Astana Club halyqaralyq yqpaldy alańǵa aınaldy

Turaqtylyqtyń tuǵyry bıik bolýy úshin birigý kerek

Kezinde Elbasynyń ıdeıasymen qurylǵan Astana Club jahandyq syn-qaterlerdi eńserýge múmkindik beretin sheshimder qalyptastyrý jáne izdestirý úderisinde taptyrmas alańǵa aınaldy. Bıyl besinshi márte uıymdastyrylyp otyrǵan aıtýly sharada álemdik iri derjavalar AQSh, Qytaı jáne Reseı arasyndaǵy qyrǵı-qabaqtyń ýshyǵýy, saý­da proteksıonızmi men popýlıstik kó­ńil kúıdiń artýy, sondaı-aq Iran men Sol­tústik Koreıa tóńireginde jańa shıe­le­nis­terdiń boı kórsetýi syndy aý­­qym­­dy máseleler keńinen sóz boldy.

Elbasy aldymen forýmǵa qaty­sý­shylarǵa, sonyń ishinde ataqty saıasatkerler men sarapshylar jáne dıplomattarǵa Astana Club-tyń besinshi otyrysyna kelgenderi úshin alǵysyn bildirdi. Halyqaralyq dıalogtyq platformalar júıesinde Astana Club biregeı yqpalǵa ıe ekenin atap ótken Elbasy búgingi syn-qaterlerdi eńserýde úlken Eýrazııadaǵy  yntymaqtastyqtyń jańa perspektıvalaryn ashý úshin ashyq, shynaıy dıalog qajet ekenin atap ótti.

– Eýrazııa megakontınenttegi ishki baılanystardyń artýy aldaǵy ýaqytta teńdesi joq múmkindikterge jol ashady. Bastysy ashyq jáne ádil dıalog ornatý qajet. Bul «Úlken Eýrazııadaǵy» yntymaqtastyqtyń jańa perspektıvalaryn tıimdi paıdalanýǵa aparar izgi jol, – dedi N.Nazarbaev.

Ár jyl saıyn klýb otyrysynda Nursultan Nazarbaevtyń «Úlken Eý­ra­zııa» ıdeıasyna jan-jaqty taldaý jasalady. Elbasy bul usynysyn alǵash ret 2015 jyly BUU Bas Assambleıasynyń min­berinen aıtqan bolatyn. Bıyl da klýb otyrysynyń taqyryby «Úlken Eýrazııa: jahandyq yntymaqtastyqtyń jańa qurylymy jolynda» dep atalyp, áńgimeniń aýany osy taqyryp tóńireginde órbidi.

– Eýrazııada qaýipsizdik pen turaqtylyqsyz eshkim de uzaqmerzimdi damýǵa qol jetkize almaıtynyn jaqsy bilemiz. Sol sebepti ár memleket damý úlgisin tar sheńberge shektemeı, Eýrazııa­lyq keńistikte saralaýy kerek. Tek sonda ǵana Eýrazııa qurlyǵyna top­tas­qan elder óz áleýetin arttyra alady. Dál osy rette bizdiń klýb «Úlken Eýrazııa» atty jańa geosaıaı qurylymda biryńǵaı alań bolyp otyrǵany qýantady, – dedi Elbasy.

Elbasy áıgili oıshyl Arnold Toın­bıdiń myna sózin mysalǵa keltirdi:

– Tarıhtyń syn-tegeýrinine qarsy jaýap tapqan árbir qoǵam damıdy, túptiń-túbinde jeńip shyǵady. Tarıh – qatal ekza­menator. Tarıhta kóptegen memleket bu­rys nemese orynsyz áreketi úshin jaýap berýine týra keldi. Bir eldiń ne­mese aımaqtyń ǵana emes, tutas adamzat­tyń keleshegi búgingi synaqtan qalaı ótetinimizge baılanysty bolmaq. Tek kúsh biriktirý arqyly ǵana jańa qaýipter men tegeýrinderge qarsy tura alamyz, – dedi N.Nazarbaev.

Elbasy óz sózinde Eýrazııadaǵy syn-qaterlerge jekeleı toqtalyp ótti.

– Eýrazııadaǵy geosaıası jaǵdaıǵa ja­ǵymsyz áserin tıgizetin qaýipter jaıly kózqarasymdy bildirsem dep edim. Aldymen bizdi kele jatqan daǵdarystan habar beretin álemdik ekonomıkadaǵy ahýal
alańdatady. Saýda teketiresi údeı túskendikten geosaıası turaqsyzdyq ahýalyn álemdik ınstıtýttar tómen baǵalaýda. Álemdik ósimniń báseńdeýi jahandyq saýdaǵa teris yqpalyn tıgizedi. Jalpy, memleketter aldyndaǵy qaryzdyń deńgeıi 2007 jylǵy daǵdarys aldyndaǵy qaryz deńgeıinen eki ese artyp, álemdik IJО́-niń 80 paıyzyna jetti. Bul faktorlardyń barlyǵy álemdik turaqtylyqty teńseltip, Eýrazııa elderine qatty yqpal etip otyr, – dedi N.Nazarbaev. Tuńǵysh Prezıdent Astana Club otyrysyna qatysýshylardyń birqatarymen jeke kezdeskenin, dál sol kezdesýlerde atalǵan máseleler talqylanǵanyn aıtty.

– Álemdik derjavalar arasyndaǵy básekelestik jańa deńgeıge shyqty. О́zara sanksııalar, saýda soǵystary – AQSh pen QHR-dyń qazirgi qarym-qatynasynyń qalypty jaǵdaıyna aınalyp ketken. Agressıvti rıtorıka, ekonomıkalyq sanksııa – Batys pen Reseı arasyndaǵy negizgi qatynas tili bolyp tur. Turaqty kommýnıkasııa arnalarynyń bolmaýy ahýaldy odan saıyn qıyndatyp otyr. Jetekshi derjavalardyń arasyndaǵy teketires avtomatty túrde Eýrazııanyń ystyq núktelerine aýysyp otyrady. Bul jaǵdaı Sı­rııa men Ýkraınadaǵy máseleni beıbit túrde sheshý amaldaryn qıyndatady. Al Breksıt sońǵy ýaqyttyń negizgi antıın­tegrasııalyq oqıǵasyna aınaldy, – dedi Elbasy.

Sonymen qatar Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti óz kezeginde jahandyq ener­getıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqaratyn Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıǵa erekshe nazar aýdardy.

– Taıaý Shyǵystaǵy jahandyq ener­getıkalyq qaýipsizdik boıynsha aımaq­taǵy jaǵdaı kúrdelene tústi. Energııa tasymaldaýshylardyń 30 paıyzy Ormýz buǵazy arqyly ótetinin bilemiz. AQSh-tyń ıadrolyq kelisimnen shyǵýy da óńirdegi jaǵdaıdy shıelenistirdi. Kezinde Qazaqstan bul kelisimniń ornaýy­na úles qosqan bolatyn. Sizder talqyǵa salǵan osyndaı úrdisterdiń barlyǵy Eýrazııadaǵy qaýipsizdik júıesin qaıta retke keltirýdi, jańa usynystar ázirleýdi talap etedi, – dedi N.Nazarbaev.

Qaýipsizdiktiń jalpy kontınenttik arhıtektýrasyn qalyptastyrýdaǵy negizgi tásilderdi synı turǵydan qaıta oılaý qajet ekenin aıtqan Elbasy birqatar praktıkalyq shara usyndy.

– Keler jyly Qazaqstannyń Eýro­pa­daǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etkenine, Astana dek­larasııasynyń qabyldanǵanyna týra 10 jyl tolady. Atalǵan qujatta Eýro­at­lantıkalyq jáne Eýrazııalyq qaýip­­siz­­diktiń biryńǵaı qaýymdastyǵyn qa­lyp­tas­tyrýdyń mańyzdylyǵy atap ótildi. Bul máseleler Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes­tiń jáne Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uıymnyń áleýetin birik­tirýge múmkindik beredi, – dedi Elbasy.

 Beıbit álem qurý jónindegi utymdy ıdeıa

Elbasynyń ıadrolyq qarýsyz beıbit álem qurý jónindegi utymdy oılary men paıymdaýlary bul joly da jalǵasyn tapty. О́z sózinde N.Nazarbaev ıadrosyz álem úshin jahandyq kóshbasshylar alıansyn qurýdy usyndy.

– BUU sessııalarynyń birinde jol­daǵan «Álem jáne HHI ǵasyr» atty manı­fesimde soǵys pen ıadrolyq qarýdan túbegeıli bas tartyp, turaqty álem geografııasyn qalyptastyrý qajettigin aıtqan edim. Iаdrolyq qarý taratpaý týraly halyqaralyq júıeniń kúshin joıýy jáne Iran men Koreıadaǵy ıadrolyq baǵdarlamalardyń shıelenisýi men joldaǵan manıfestiń ózektiligin arttyra tústi. Búgingi kúni álemde ıadrolyq qarýsyzdandyrý men ony taratpaý týraly bedeldi jahandyq platforma qurý qajettigi týyndap otyr. Osyǵan baılanysty ıadrosyz álem úshin jahandyq kóshbasshylar alıansyn qurý bastamasyn kóterý qajet dep esepteımin, – dedi Elbasy. Onyń aıtýynsha álemniń jetekshi ǵalymdary, bedeldi saıasatkerleri ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly bastamaǵa birigýi kerek. «Bizdiń klýb qatysýshylaryna osyndaı halyqaralyq birlestik qurý keleshegin talqylaýdy usynamyn», – degen Elbasy ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly sharttan shyqqan jaǵdaıda halyqaralyq jaýapkershilik sharalaryn qatańdatý qajettigin, tipti BUU Qaýipsizdik Keńesi deńgeıindegi tıisti qararlarmen bekitý qajettigin aıtty.

Sonymen qatar BUU Qaýipsizdik Keńe­siniń músheleri tarapynan Soltústik Ko­reıa­ǵa qatys­ty qaýipsizdik kepildigin ázir­leý jáne Ko­reı túbegindegi jaǵdaıdy tu­raq­tan­­dy­rýǵa baǵyttalǵan Phenıan men Seýl arasynda senim sharalaryn qa­lyp­tas­­tyrý jáne nyǵaıtý qajettigine toqtaldy.

– Biryńǵaı qaýymdastyq qurý Eýra­zııanyń bolashaǵymen baılanysty. Kontı­nenttiń negizgi ıntegrasııalyq birles­tikteri arasyndaǵy júıeli ekonomıkalyq dıalog onyń tiregi bolýy tıis. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Eýropalyq odaq, Shan­haı Yntymaqtastyq Uıymy, Ońtús­tik-Shyǵys Azııa elderiniń assosıasııa­sy jáne «Beldeý jáne jol» bastamasy arasyndaǵy pragmatıkalyq yntymaq­tastyq saıası keńistikti turaqtandyra otyryp, «Úlken Eýrazııa» qalyptastyrýǵa qýatty serpin beredi. Ásirese Eýropalyq odaq pen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq arasynda tolyqqandy dıalog ornaýy tıis, – dedi Tuńǵysh Prezıdent.

Bul rette Elbasy Eýropalyq odaq pen Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵy árip­tes­­ti­giniń dıalogtyq mehanızmin engizýdi usyndy.

– Áli kúnge deıin Eýropalyq odaq pen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq arasynda tolyqqandy baılanys ornady dep aıta almaımyz. Bul eki birlestik geografııalyq jáne tarıhı turǵyda úndestik quryp, ózara bir-birin tolyqtyrady. Qazirgi oryn alǵan saıası túsinbestik eki uıymnyń arasy­na iritki salmaýy kerek. Búginde Eýro­palyq odaq pen Reseı arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtarǵa núkte qoıý qajet­tigi týraly jıi estımiz. Barlyǵy bul nara­zylyqtyń memleketter ekonomıkasyna qandaı shyǵyn ákelip jatqanyn jaqsy túsinedi, – dedi N.Nazarbaev.

Tuńǵysh Prezıdent týyndaǵan qarama qaıshylyqtardyń memleketterge zııany tımese, eshqandaı paıdasy joqtyǵyna toqtaldy.

– Sondyqtan EO men EAEO ara­syn­daǵy áriptestiktiń dıalogtyq mehanızmin engizýdi usynamyn. Onyń aıasynda jyl sa­ıyn Eýropalyq komıssııa men Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa basshylary arasynda sammıtter qarastyrylýy tıis. Men Joǵary Eýrazııa ekonomıkalyq keńesiniń qurmetti tóraǵasy retinde bul proseske jan-jaqty qoldaý kórsetýge daıynmyn. Ekonomıkalyq kooperasııa prosestiń barlyq qatysýshylaryna paıda ákeledi dep senemin, – dedi N.Nazarbaev.

Elbasy kezinde bir odaqta bolǵan memleketter arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanysty saqtap qalýǵa kúsh salynǵanyn aıtty. Bastapqy kezeńde Qazaqstan, Reseı, Belarýs elderi birigip Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurǵanyn, ýaqyt óte kele Qyrǵyzstan men Armenııa odaqqa múshe bolǵanyn jetkizdi. Odaq qurylǵan alǵashqy jyly jahandyq ahýal shılenisip, sanksııalar men saýda soǵystary beleń alǵanyn aıtqan Elbasy bul jaǵdaıdyń endi qurylǵan odaqtastarǵa keri áser etkenin esine aldy. Soǵan qaramastan, ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketter arasyndaǵy kezdesýler turaqty túrde ótkizilip, odaqtyń ekonomıkalyq komıssııasy, sot, kedendik keńistik qurylǵanyn aıtty. Ekonomıkalyq áriptestik ár memleket úshin paıdaly ekenine nazar aýdardy. N. Nazarbaev memleketter arasyndaǵy ózara saýda artyp kele jatqanyn, baıaý bolsa da ónerkásiptik kooperasııa da óskenin atap ótti.

– 2025 jyly kólik pen gazdyń, elektr qýatynyń ortaq naryǵyn quramyz dep kelistik. Bul óte mańyzdy sharýa. Bul odaqtas memleketterdiń ári qaraı damýy­na ońtaıly jaǵdaı jasaıdy. Jaqyn­da Sankt-Peterbýrgte kezekti kezdesý uıymdastyrylady. Biz Eýropa odaǵymen kelisim jasasaq deımiz. Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵy men Eýropalyq odaq arasyndaǵy baılanys arqyly saýda múmkindikterin ashýǵa bolady. Keıin ári qaraı da jyljı alamyz. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń bolashaǵy zor dep oılaımyn, – dedi Elbasy.

 Ymyraǵa kelý turaqtylyqqa bastaıdy

Otyrysta sóz alǵan Iran Islam Res­pýb­lıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Mohammad Djavad Zarıf qaýipsizdik máse­lesi tek jeke memleketterdiń talasy deńgeıinen ótip, birlesken sharalar­dy qajet etetinin aıtty. «Bizdiń prob­lemalary­myzdyń kóbi kognıtıvti sıpatta. Búgin qa­byldanatyn sheshim álemdik qoǵamdas­tyq úshin tıimdi bolýy kerek. Degen­men, ár tarap óziniń paıdasyn oıla­ǵan­dyqtan, kóp jaǵdaıda ortaq múddege baǵyttalǵan kelisimge jetý múmkin bolmaı jatady. Ekologııa, qaýipsizdik taqyryptarynda bireýdiń jeńýi, bireýdiń jeńilisi, shyndyǵyna kelgende, jahandaný dáýirinde eshqandaı paıda ákelmeıdi. Túptep kelgende konfrontasııa kezinde bir taraptyń jeńisi maqtanatyn nárse emes. Búginde paıdany emes, ortaq múddeni oılaý kerek. Sondyqtan jahandyq dıalog qurýǵa tyrysqanymyz abzal. Qazaq­stan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen jahandyq máselelerdi sarapqa salýǵa baǵyttalǵan jınalystyń nátıjeleri jaman emes. Astana Club-tyń bul alańyn tıimdi paıda­laný­ǵa tyrysý kerek. Qaýipsizdik satyp aly­­natyn zat emes. Mıllıondaǵan qarajat jumsap, eń myqty qarýǵa ıe bolsa­ńyz da maq­satyńyzǵa jetetinińiz naqty emes. Buǵan 2001 jylǵy 11 qyrkúıek­tegi oqıǵa dálel. Iаǵnı, qandaı da bir mem­le­kette tu­raq­­syzdyq paıda bolsa, tutas álem­niń tu­raq­tylyǵyna qaýip tónedi. Kórshi­lerimizdi seriktester retinde qarastyra­tyn ýaqyt keldi», dedi Iran Syrtqy ister mınıstri.

Qaýipsizdik taqyrybyn odan ári órbite túsken MAGATE-niń burynǵy bas dırektory, Nobel syılyǵynyń laýreaty Mohammed Ál-Baradeı Astana Club sııaqty ózekti taqyryptardy talqylaýǵa múm­kindik beretin halyqaralyq sarapshy­lardyń pikirtalasyna qatysyp jatqanyna shyn qýanyshty ekenin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, jahandy tebirentken saýaldarǵa jaýap izdeıtin orta usyný memleket kóshbasshysynyń keń oılaı alý qabiletin kórsetedi.

– Nursultan Nazarbaevtyń  óz mem­le­ketimen shektelmeı, álemdegi jaǵdaıǵa beıjaılyq tanytpaǵanyna rızamyn. Búginde álem úlken ózgeris dáýirinde, al onyń saldary qandaı bolary belgisiz. Ǵylym, tehnologııa, jasandy ıntellektiń damýy keleshegimizdi boljaýǵa múmkindik jasamaq. Sondyqtan birlese otyryp, álemdik tártiptiń jańa úlgisiniń ornaýyna atsalysýymyz kerek. Qoldanystaǵy tártipti ózgertý kerek. Árıne balama joldy tabý ońaı emes. Búgingi jıynnyń basty ereksheligi – dıalog pen ashyqtyq. Bul jerde qaı eldiń bolmasyn syrtynan jospar qurýdan aýlaqpyz. Búgin dál osy jerde jahannyń ilgerileýine kedergi keltiretin tosqaýyldardy, memleketterdiń basyna tóngen qaýipti tizip, teń deńgeıde túsinýge tyrysamyz. Bizdiń ymyraǵa kelýimiz turaqtylyqqa bastaıdy. Konfrontasııa men syn-tegeýringe tótep berýdiń kilti – yntymaqtastyqta. Sol úshin lıberaldy demokratııany damytyp, saıası toptar arasyndaǵy dıalogty odan ári damytqanymyz jón, – dedi M.Ál-Baradeı.

Sheteldik sarapshylardyń biri Goldman Sachs International uıymynyń atqarýshy emes tóraǵasy, Eýropalyq komıssııanyń 2004-2014 jyldardaǵy tóraǵasy jáne Portýgalııanyń Premer-mınıstri (2002-2004 j.) Joze Manýel Barrozý Astana Club-tyń plenarlyq otyrysynda Eýropa odaǵynyń Ortalyq Azııamen seriktestik qarym-qatynasyna toqtaldy.

«Astana Club osyǵan deıin álemniń jetekshi dıplomattaryn, kásibı mamandardy, tájirıbeli saıasatkerlerdi, kóshbasshylardy, sarapshylar men ǵalymdardy bir ústel basyna jınaı alatyn bedeldi saıası alań retinde qalyptasyp úlgerdi. Búgin jınalǵandardyń tájirı­beleri ártúrli bolǵanymen, barlyǵy biraýyzdan álemde beıbitshilik pen tatýlyq ornatýdy qalaıdy. Eýrazııanyń saıası-ekonomıkalyq ahýalyn jaqsartyp, qurlyqta ornalasqan memleketter arasynda beıbit ómir qalyptastyrý úshin Eýropa odaǵy men Ortalyq Azııa, so­n­yń ishinde Qazaqstan arasynda tyǵyz baılanys ornatý óte mańyzdy. Eýro­odaqtyń Qazaqstanmen ornatqan qarym-qatynasynyń tolyǵymen dostyqqa negiz­delgenin jáne taraptar úshin jemisti ekenin zor senimmen aıta alamyn», dedi Joze Manýel Barrozý.

Portýgalııalyq saıasatkerdiń aıtýynsha, Eýroodaq Qazaq eline árdaıym qoldaý bildirip keledi. Oǵan dálel retinde Eýropa odaǵy men Qazaqstan Respýblıkasynyń arasyndaǵy keńeıtilgen áriptestik jáne yntymaqtastyq týraly kelisimdi atap aıtýǵa bolady. Sondaı-aq sarapshy Eýropa odaǵynyń Ortalyq Azııa boıynsha jańa strategııasyna toqtalyp, uıymnyń Qazaqstan, Qyrǵyz Respýblıkasy, Tájik­stan, Túrikmenstan jáne О́zbekstan elde­rimen áriptestik baılanysty ári qaraı da­mytýǵa nıetti ekenin atap ótti. Odan bólek Joze Manýel Barrozý Eýrazııada oryn alǵan birqatar jaǵdaılar kórshiles memleketterdiń ózara baılanysyna áser etip otyrǵanyn alǵa tartty.

«Eýrazııa memleketterin alańdatatyn jáne alǵa qaraı jyljýyna múmkindik bermeı otyrǵan jaǵdaılardyń biri Re­seı men Ýkraına arasyndaǵy shıelenis bolyp tur. Sarapshylarmen osy otyrys­ta Eýrazııanyń turaqty damýy men kór­keıýi joldaryn qarastyryp otyrǵan­dyqtan, ǵalamshardyń eń aýqymdy ári damyǵan bólikteriniń birinde qolaıly ómir súrý ortasyn qalyptastyrýdyń joldaryn izdeýimiz zańdylyq. Bolashaqtyń qandaı bolatynyn eshkim bilmeıdi, ol saıası jaǵdaılar men kóshbasshylarǵa ti­keleı baılanysty. Tarıhta bolǵan saıası oqıǵalardyń qandaı nátıjelermen aıaqtal­ǵanyn bilemiz. Kezinde uly órkenıetter damyǵan qurlyqtyń barlyq memleketteri tatý ómir súrýi kóshbasshylardyń aldaǵy saıası sheshimderine tikeleı baılanysty bolmaq», dep qorytyndylady J. Barrozý.

Otyrys barysynda sóz alǵan JP Morgan Chase International basqarma tór­aǵasy, Halyqaralyq otyzdyq (G30) tobynyń tóraǵasy Djeıkob Frenkel Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevqa alǵys aıta otyryp, Qazaqstannyń jahandyq róline toqtaldy.   

«Nursultan Nazarbaevtyń dana kóshbasshylyǵy men saıası qyzmetiniń nátıjesinde Qazaqstan Eýrazııadaǵy qurmetke laıyq elderdiń birine aınalyp, Batys pen Shyǵys arasyndaǵy altyn kópir bolyp otyr. Saýdaǵa kelgende Qazaqstan – Azııa men Eýropany baılanystyratyn dáliz. Eki aımaqtyń ózara qarym-qatynasy osy eldiń saıası turaqtylyǵy men ekonomıkalyq damýyna tikeleı baılanysty. Uly Jibek jolynyń júreginde ornalasqan Qazaqstan úshin ınfraqurylymdyq damýdyń mańyzy joǵary, sebebi ol Qytaı men batys naryǵyn jalǵap qana qoımaı, álemde bir-birinen myńdaǵan shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan elder men qalalardy baılanystyrady. Ekinshiden, búgin Ortalyq Azııanyń birinshi ret álemge ashyq ekenin kórip otyrmyz. Sonyń ishinde Ortalyq Azııadaǵy jalǵyz «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń sheteldik ınvestorlar úshin róli erekshe. Elbasy Nursultan Nazarbaev 2018 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda atap ótkendeı, XXI ǵasyrda adam kapıtalyn basty nazarǵa alǵan memleketter ǵana básekege qabiletti bolady. Adam kapıtalynyń damýy Qazaqstan ekonomıkasynyń ónimdiligin arttyrýǵa jol bereri sózsiz. Úshinshiden, Qazaqstan úshin tabıǵı resýrstarǵa táýeldiligin azaıtyp, ekonomıkany damytýdyń ózge de joldaryn qolǵa alý mańyzdy bolmaq. Sondaı-aq Qazaqstan úshin eleýli múmkindikterdiń biri – qarjylyq júıeni kúsheıtý men tikeleı sheteldik ınves­tısııalar kólemin arttyrý. Qazaqstan sheteldik ınvestısııa tartýǵa qaýqarly ári ınvestorlar úshin álemdegi tartymdy aımaqtardyń biri. Tórtinshiden, Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saıasaty nátıjeligin kórsetti. Álem elderimen tatý qarym-qatynas ornatý, ınvestorlar men saıası kóshbasshylardyń senimi bul ultqa halyqaralyq arenada jańa múmkindikter men seriktestikterge jol ashty», dep baǵa berdi Djeıkob Frenkel.

Plenarlyq otyrysta negizgi spıker­lerdiń baıandamasynan keıin klýb músheleri tarapynan Elbasy N.Nazarbaevqa birqatar suraq qoıyldy. Onyń ishinde AQSh pen Qytaı arasyndaǵy saýda soǵysy, Reseıdiń  Ýkraınamen aradaǵy qarym-qatynasy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberindegi memleketter múddesi jáne de jasandy ıntellektiń durys maqsatta qoldanylýy syndy álemdik saıası, ekonomıkalyq, qaýipsizdik máse­lelerine qatysty saýaldarǵa Elbasy ózindik kózqarasyn bildirip, jaýap berdi.  

Kezekti basqosýǵa álemniń 23 mem­le­ketinen geosaıasat, ekonomıka men halyq­aralyq qatynastar salasynyń mańdaı­aldy sarapshysy retinde moıyndalǵan 50-den astam halyqaralyq spıker qatys­ty. Qurmetti meımandardyń qataryn­da 3 burynǵy memleket basshysy, 5 eks-premer-mınıstr, 10 mınıstr jáne No­bel syılyǵynyń laýreaty bar.

Forýmǵa qatysatyn sarapshylardyń geografııasy keń. Atap aıtsaq, olardyń ishinde AQSh, Ispa­nııa, Italııa, Reseı, Japonııa, Serbııa, Aýstrııa, Norvegııa, Qytaı, Úndis­tan, Belgııa, Aýǵanstan, Shvesııa, Portý­galııa, Ońtústik Koreıa, Egıpet, Bangla­desh, Slovenııa, Qyrǵyzstan, Iran, Uly­brı­tanııa, Pákistan elderiniń ókilderi bar.

Astana Club otyrystarynyń bir bóligi «Chatham house» erejelerine saı ótti. Bul degenimiz talqylaý jabyq sıpatta ótetinin jáne Eýrazııa men álemniń eń ózekti máseleleriniń ótkir ári ashyq talqylanýyna múmkindik beretinin jetkizdi.

Qatysýshylar lebizi

Den SMIT,

Stokgolm halyqaralyq álem problemalaryn zertteý ınstıtýtynyń dırektory (SIPRI):

– Bul – Astana Club otyrysyna ekinshi ret qatysýym. Atalǵan kezdesýde saıasatta tájirıbesi mol jáne biliktiligi joǵary sarapshylardyń álemdi tolǵandyrǵan ózekti máselelerge qatysty kásibı pikirleri men bolashaqta áreket etýdiń utymdy joldary jaıly jańa usynystar aıtyldy. Jahandyq turǵydan qarasaq, álemde paıda bolǵan máselelerdi aıqyndaý ońaı bolǵanymen, olardy sheshý men ári qaraı is-áreketti belgileý qıyn. Bul jaǵdaıda bizdiń qolymyzdan keleri – taraptarǵa alýan túrli pikirlerge qulaq asýǵa múmkindik berý. Iаdrolyq qarýdan bas tartý, áskerge jumsalatyn qarajat mólsherin azaıtý týraly sheshimderi men memleketter arasyndaǵy seriktestikti arttyrý baǵytynda atqarǵan jumysy Qazaqstannyń osy proseske bastamashy bolyp, ári qaraı nátıjeli jumys isteýin qolǵa alýy óte oryndy. Búgin jarııalanǵan 2020 jyldyń basty syn-qaterlerine toqtalsam, Soltústik Koreıa, Reseı men AQSh, Parsy shyǵanaǵyndaǵy jaǵdaı sekildi saıası máseleler dıplomatııalyq qarym-qatynastyń nátıjesinde jaqyn bolashaqta sheshilýi múmkin, al klımattyń ózgerýi, jańa tehnologııamen baılanysty qaterler aldaǵy jyldarda da kún tártibinde qala bermek.

Danılo TIýRK,

Slovenııanyń eks-prezıdenti (2007-2012):

– Bul jıynǵa men úsh jyl qatarynan qatysyp kelemin. Sharaǵa kelýimniń basty sebebi Astana Club otyrystarynda jahandyq saıası máselelerge qatysty qyzyq ári ashyq pikirtalas oryn alady. Álemniń barlyq elderinen túrli saıası ári kásibı tájirıbesi bar sarapshylar jahandyq máselelerge qatysty oılarymen bólisip, óz taraptarynan sheshý joldaryn usynady. Atalǵan otyrysta aıtylǵan pikirtalastyń tabıǵaty erekshe, barlyq mamandar oılaryn búkpesiz ashyq aıtady. Men álemniń saıası ahýalyn talqylaıtyn kópte­gen kezdesýlerge qatysyp, ózge sarapshylarmen jıi pikir almasamyn. Biraq dál osy «Astana klýbynyń» alańyna qaıta oralamyn. Kezdesýdiń atmosferasy men tabıǵatyn erekshe atap ótkim keledi. Sondyqtan Qazaqstan astanasynda ótetin kezdesýdi joǵary baǵalar edim. Qazirgi saıası ahýaldy kúrdelendiretin bir nárse bar. Ol – adamdar arasyndaǵy senimniń tómendigi. Osy senim paıda bolýy úshin saıası sarapshylar men kóshbasshylar osyndaı alańdarda kezdesýi kerek. Qazaqstannyń osyǵan deıin ıadrolyq qarýdan bas tartý men Sırııa máselesi sekildi saıası daǵdarystardy sheshýde tájirıbesi bar. Sondyqtan da búgingi bastamany usynýy – álem memleketteri arasyndaǵy beıbitshilik pen seriktestikti arttyrýdaǵy qadamdarynyń biri dep bilemin.   

 Výk EREMICh,

 BUU Bas Assambleıasynyń 67-shi sessııasynyń prezıdenti (2012-2013), Serbııa Syrtqy ister mınıstri (2007-2012):

– Memleketter arasyndaǵy saıası jáne ekonomıkalyq básekelestik barlyq álemge tóngen qaýipten qutylýǵa kómektespeıdi. Onymen qoımaı, jahandyq damýǵa tosqaýyl bolady. Biz burynnan sheshimin tappaǵan máselelerdiń ulǵaıyp, órshı túsken kezeńdemiz. Muny da ózinshe bir qyrǵı-qabaq soǵys retinde sanasaq bolady. Osynyń bári tehnologııanyń damýy sııaqty jańalyqtarmen qatar bolyp jatyr. Sondyqtan keleshektegi jaǵdaı biz kútkennen basqasha bolýy ábden múmkin. Másele sheshimi, suraqtar jaýaby tabylsa da, onyń saldary, fenomeni bolady. Sondyqtan álemdegi árbir saıası máseleniń kez kelgen memleketke áseri bolýy bek múmkin. Al búgin solardy ashyq aıtyp, ortaq mámilege kelý múmkindigi bar. Astana Club álemdik deńgeıdegi saıasatkerlerdi bir ortaǵa jınaý emes, álem halqyna kómektesýge baǵyttalǵan shara dep oılaımyn. Sondyqtan bul ortada árbir másele mańyzdy. Klımattyq ózgeris te geosaıası klımat sııaqty ózekti taqyryp. Degenmen keı saıası ınstıtýttardyń eki taqyrypqa qatysy eki túrli. Bizdiń damý traektorııamyz da ózgergen. Meni alańdatatyny bul traektorııanyń odan ári qandaı baǵyt alatyny. Sondyqtan Qazaqstan tarapy usynǵan múmkindikti barynsha tıimdi paıdalaný kerek.

