Rýhanııat • 14 Qarasha, 2019

Qyz balaǵa qyryn qaramaıyq! Elimizde 75 400 Ulbosyn, Ulbala, Uldan, Uljan, Uljalǵas, Ulmeken... bar

113 retkórsetildi

Adam eńkeıgen shaǵynda sharapatty uldan taba ma álde, qyzdan kóre me? Bári nıetten desek te, keı jaǵdaıda tatýlyǵy taý­sylǵan shańyraqtardyń kúıreýine qyz taba beretin áıel «sebepker» bolyp jatatynyn birinshi ret qozǵap otyrǵanymyz joq.

Biz buǵan deıin de «Qyz taba bere­tin áıel...» atty maqalamyz­da perzent kútip júrgen jan­dar­dyń barlyǵy da aldymen dúnıege keletin sábıdiń baq-densaýlyǵymen týylýyn tilese de, pendeshiliktiń jeńip ketetin kezderi az emestigi týraly áńgime qozǵaǵanbyz. Medısına damyp, jarııa da qupııa jáne adamnyń aqylyna syımaıtyn nebir ǵyly­mı synaqtar men zertteýler júr­gizilip jatqan zamanda jaryq dúnıeniń esigin ashatyn sharananyń jynysy tek ákesine baılanysty ekendigi túpkilikti dáıektelgenin baıandaǵanbyz.

Alaıda, onda nege osy taqy­rypqa oraldyq? Jyl saıyn qazan aıynda BUU-nyń Halyqtar sany salasyndaǵy qorynyń (IýNFPA) bastamasymen Halyqaralyq qyz balany qorǵaý kúni atap ótiledi. О́ıtkeni jahandanǵan saıyn bala ósirip otyrǵan barshamyzdy, ultymyz saý bolsyn deıtin kez kelgen halyqty alańdatatyn másele kóbeıdi. Sol kókeıkesti máselelerdiń kósh basynda qyz balanyń qaýipsizdigi men densaýlyǵy, qoǵamdaǵy orny tur.

Eger senseńiz, osy taqy­ryp­pen tikeleı aınalysatyn bedeldi halyqaralyq uıymdardyń dabyl qaǵýyna qaraǵanda, kez kelgen ulttyń keleshegi dál qazirgi 10-15 jas aralyǵyndaǵy qyz balalardyń tárbıesi men densaýlyǵyna baılanysty.

Sonymen bıyl BUU-nyń Halyqtar sany salasyndaǵy qory nazarymyzǵa usynǵan «Qyz bolsyn» atty derekti fıl­mi
bylaı deıdi: Qazaqstanda 75 400 «Ulbo­syn» esimdi, ıakı soǵan uqsas esimdi ıelengen qyz-kelinshek bar. Qysqasy, ul tileıtin esimderdiń maǵynasy 294 bolyp túrlenedi. Iаǵnı, Ulmeken, Uljalǵas, Ul­bıke, qala berdi Qyzdyǵoı men Jańyldyń 53,6 paıy­zy aýyldyq jerlerde dúnıege kelgen.

Túbiri «Ul» sózinen bastalatyn nemese maǵynasy uqsas attar ási­re­se, qazaǵy qalyń ońtústik óńir­lerde jıi kezdesedi. Al joǵary­daǵy 75 400 «Ulbosynnyń» ishinde 203 áıel ǵana óz qyzdaryna maǵynasy ózine uqsas esim syılaǵan.

Degenmen, «erekshe mindet arqalaı­­tyn» esimdi ıelený úrdisi sońǵy 30 jylda tómendeı bastaǵan kóri­ne­di. Máselen, 1990 jyldan bastap 2019 jylǵa deıin «Ulbosyn» nemese oǵan uqsas esimdi ıelengen 13 803 jan bolsa, 2010-2019 jyldar aralyǵynda 12 264 qyz balaǵa de­ıin azaıǵan.

Qysqasy, qyz balany kemsitý máse­lesi ol dúnıege kelmeı jatyp-aq bas­talady dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Basqasyn aıtpaǵannyń ózinde, osydan birneshe jyl buryn ádilet pen aqıqattyń jolynda jumys isteımiz deıtin álemde­gi iri, atyshýly CNN cııaqty aqpa­rat quraldarynyń ózinde tap­syrmany birdeı oryndaıtyn áıel jýrnalıster men er jýr­na­lıster­diń, sondaı-aq Batys pen Shy­ǵysta jumys isteıtin tilshi­le­r­iniń jalaqysyndaǵy úlken aıyrmashylyqqa qatysty jik shyq­qanyn umytpaýymyz qajet.

Sonymen áńgimeniń álqıs­sa­sy­na qaıta oralaıyq. Jasóspirim qyzdardyń áleýmettik tirshiligin, qoǵamdaǵy qadirin zerdeleıtin «Qyz bolsyn» derekti fılminiń avtor­lary – fılmmeıker Kate­rı­na Sývorova men ánshi, qoǵam bel­sendisi IýNFPA spıkeri Aq­marjan Kósherbaeva (Kaliya) «Ulbosyn» esimi berilgen jan­dar­dyń taǵdyryna úńilýge tyrysady. О́ıtkeni álmısaqtan kele jatqan mundaı jaǵdaılar Qazaqstanǵa ǵana tán emes. Ul balany ǵana bala dep, qyzdy adam qataryna qospaý túsinigi Ortalyq Azııa elderinde de, álemniń basqa shalǵaıynda da bar.

«Al bizdiń fılm osy ýa­qyt­qa deıin osynaý suraq qoıyl­ma­ǵan «Ulbosyndardyń» únin estýge múmkindik beredi. Jáne bul jaýaptar qandaı bolsa da, biz úshin óte mańyzdy. О́ıtkeni bul esimder barshamyz, Kindik Azııa elderi úshin ómir essensııasy bolyp taby­la­dy», deıdi fılm rejısseri Katerına Sývorova.

Aıtqandaı, Halyqaralyq qyz balalardyń kúni 2012 jyldan beri ǵana atap ótilip júr. Maqsaty belgili – búldirshin ómirge es kirip, etek jaba bastaǵannan-aq qan­daı qıyndyqtarǵa tap bolady, nendeı kemsitýshilikterge ury­na­dy? Bul kedergilerdi jeńý men qyz balanyń quqyǵy men aryn saq­taý­dyń joldary qandaı?

Bul bastama qazir qyz balanyń óz zamandastarymen teń dárejede bilim alýy, jynysyna qaraı zábir, zorlyq-zombylyq kórýi, qyz bolyp týǵany úshin ǵana qorlanbaı, ózin ózi baǵalaýy syndy jaǵdaıattardy she­shýge septesip keledi.

О́ıtkeni órkenıettiń dóńgelegi qansha jerden zyrlaǵanymen, áli de óz qatarlastarymen birdeı mek­tep esigin attaı almaı, taptaý­ryn túsinikter men áıel balany oqshaý­laý úrdisinen aryla almaı otyrǵan elder bar. Buǵan qosa, tómen etekti bolyp týylyp qana qoımaı, qolar­ba mingen, baldaqqa súıengen múge­dek qyz-kelinshekter men osal toptardyń ókilderi bar ekenin qaperde ustaıtyn bolsaq, jaǵdaı biz oılaǵannan da kúrdeli bolyp shyǵady. Al qym-qýyt ómirde qyz bala da kásipqoılyqta, bir ispen áýes­tenýde, qıyn jaǵdaılardy eńse­rip, sheshim qabyldaýda ózimen qatar er baladan bir mysqal da kem emes­tigin ýaqyt dáleldegen.

«Bolashaǵymyzdyń kún ótken saıyn sandyq jáne aqparattyq tehno­logııalarǵa táýeldiligi kúshe­ıip barady. Endigi jerde osy ýa­qyt­qa deıingi «erkekterdiń ma­man­­dyǵy» nemese «áıelderdiń kásibi» men «hobbıi» deıtin basqa da ómir aspektilerine dástúrli kóz­qaras­tarymyzǵa qaıta qaramaıtyn bolsaq, onda qyz balanyń zamanyna laıyq bilim alýyna, talaby men talantyn tolyq paıdalanýǵa kedergi jasaıtyn bolamyz. Bul qoǵamnyń tolaıym alǵa jyljýyn toqyratady», deıdi «QazRobotıks» qazaqstandyq bilim jáne sporttyq robottehnıkalary federasııasy» RBK prezıdenti Aıjan Jekeeva.

Ne desek te, áli de talaı elde ul men qyzdyń qoǵamdaǵy orny ártúrli baǵalanady, sondyqtan da olardyń ómirlerinde de ózge­she­lik bar. Kóp jaǵdaıda qyz balany keleshekte úı sharýasyna beıimdeıdi. Al uldar – murager, otbasynyń asyraýshysy ekeni onsyz da aıan. Endeshe er-azamattyń qoǵamdaǵy abyroı-bedelin arttyra otyryp, qyz balanyń da qatarynan qalmaýyn, otbasynda syı-qurmetke bólenip, qym-qýyt tirlikte qashanda qamqorlyqta bolý­yn ıdeologııalyq turǵyda na­sı­­hattaýdyń kókeıkestiligi kúshin joımaıdy.

Áıtpese, joǵarydaǵydaı jabaıy ustanymdar men taptaýryn túsinikter qyz balanyń keleshegine ǵana emes, ulttyń da bolashaǵyna sózsiz keri yqpal etedi. Saldary belgili, kemsitýshilik kórgen qo­ǵam­nyń qyz-kelinshekteri kóp múm­kindikterinen aıyrylyp, ózi­ne de, ómir súrgen ortasyna da paı­da­syn tıgize almaǵandyqtan, tó­menshikteı beretini belgili. Bul damý dańǵylyna túsken zaıyrly qo­ǵamnyń sıpaty emes.

Máselen, bul týraly BUU-nyń Halyqtar sany salasyndaǵy qorynyń (IýNFPA) Shyǵys  Eýropa jáne Ortalyq Azııa elderindegi aımaqtyq dırektorynyń erekshe mártebeli keńesshisi Pedro Pablo Vıllanýeva: «Reprodýktıvtik den­saýlyq pen reprodýktıvtik qu­qyqtardy saqtaýǵa degen qol­je­timdilik áıel men er-aza­mat­tar­dyń teńquqylyǵyn qor­ǵaý­ǵa qosylatyn úlken úlestiń biri. Áıel óziniń otbasyn jos­par­laǵan kezde búkil ómirin de qosa josparlaıdy. Áıelderdiń reprodýktıvtik quqyǵyn qorǵaý men ony alǵa jyljytý, oǵan qosa bala tabý jáne qansha balaly bolýǵa ózi sheshim qabyldaı alý quqyqtary olardyń qoǵamnyń damýyna tolyqqandy jáne teń qu­qyly túrde aralasýynyń ne­giz­gi ózegi. Al re­p­rodýktıvtik densaýlyq pen áıel­derdiń quqyǵyn keńeıtý ózara tyǵyz baılanysta ǵana emes, mańyzdylyǵy asa kúrdeli ekeni týraly kelisim osydan 25 jyl buryn Kaırde ótken ataqty halyq­tardyń qonystanýy men damýy halyqaralyq konferensııasynda qabyldanǵan. «Qyz bolsyn» munan da iri jobaǵa aınalyp, onyń sheńberinde genderlik teńdikti alǵa jyljytyp, qyz balanyń quqyǵyn keńeıtýge barlyǵy da úlesin qosa alatyn bolady», deıdi.

Sondaı-aq bıyl qarasha aıynda BUU-nyń Halyqtar sany sala­syndaǵy qory Kenııa men Danııa Úkimetterimen birlesip, halyq­tar­dyń qonystanýy men damýy halyqaralyq konferensııasynyń 25 jyldyǵyna oraı, Naırobıde halyqaralyq Sammıt uıym­das­tyrady. Joǵary deńgeıde ótki­zi­le­tin bul konferensııa osydan 25 jyl buryn qabyldanǵan HQHK áreketteri baǵdarlamasyn túpkilikti jáne tolyq júzege asyrý úshin saıası eriktilik pen qarjy­lyq mindettemelerdi shoǵyr­lan­dyrýdy maqsat tutady. Bul min­det­temeler otbasyn josparlaý men aqparattandyrýda birde-bir adamnyń da kóńilinde qaıaý bolmaǵanyn, júktilik barysynda, bosanatyn kezde, turmystaǵy álim­jettikte analardyń ólim-jiti­min túbirimen joıyp, qoǵam­da­ǵy qyz-kelinshekterdi zorlyq-zombylyqtan aryltyp, áıel adamdar men jasóspirim qyzdarǵa qa­tys­ty zııandy áreketterdi túp­ki­lik­ti tyıýdy kózdeıdi.

Degenmen, BUU bedeldi uıym bolsa da, kózdegen maqsatyna jeke-dara jete almaıtyny taǵy belgili. Bul jerde úkimetter osynaý iske aralasýdy qajet dep taýyp, yqpal etýi, úkimettik emes uıymdardyń, qoǵam belsendileriniń úni de az ról atqarmaıdy.

Máselen, qazirdiń ózinde Qazaq­s­tandaǵy «Qyz taǵdyry» sııaqty birqatar jobalar arqyly tap­tal­ǵan abyroıyna arasha suraǵan, zańsyz jumystan bosatylǵan, qorlanǵan qyz-kelinshekterdiń daýysy estilip júr. Sol sııaqty bizdi tolǵandyryp otyrǵan taqyrypqa qatysy bar qylmystyq isterge ba­qylaý paıda bolyp, tergeý amal­dary men sot isinde ádildikke qol jetkizýge bolatynyna áıel adam­dar­dyń kózi jete bastady.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Basylym basshylary - Bernııaz KÚLEEV (1899-1923)

Basylym basshylary • Búgin, 14:55

Basylym basshylary - Támımdar SAFIEV (1892-?)

Basylym basshylary • Búgin, 11:28

Elordada Úsh arysqa eskertkish ornatyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:14

Almaty álemdik qalalar qataryna qosylady

Aımaqtar • Búgin, 10:57

Atyraýlyqtar taǵy da úzdikter qatarynda

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Táýelsizdik – tuǵyrym

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Arhıv ǵımaratyna eskertkish taqta ornatyldy

Rýhanııat • 13 Jeltoqsan, 2019

Uqsas jańalyqtar