Qoǵam • 08 Qarasha, 2019

Ajalǵa «asyqqandar» azaımaı tur

129 retkórsetildi

Qansha jerden kóńilsiz derek bolsa da, odan aınalyp óte almaımyz. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetinen bilgenimizdeı, byltyr elimizde 3542 (!) adam sýısıdpen óz ómirimen qosh aıtysqan eken. Sonyń ishinde aqtóbelikter de az emes... Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń deregine súıensek, Qazaqstan TMD memleketteriniń arasynda bul jaǵynan aldyńǵy oryndardy bermeı tur. Buǵan qatysty quqyq qorǵaý organdary men áleýmettanýshy, psıholog mamandardyń da óz aıtary bar.

Ár adamnyń ózine tán muńy bary, jalpy er men áıel, úlken-kishi, kez kelgen áleýmettik toptaǵy azamattarǵa ortaq osy bir «qubylys» negizinen ómirde odan saıyn qajyrly bolýǵa ıtermelese, keıde qurdymǵa da jiberetini belgili. Iаǵnı, aýyrtpalyqtarǵa, sonyń saldarynan týyndaǵan jan kúızelisine shydamaǵandar aqyrǵy amalǵa baryp, óz-ózine qol jumsap jatady. Biraq joǵaryda atalǵan sala mamandary sýısıdke negizinen rýhanı jaǵynan áljýaz, júıke júıesi syr bergender baratynyn alǵa tartady.

Sebepsiz saldar bolmaıtynyn umyt­paý kerek. Bul adam ábden degbiri qa­shyp, basqa amal tappaǵan soń álgindeı jaǵ­daıǵa barady degen sóz.

Aýyr psıhıkalyq aýrýǵa shal­dyq­qandardy eseptemegende, ózimiz sekil­di saý adamdar jeke ómirindegi másele­lerdiń kesirinen bárin tárk etedi. Ja­qyn adamnyń qaıtys bolýy, otbasy múshesiniń aýyr syrqattanýy, ajyrasý, satqyndyqty bastan keshirý, baıansyz mahabbat, jalǵyzdyq, ata-anamen qarym-qatynastaǵy qıyndyqtar, taǵy basqa jaǵdaılar buǵan túrtki bola alady. О́z-ózin óltirýge fızıkalyq, seksýaldy zorlyq, kemsitý, qorqytý, jala jabý sııaqty teris qylyqtar da májbúrleıdi. Sol kezde syr aqtaryp, sher tarqatar bireý bolmasa, onyń sońy qaıǵyly aıaqtalýy múmkin. Dáriger mamannyń da mundaıda kómegi zor, – deıdi aqtóbelik psıholog Oryngúl Satpaeva.

Mamannyń sózine qaraǵanda, ózine ózi qol jumsaıtyndardyń deni 15-24 pen 40-60 jas aralyǵyndaǵylar eken.

Endi qaraly statıstıkaǵa toqtalsaq. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıs­tıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıteti usynǵan málimetterge júgin­sek, byltyr elimizde 3542 (!) adam ózine qol salǵan. Onyń 2804-i, ıaǵnı basym bóligi – er adam. Bıylǵy kóńilsiz san aıǵaq: 2019 jyldyń 9 aıynda 2916 qazaqstandyq óz erkimen máńgilik saparǵa attanyp kete barǵan... Al Aqtóbe oblysynda ótken jyly tirkelgen sýısıdtiń sany – 195. Bıylǵy 9 aıda taǵy 128 aqtóbeliktiń ajaly osydan bolypty.

Quqyq qorǵaý organdary tarapynan ózin-ózi qurban etkenderdiń kóbine qandaı «jolmen» baqılyq bolatyny týrasynda da arnaıy zertteý jumystary júrgizilgen. Kópshiligi asylyp qalatyn kórinedi...

Aqtóbe qalasyndaǵy «Ańsar» aq­pa­rat­tyq taldaý ortalyǵynyń teolog mamany Nurlybek Takeev máseleniń mánisi tereńde jatqanyn, báriniń birinshi kezekte otbasydan bastalatynyn atap ótti:

– Quranda: «...Bir-birińniń mal-múlikterińe qııanat qylmańdar jáne ózderińdi óltirmeńder. Rasynda, Alla senderge erekshe meıirimdi» («Nısa» súresi, 29-aıat) delingen. Aıatta «ózderińdi óltirmeńder» degen tyıymda Islam dininde sýısıdke jol joq ekendigi ashyq baıandalady. Haıbar soǵysy kezinde úlken qaharmandyq kórsetken Kýzman atty kisiniń tozaqqa túsetinin Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) bildirgen-di. Hýzaıı Áksúm degen sahaba Kýzmannyń soǵystan keıingi aýyr jaraqatyna tóze almaı, ózine qol jumsaǵanyn aıtady. Kýzmannyń ólimi jaıly Alla elshisine (s.ǵ.s.) jetkizilgende, ol bylaı deıdi: «Adamdardyń arasynda syrttaı qaraǵanda jánnat ıelerine tán qaıyrly isterdi jasap júrgendeı kórinetinder bar. Alaıda olar tozaqtyq...» (Buharı, Taǵdyr, 5).

Adamdar arasyndaǵy janashyrlyq, súıispenshilik sekildi jyly qarym-qatynastardyń azaıýymen, tulǵany rýhanı turǵyda qalyptastyratyn sabyr, shúkirshilik, qanaǵatshyldyq jáne taǵdyrǵa bekem bolý sekildi ımanı qun­dy­lyqtardyń jetispeýshiliginen qoǵamda atalǵan dert ýshyǵyp tur. Týystyq qaty­nas­tyń aqsap, ımandylyq tárbıesiniń óz deńgeıinde berilmeýinen adamdar arasynda ómir súrýge, jaqsy­lyq­qa degen qush­tarlyq ta kemip barady. Barlyq adam­da qıyndyqtar bolady, biraq rýhanı jaǵynan álsizder muny sýısıdpen sheshemin dep oılaıdy. Bul – qate túsinik. Sondyqtan ár otbasynda birinshi kezekte «taǵdyr», «táýbe», «sabyr» týraly áńgime qozǵalyp, eshkim ózin jalǵyz, kereksiz sezinbeýi qajet, – deıdi.

Al áleýmettanýshy Orynbasar Mu­hıtov­tiń pikirinshe, úlken máseleni aýyz­dyqtaý úshin keshendi jumystar jasalýy tıis. «Áleýmettaný ǵylymynda sýısıdti zertteýde Emıl Dıýrkgeımniń orny erekshe. Onyń osy máselege arnalǵan sýı­sıd kitabynda adamdardyń sýısıdke psıhologııalyq kúızelisten baratyndyǵyn joqqa shyǵa­ryp, báriniń áleýmettik máseleden bola­tyn­dyǵyn aıtqan edi. Dıýrkgeım ózine ózi qol jumsaýdyń 4 túrin kórsetedi: egoıs­tik, altrýıstik, anomııalyq, fata­lıstik. Jalpy, álemdik ǵylymda buryn­nan-aq ózine ózi qol salý faktisi kóp­tegen faktordy jınaqtaıtyny anyq­taldy: áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası, fılosofııalyq, psıhologııalyq, dinı. О́kinishtisi, bul – úlken problema. Bizdiń el de sýı­sıdten aldyńǵy oryndardyń birinde. Dúnıe júzinde bul jasóspirimder arasynda aıryqsha beleń alyp tur... Osy oraıda sheteldik tájirıbede qoldanylǵan «Senim telefony» máseleni sheshýde oń nátıje beredi dep oılaımyn. Sodan soń dinı, rýhanı, ulttyq, otbasylyq qundylyqtardy keńinen nasıhattasaq, utylmaıtynymyz anyq», deıdi ol.

 

Aıbek TASQALIEV,

jýrnalıst

 

 AQTО́BE

 

P.S. О́mirdiń ózi kún men túnnen turatyny sııaqty, adamdardyń dáıim baqytty bolýy da múmkin emes. Biraq bul ózine ózi qol salýǵa basty sebep bolmasa kerek... Sondyqtan osy túıtkildiń tórkinin memlekettik deńgeıde jiti zerttep, basa mán beretin kez áldeqashan jetti. О́ıtkeni Konstıtýsııada atap ótilgendeı, memlekettiń basty baılyǵy – adam.

 

Sońǵy jańalyqtar

Egemendikter elge shyqty

Qazaqstan • Keshe

Fýtzal: «Qaırat» ese qaıtardy

Sport • 16 Qarasha, 2019

Fýtzal: «Qaırat» utyldy

Sport • 16 Qarasha, 2019

Jetisýdan kelgen jeteý

16 Qarasha, 2019

Sapasyz úılerdiń kóbi apattyq jaǵdaıda

Aımaqtar • 16 Qarasha, 2019

Elorda ortalyǵynda avtokólik órtendi

Qazaqstan • 15 Qarasha, 2019

MMA: Jastardyń Bahreınde baǵy jandy

Sport • 15 Qarasha, 2019

Baspasóz róli – basty másele

Ádebıet • 15 Qarasha, 2019

Elordada Farıza Ońǵarsynova kóshesi ashyldy

Qazaqstan • 15 Qarasha, 2019

Qazaqstanǵa sheteldik bankter keledi

Ekonomıka • 15 Qarasha, 2019

Qostanaı fılarmonııasyna 75 jyl toldy

Rýhanııat • 15 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar