdi» deıdi.

Álbette, bir jaǵynan, HIH ǵasyrdaǵy pozıtıvıstik fıloso­fııa, ekinshi jaǵynan, gegel­dik estetıka sanamyzda «óner – aqıqattyń aınasy» degen túsi­nikti qalyptastyrǵany málim. Al árqalaı sımvolıstik jáne dekadenttik teorııalar jıyn­tyǵy óner men ómirdi, ıt pen mysyqtaı qubylys retinde nasıhattady. Mundaı antıtezalardy Lotman shynaıy ónerde máńgilik egiz uǵymdaı kórinis tapsa, al ómirde múlde múmkin emes qatynas deńgeıinde qarastyrady. Lotman paıymynsha, pendeniń tanym keńistigi ónerdiń basty quraly. Olaı bolsa, adamnyń tanym keńistigi degenimiz ne? Bul uǵymnyń aıasynda biz qandaı kategorııalardy qarastyramyz degen keshendi suraqtardy alǵa tartady.

Tanym kókjıegin saralaı kele, Lotman Batys pen Shyǵys teketiresine de oı júgirtedi. Bul turǵyda ǵalym pikiri «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynda qoıylyp otyrǵan máselemen mazmundas keledi. Ulttyq sana týraly aıtylǵan tusta Elbasy N.Nazarbaev: «HH ǵasyrdaǵy batystyq jańǵyrý úlgisiniń búgingi zamannyń bolmysyna saı kelmeýiniń syry nede? Menińshe, basty kemshiligi – olardyń óz­derine ǵana tán qalyby men táji­rıbesin basqa halyqtar men órkenıetterdiń erekshelikterin eskermeı, bárine jappaı erik­siz tańýynda. Ájeptáýir jańǵyr­ǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarı­hy­nyń tereńinen bastaý alatyn rýhanı kody bolady» deıdi. Atalǵan taqyryp týraly «Semıosferadan» myna úzin­dilerdi keltire ketsem: «Batys» órkenıeti «shyǵys» órke­nıe­tin mádenı «tirshilik etpeı­tin» birdeńe dep emes, «álem­dik má­denıet» dep atalatyn tutastyqqa qosylatyn serik­tesi retinde qabyldap, onymen tú­ıis­kende, órkenıet eń aldymen óz­geshe kóringen mátinderdi óz fılo­so­fııasy men ǵylymynyń metatil­deri arqyly qaıta baıandaıdy».

«... Shyǵys jáne Batys Eýropa qatynastaryndaǵy kóz aldymyzda bolyp jatqan túbegeıli ózgeris, bálkim, jalpy eýropalyq ternarlyq júıege kóshýge jáne «eski álemdi túbirimen joıyp, onyń qırandylaryna jańa álemdi tur­ǵyzý kerek» degen murattan bas tartýǵa múmkindik beretin shy­ǵar. Mundaı múmkindikti jiberip alý naǵyz tarıhı apat bolar edi».

Bul turǵydan alǵanda mádenıet adamzat tarıhynyń kúrdeli jáne keń uǵymdarynyń biri bolyp sanalady. Osy problemaǵa arnalǵan ádebıet te kólemdi ári kórnekti: tarıh fılosofııasynan bastap ártúrli dáýirlerdegi materıaldyq jáne rýhanı mádenıettiń jeke máseleleri jónindegi naqty zertteýlerge deıin ushy-qıyry joq salany qamtıdy. Alaıda problemalar men aspektiler qansha jerden kóp bolsa da, olardyń barlyǵy yqtımal eki tásilge saıady deıdi Lotman: «Eki túrli taldaý: dedýktıvti jáne ındýktıvti, logıkalyq jáne tarıhı». Lotmannyń «Semıo­sfera» eńbeginiń qundy­lyǵyn ondaǵy qamtylǵan taqyryp­tardy saralaı otyryp baǵam­daýǵa bolady. «Mátindegi mátin», «Boljamsyzdyq sáti», «Dınamı­kanyń eki formasy», «Tús – semıo­tıkalyq tereze», «О́ner fenomeni», «Mátinniń úsh fýnksııasy», «Sımvol — «sıýjettiń geni»», «Tarıhı fakt problemasy», «Mádenıet jady», «Tarı­hı zańdylyqtar jáne mátin qu­rylymy», «Mádenıet jáne aq­parat», «Mádenıet jáne til», «Ujym­dyq sana retin­degi máde­nıet jáne jasandy sana máse­leleri», sondaı-aq «Máde­nıet fe­nomeni» syndy taqyryp­tar­­dyń qaı-qaısysy bolsyn oqyr­­mandy ártarapty rýhanı pikir almasýǵa ıtermeleıtin dúnıeler.

 

Ulan ERKINBAI,

A.Baıtursynuly Bilim akademııasynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor

Sońǵy jańalyqtar

Egemendikter elge shyqty

Qazaqstan • Keshe

Fýtzal: «Qaırat» ese qaıtardy

Sport • 16 Qarasha, 2019

Fýtzal: «Qaırat» utyldy

Sport • 16 Qarasha, 2019

Jetisýdan kelgen jeteý

16 Qarasha, 2019

Sapasyz úılerdiń kóbi apattyq jaǵdaıda

Aımaqtar • 16 Qarasha, 2019

Elorda ortalyǵynda avtokólik órtendi

Qazaqstan • 15 Qarasha, 2019

MMA: Jastardyń Bahreınde baǵy jandy

Sport • 15 Qarasha, 2019

Baspasóz róli – basty másele

Ádebıet • 15 Qarasha, 2019

Elordada Farıza Ońǵarsynova kóshesi ashyldy

Qazaqstan • 15 Qarasha, 2019

Qazaqstanǵa sheteldik bankter keledi

Ekonomıka • 15 Qarasha, 2019

Qostanaı fılarmonııasyna 75 jyl toldy

Rýhanııat • 15 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar