Ekonomıka • 14 Qarasha, 2019

«Halyqshyl memleket» fenomeni: sóz ben istiń birligi

18 retkórsetildi

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev óziniń Qazaqstan halqyna joldaǵan tuńǵysh Joldaýynda azamattardyń barlyq syndarly ótinish-tilekterin jedel ári tıimdi qarastyratyn «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrý – bárimizge ortaq mindet» dep atap kórsetti.

Joldaýda bılik pen qoǵam arasynda turaqty dıalog ornatý arqyly, jalpy memlekettik min­detterdi sheshý úshin talqylaý ju­mys­taryna azamattyq qoǵamnyń múmkindikterin keńinen qoldanýdyń da mańyzdylyǵyna nazar aýdaryldy. Memleket basshysy Q.Toqaevtyń Qazaqstan halqyna usynyp otyrǵan tujyrymdamasynyń qoǵamnyń órke­nıetti damýy úshin tarıhı, saıası mańyzy bar bastama ekenin atap ótken jón. Sondyqtan ony jan-jaqty tú­sin­dirý búgingi qoǵam aldynda tur­ǵan mańyzdy mindetterdiń biri. Ol úshin bılik bolmysyna aqparattyq-saıası nasıhat turǵysynan emes, kon­sep­týaldyq deńgeı turǵysynan qara­ǵannyń mańyzy zor.

Bılik fenomeni ár tektili, ár sıpatty, san qyrly. Biz bıliktiń kommýnı­katıvtik sıpatyna, onyń óz halqymen dıalogqa túse alatyn qabiletine nazar aýdarǵandy jón sanadyq. Búginde bıliktiń kommýnıkatıvtik qabiletin jetildirý mańyzdy is bolyp otyr. О́mir kórsetip otyrǵandaı, bılik áleý­mettik-ekonomıkalyq, saıası máse­lelerdi sheshýde áli de bolsa ıkemsiz. Shıelenisterdi der kezinde sheshýde táji­rıbe, bilim jáne nátıjeli is-qı­­myl­dar jetispeıdi. Jergilikti jer­degi bılik ókilderi qalyptasyp qal­ǵan stereotıpterden, taptaýryn bol­ǵan minez-qulyqtyq úlgilerinen ary­lar emes. Mundaı jaǵdaıda bılik dástúr­li qalyptasqan ákimshildik resýrs­taryn qoldanýdy qalap turatyny bel­gili. Nátıjesinde, áleýmettik kom­mý­nı­kasııa bir baǵytta, ıaǵnı joǵary­dan tómen qaraı damýda. Bas­qarý­dyń ákimshil-ámirshil stıli basyń­qy­lyq jaǵdaıynda qalýda. Mun­daı kom­mý­nıkasııanyń mazmuny qashan­da sy­ńar­jaqty jáne baǵyty qashan­da orta­lyq­tandyrylǵan bılikke táýeldi bolady. Mundaı sıpattaǵy kommýnı­kasııanyń tıimsiz ekendigin ómir dálel­d­ep otyr.

Prezıdent Q.Toqaevtyń usynyp otyrǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynda qoǵam máselelerin sheshýde halyqtyń belsendiligi men jaýapkershiligine de erekshe nazar aýdarylǵanyn atap ótken jón. Basqasha aıtqanda, áńgime azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń jumystaryn jandandyra otyryp, qoǵam men bılik arasyndaǵy áleý­mettik kommýnıkasııalardy ınstı­týsıonaldyq deńgeıge kóterýdiń mańyzdylyǵy týraly bolyp otyr. Mundaı áleýmettik kommýnıkasııa­ny ártaraptandyrý, olardy qoǵamnyń árbir salasy boıynsha damytý ýa­qytty qajet etetin jáne uzaq merzim­ge arnalǵan strategııalyq joba desek ar­tyq aıtpaǵan bolarmyz. Bul jobanyń basty maqsaty – qoǵammen tıimdi dıalog ornatý, qordalanǵan máse­le­lerdi durys jáne der kezinde sheshe otyryp, el ishindegi turaqtylyq pen birlikti qamtamasyz etý jáne táýel­sizdikti nyǵaıtý ekeni sózsiz. Atalǵan máselelerdiń mańyzdylyǵy, ásirese jahandaný jaǵdaıyndaǵy aqparattyq jáne sıfrly tehnologııa sapaly turǵydan ózgergen saıyn arta túsedi. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» fenomeniniń ishki bolmysy osyndaı.

Bir sózben aıtqanda, joǵaryda atal­ǵan máseleler tek memlekettik bas­qarýdyń tıimdilik deńgeıin kór­setetin ındıkatorlar ǵana emes, sonymen birge ol bıliktiń jańa sosıým jaǵdaıyndaǵy jańa baǵytyn, jańa bolmysyn kórsetetin belgiler ekenin de bilgenimiz durys. Osy baǵytta jasalyp jatqan bıliktiń naqty qadamdary kóńilge senim uıalatatynyn aıta ketken jón. Máselen, jer máselesine baılanysty aıtylǵan Memleket basshysy Q.Toqaevtyń naqty ustanymy, qazaq tilin latyn grafıkasyna kóshirýdegi oryn alǵan olqylyqtardy túzetýge baılanysty oılary, «úsh tildiliktegi» qazaq tiliniń birinshi turýy jáne ony ultaralyq tilge aınaldyrý máse­lesi, ulttyq qor qarajatyn tıimdi paı­da­laný, áleýmettik saıasatty durys júzege asyrýǵa baılanysty qoıylǵan naqty talaptar qoǵam men bılik arasyndaǵy qarym-qatynasty jańa deńgeıge kóterip, bılikke degen senimdi arttyryp otyr. Sóz ben istiń birligin nyǵaıtatyn naqty qadamdarǵa, elimizdegi az qamtylǵan otbasylarǵa kórsetilip jatqan áleýmettik kómekti, turmysy tómen otbasylardyń nesıesin keshirý aksııasyn, shaǵyn bıznesti úsh jylǵa salyqtan bosatý, t.b. naqty qadam­dardy jatqyzýǵa bolady.

Saıasatta ımpýlsıvtik qımyldar­dyń arty qıyn bolatyny belgili. Onda kúshke ıek artý tereńdiktiń bel­gisi bolmasa kerek. Mundaı jaǵdaı­da qaıtarym jaýaptyń da bolary sózsiz. Onyń ústine ǵylymı turǵydan jan-jaqty saraptamadan ótpeı daıyn­dalǵan keıbir tıimsiz jobalardy júzege asyrýda radıkaldyq tany­tý­dyń nátıje bermeýi múmkin. Son­dyq­tan ótken kúnderdiń jetistigin júıeli túrde synı turǵydan baǵalaı oty­ryp, sonyń negizinde alǵa jyljý tereń­nen oılastyrylǵan qadam ekeni sózsiz.

Sabaqtastyq ótkendi tolyq qaı­talaý emes ekeni belgili. О́tkenniń qajet elementterin saqtap, damyta oty­ryp, qoǵam damýynyń jańa saty­syn qamtamasyz etý qazirgi zaman talaby. Olaı bolsa, qoǵamnyń evolıý­sııalyq jolmen alǵa jyljýy sabaq­tas­tyq negizinde ǵana júrýi múmkin. Basqasha aıtqanda, jańa qoǵam­dyq qatynastardy ornyqtyrý ótken jetistikterdi joqqa shyǵarý nemese qıratý arqyly emes, kerisin­she sol jetken jetistikter negizinde ǵana jańa qatynastar paıda bolaty­nyn kóre bilý strategııalyq oılaý­dyń kórinisi dep túsingen durys. Keıbir «ásire belsendiler» radıkaldy ádisterdi jańǵyrý men ózgerý­diń kózi retinde qarastyrýy syńar­jaq­tylyq ekenin túsinýi kerek. Mundaı ustanymdar bizdiń qoǵam úshin óte tıimsiz jáne zardaby aýyr. Sondyqtan táýelsiz Qazaqstannyń bolashaǵy – evolıýsııalyq jańarýda. Prezıdent Q.Toqaevtyń «Sabaqtastyq. Ádilettilik. Progress» saıası tuǵyr­na­masynyń negizinde osyndaı konstrýk­tıvtik sıpattaǵy ıdeıalar jatqanyn buqaraǵa túsindire bilý óte qajet.

«Halyq únine qulaq asatyn memleket» paradıgmasyn júzege asyrýda bıliktiń alqalylyq qaǵıdasyn ustanǵany óte mańyzdy. Búgingi bılik­tiń kúshi osy alqalylyqta. Osy­ny durys túsingen Memleket basshysy qoǵam belsendilerin Ulttyq qoǵam­dyq senim keńesine tarta otyryp, ártúrli alýan pikirlerdi bir arna­ǵa toǵys­tyryp, qoǵamnyń ózekti másele­lerine júıeli túrde nazar aýdaryp otyr.