Hose Lýıs SAPATERO,

Ispanııa Premer-mınıstri (2004-2011):

– 2008 jylǵy álemdik daǵdarystyń zardabyn áli de kórip jatyrmyz. Daǵdarys saldarynan saıasat ta, ekonomıka da ózgeriske ushyrady. Al endi bularǵa zaman­nyń jańa suranysy kelip qosyldy. Tehnologııalyq jarys, klımattyq ózgeris, áleýmettik teńsizdiktiń órshýi – jaýabyn tez arada tabýdy qajet etetin suraqtar. Eýropalyq Odaq, Afrıka elderiniń keńesi, Ortalyq Azııadaǵy seriktestikti, Eýrazııadaǵy áriptestik jumystaryn damytýymyz qajet. Al munyń barlyǵy BUU-men birge júrgizilýi kerek. Ekonomıkalyq turǵydan qaraıtyn bolsaq, saýda soǵystary múshkil halimizdi odan sa­ıyn quldyratty. Barlyǵy qosylyp bir kúni úlken soqqyǵa alyp kelse qaıtemiz? Bul máselelermen eshqandaı ultshyldyq ıdeıalary kúrese almaıdy. Jahandyq jaýap bolmasa, jaǵdaıymyz qıyn bolmaq. Eń bastysy – halyqaralyq seriktestik. Biz osy máselelerdi retteıtin sheshimge kelýimiz kerek.  Bul ǵasyrdyń rasymen jańa dáýir ekenine kóz jetkizýimiz kerek. HHI ǵasyrdyń seriktestik pen aýyzbirshiliktiń ǵasyry ekenin dáleldeýimiz qajet.

Iv LETERM,

IDEA halyqaralyq ınstıtýtynyń bas hatshysy, Belgııa Premer-mınıstri (2008, 2009-2011):

– Osy jyldar aralyǵynda Qazaqstan bıligi el halqyn áleýmettik-ekonomıkalyq damý jolyna bastaýǵa qaýqarly ekenin dáleldedi. Tuńǵysh Prezıdent Nazarbaevtyń saıası stılin kóregendik pen tepe-teńdiktiń qosyndysy der edim. Kóregendik deıtinim, N.Nazarbaev jaqyn bolashaqta týyndaıtyn máselelerdi dál anyqtap, olardy sheshý joldaryn qarastyra biledi. Sondaı-aq tepe-teńdikti saqtaı biletini – bul kóterilgen máseleler naqty derektermen, aqıqat aqparatpen dáıektelgen. Saıasat ádette artyǵymen ýáde berýmen, biraq sol ýádeni tolyǵymen oryndamaýdan turady. Alaıda qazaq bıligi táýelsizdik alǵan jyldar aralyǵynda halyqqa ýádeni az berip, naqty isterimen tanyldy der edim. Búgingi kezdesýde áriptesterimizben qaýipsizdik máselesine qatysty ashyq jáne shynaıy pikirtalas qura aldyq. Árıne Reseı, AQSh jáne Eýropa tarapynan qarama-qaıshy pikirler de boldy. Osy tárizdi jabyq otyrystarda ǵalamdyq qaýipsizdik tóńiregindegi shynaıy oılarymyzben erkin, esh búkpesiz bólise alýymyz máseleni jan-jaqty qarastyrýǵa jáne sheshimin tabýǵa taptyrmas múmkindik beredi. Kezdesýdiń aqparattyq jaǵynan jan-jaqty qamtylǵanyn atap ótkim keledi. Qazaqstan Astana Club alańyna álemniń kóptegen elinen kásibı biliktiligi men tájirıbesi mol sarapshylardy jınaǵan. Búginde Qazaqstan álemniń ekonomıkasy damyǵan elderin asa jyldamdyqpen qýyp jetýde. Áli de baǵyndyrar belesi kóp, alaıda qazirdiń ózinde Eýropa odaǵynyń keıbir elderimen salystyrǵanda, jaqsy nátıje kórsetip keledi. Bul – qurmet pen atap ótýge ábden laıyq jetistik. 

Erkejan AITQAZY,

Merýert BÚRKITBAI,

Svetlana ǴALYMJANQYZY,

«Egemen Qazaqstan»