Ulttyq senim keńesiniń mártebesi týraly ártúrli, tipti qarama-qarsy pikirlerdiń bar ekeni belgili. Bizdińshe, basty másele onda emes. Eń bastysy, qoǵamdyq sanada qatyp qalǵan stereotıpter men dogmatıkalyq sıpat­taǵy kózqarastardy qaıta qaraı otyryp, áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası qaıshylyqtardy sheshýdiń búgingi zaman aǵymyna saı tyń joldaryn iz­destirýde jatyr. Sony­men birge, qoǵamdaǵy radıkal­dyq sıpat­­taǵy oı-pikirler men usta­nym­­darǵa jasampazdyq turǵysynan baǵyt berýge de nazar aýdarylyp otyr­­ǵanyn aıta ketken jón. Ásirese, qoǵam­da qorda­lanyp qalǵan saıası-ekono­mıkalyq, ekologııalyq, mádenı máse­lelerdi sheshýdegi órkenıetti us­tanym­nyń saltanat qurýy óte mańyzdy. Sebebi usynylǵan sheshim­derdiń toǵysar jeri ol – el táýelsizdigi, birligi men tutas­tyǵy, únemi damýy, alǵa jyljýy. Bul qun­dylyqtar bárimizge ortaq. Qan­­daı kózqarastyq ustanymdar tur­­ǵy­synan oı aıtylsa da osy atal­ǵan qun­dylyqtardy baıandy etý bar­shamyzdyń abyroıly mindetimiz.

Prezıdent Q.Toqaev óziniń halyqqa arnaǵan Joldaýynda qoǵamnyń saıa­sı júıesinde kóptegen ózgeris bolatynyn aıtqan bolatyn. Qoǵamda ekonomıkalyq qatynastar ózgerip, qoǵamdyq sana jańǵyryp, rýhanı qundylyqtar júıesi aýysyp jatqanda saıası júıeniń ózgermeı qalýy múmkin emes. О́tpeli kezeńniń basty qaı­shy­lyqtar kózi de osynda. Naqty aıtar bolsaq, ol – bılik basyndaǵy saıası kúshterdiń qalyptasqan saıası turaqtylyqty ustap turýǵa umtylysy men saıası júıeni demokratııalyq jań­ǵyrtý talaptaryna, qajetterine saı ózgertýge umtylǵan kúshter arasyn­da bolyp otyr. Atalǵan qaıshy­lyq­­­tar­ǵa qaramastan bılik saıası jú­­ıeni sanaly túrde ózgertýge, aza­mat­­tyq qoǵamdy qalyptastyrýǵa, saıası plıýralızmdi damytýǵa nyq qadam jasaýda. Q.Toqaevtyń «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» ıdeıasy da qo­ǵam­­­nyń obektıvtik damý úrdisine ber­­gen júıeli oılastyrylǵan jaýaby. Negizinde bul ıdeıa Qazaqstan jaǵ­­­da­ıynda qalyptasyp otyrǵan saıa­­sı júıege tyń serpin ákeleri sóz­siz. Ásirese «azamattyq qoǵam – saıa­sı par­­­tııa­lar – memlekettik bı­lik» úsheýi­niń ózara baılanysyn demo­­kra­tııalyq qun­dylyqtar negi­zin­de qaıta qaraýǵa, olardyń qarym-qaty­nasyn quqyqtyq negizde tereń­dete damýǵa jol ashady. Ázirge, qalyptasqan áleý­met­tik tájirıbede, bul úsheýdiń basty qoz­ǵaýshy jáne baǵyttaýshy kúshi – mem­lekettik bılik bolyp qalýda. Kerek deseńiz, bılik olarǵa óziniń ústemdigin júrgizip te otyr. Osy jaǵdaıda saıası partııalar men azamattyq qoǵamnyń ınstıtýttary qajet deńgeıde qoǵamnyń erki men talabyn bılik kúshine aınaldyra almaı otyrǵany da belgili. Nátı­je­sinde, mem­lekettik saıasatqa yq­pal etýi de álsiz, ózderin qoǵamnyń «ógeı bala­lary» retinde sezinýi basym. Boı­lary men is-qımyldarynda tabıǵı­lyq­tan buryn jasandylyq betke uryp tur. Son­dyqtan saıası júıeni demokra­tııa­lyq sıpatta jańǵyrtý, saıası par­­tııa­lar men azamattyq qoǵam ıns­tı­týt­­taryn damytýǵa jańa serpin berip, olardyń saıası belsendiligi men bá­se­ke­lestigine yqpal etý, Qazaq­stan qo­ǵamy úshin mańyzdy saıası qadam­dar­dyń biri bolmaqshy. Bul jol­da ma­ńyz­dy qadamdardyń biri «Saı­laý týra­ly» Zańǵa tolyqtyrý men ózge­ris­ter en­gizý. О́z kezeginde mundaı qadam, saıa­­sa­tqa jańa oılar men jańa saıası elıta­nyń kelýine múmkindik týǵyzady jáne «Halyq únine qulaq asatyn memleket» ıdeıasyn júzege asyrýǵa tyń serpin beredi.

Sonymen birge «Halyq únine qulaq asatyn memleket» ıdeıasyn júzege asyrýda erekshe nazar aýdaratyn má­sele, ol bıliktiń mádenıettiligi, moral­dyq ustanymdary. Olardyń bas­ty ustanymdary retinde adal eńbek, taza nıet bolýy tıis. Memleketshildik pen otansúıgishtik olardyń is-qımy­lynyń negizinde jatýy kerek. Bılik basyndaǵy tulǵa úshin eń basty qun­dylyq baılyq, aqsha emes, keri­sinshe adaldyq, ádilettilik bolýy tıis. Bir ókinishtisi, bılikti baıýdyń kózi dep qaraıtyndar sany azaımaı otyrǵany oılandyrady. Qysqasy, memlekettik qyzmetker bılikke paıda tabý úshin emes, halqyna qyzmet isteý úshin kelgenin, bıliktiń jaýapkershiligi joǵary ekenin ishki jan dúnıesimen tereń sezingeni abzal. Bul atalǵan moraldyq-etıkalyq ustanymdar «Halyq únine qulaq asatyn memleket» ıdeıasynyń moraldyq negizderi dese de bolady. Memleket moraldyq qundylyqtardy óz sheshimderinde basshylyqqa alǵan jaǵdaıda ǵana bıliktiń halyqqa degen senimi artady, ádilettilikke senedi.

«Halyq únine qulaq asatyn memleket» ıdeıasyn juzege asyrý barysynda bıliktiń dańǵazalyqtan, ásire­shil­dikten, mańdaıtersiz alynǵan nag­radalar men marapattaýlardan boıyn aýlaq ustaǵany durys. Bul máse­­lege Prezıdent Q.Toqaev basa nazar aýdarǵan bolatyn. Sondyqtan bı­lik­tiń qarapaıymdylyǵy halyqpen durys kommýnıkasııa jasaýdaǵy basty talaptardyń biri bolmaqshy.

«Halyq únine qulaq asatyn memleket» ıdeıasyn júzege asyrý quqyqtyq, zańdyq turǵydan qamtamasyz etilýi óte mańyzdy. Q.Toqaevtyń quqyq­tyq qor­ǵaý salasyna, ásirese sot sheshim­deri­niń sapasyn arttyrý, daýlardy sheshý barysynda sot qosymsha aıǵaqtar jınaý bastamasyn kóterýge quqyly ekendigi, quqyqtyq teńsizdikti boldyrmaý úshin ákimshilik ádilet qurylymyn engizýge erekshe nazar aýdarýy mańyzdy qadam dep esepteımiz.

Bir sózben aıtqanda «Halyq únine qulaq asatyn memleket», ıaǵnı, «halyq­shyl memleket» ıdeıasyn júzege asyrý sózden iske kirisýdi talap etedi. Mem­leket basshysynyń bul ba­ǵyt­taǵy jasap jatqan qadam­dary qazaq­stan­dyqtar tarapynan úlken qol­daýǵa ıe bolyp otyrǵany bola­shaq­qa nyq senimmen qaraýǵa múmkindik beredi.

 

Tóleýǵalı BО́RIBAEV,

Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń janyndaǵy Sot tóreligi akademııasy Áleýmettik-gýmanıtarlyq pánder kafedrasynyń meńgerýshisi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor

Sońǵy jańalyqtar

Ýrbanıstik ortalyqqa aınalýdyń bir tutqasy

Aımaqtar • 07 Jeltoqsan, 2019

Qaraǵandyda Antikor Ortalygy mekemesi ashyldy

Aımaqtar • 07 Jeltoqsan, 2019

Qazalyda retro-festıval ótti

Aımaqtar • 07 Jeltoqsan, 2019

Almatylyq dızaınerdiń Stokgolmde kórmesi ashyldy

Rýhanııat • 07 Jeltoqsan, 2019

Almatyda jas órenderdiń jarysy aıaqtaldy

Sport • 07 Jeltoqsan, 2019

Qarqaraly aýdanyna jańa ákim taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • 07 Jeltoqsan, 2019

«El birligi – 2019» marapattaý saltanaty ótti

Rýhanııat • 07 Jeltoqsan, 2019

Asyq oıyny balalardy ómirlik tájirıbege baýlıdy

Rýhanııat • 07 Jeltoqsan, 2019

Kúlki kerýeni № 20

Rýhanııat • 06 Jeltoqsan, 2019

Uqsas jańalyqtar