Ekologııa • 14 Qarasha, 2019

Zań kerek!

317 retkórsetildi

Almatyny túsiný úshin, oǵan ushqan qustyń bıiginen qaraý kerek sııaqty. Sonda qazanshuńqyrda ornalasqan qalaǵa ottegi jetpeı turǵanyn demmen ǵana sezinbeı, kózben de kórýge bolady. Burynǵy Almatyda aǵash kóp, qurylys az bolatyn. Qazir kerisinshe qurylys kóp, aǵash az.

 

Keıingi salynǵan úlken jol­­dar biraz aǵashty qıratyp ketti. Ál-Farabı men Abaı dań­ǵy­lynda buryn qaz-qatar qara­ǵaılar ósip turýshy edi. Olardyń ornyn jasandy jasyl velosıpedshiler men jol aralyǵyndaǵy temirge asylyp qańsyǵan ydystardaǵy gúlder basty. Tegeshteı-tegeshteı bul ydystar adamǵa eshqandaı da estetıkalyq lázzat berip turǵan joq.

Almatyny Al­maty qylǵan onyń jasyl jelegi bolatyn. О́ner adamdary osy jasyl jelekti shyǵarmalaryna beker­den-beker arqaý etpegen shyǵar. Aqyn Járken Bódeshuly:

«Almatynyń kóktemi kesheý­ledi,

Naýryzdyń qar boratty kósem jeli.

Tal,

Qaıyń,

Alma,

Shıe,

Sheten,

Moıyl –

Ereýilge shyqqandaı kóshe

órledi.

Emeýrinin bildirip ıekpenen,

Basý aıtty –

Sabyrly, súıekti emen», – dep tolǵaǵan eken.

Sol aǵashtardy búgin egip, bú­gin ósirip otyrǵan joqpyz, bári bu­ryn­nan bar. Ras, keıingi kezde qalanyń ár-ár tusyna myńdaǵan túp kóshet otyrǵyzylyp jatyr. Alaıda ol salynǵan úlken qury­lystardy burynǵydaı kórkeıte almaı tur. «Mamandar ózderi biledi» degenniń ózinde, ekken kó­­shet­teriniń birazy qýrap qalyp jatqanyn kózimiz kórip júr. «Shybyq shanshysań, shynar shy­ǵady» degen jer tozǵan ba, álde basqa bir sebebi bar ma, ol jaǵyn bil­medik.

Kózden de, kóńilden de joǵa­lyp bara jatqan – jalǵyz qulja al­ma ǵana emes. Burynǵy záýlim qa­raǵaılardyń ornynda qazir óń-túsi bótendeý butalar tyrbııa­dy. Senbeseńiz, ál-Farabı dań­ǵylynyń burynǵy fotosýreti men búgingi kórinisin salystyryp kó­rińizshi. Ondaǵy qazirgi ósip tur­ǵan qaraǵaılar kórer kózge de kem, qorash.

Almatyda Áýezov ekken, Qas­teev ekken jemis aǵashtary áli kúnge deıin saqtalǵan. Uly adamdar ol aǵashtardy jaıdan-jaı ekken joq. Burynnan qalyptasqan sondaı dástúr men dúrmekke ile­sip ekti. Qalany kógaldandyrý qaı kezde de birinshi orynda tur­dy. Osydan otyz-qyryq jyl bu­ryn keı kóshelerde ózińdi to­ǵaıda júrgendeı sezinetinsiń. Qazir sony aıtsań, jastar túsin­beı betińe qaraıdy.

Eýropadaǵy qalalarda qaı­tedi? «Myna kósheni jaıaý júretin kóshe jasaıyq» demeıdi. «Aýany tazartyp turý úshin bul kósheni toǵaı jasaıyq» deıdi. Birinshi toǵaıǵa basymdyq beredi. Bizde de birer kóshe jaıaý júrginshilerge arnalyp ashyldy. Jan-jaǵyna túrli-túrli kóshetter de egildi. Bi­raq osy kóshelerde aýa joq, ottegi joq. Aınalasynyń bári mórtaspen shegendelip tastalǵan jerde azdy-kópti aǵashtardyń ózi de tunshyǵyp turǵandaı áser be­redi.

Sońǵy jyldary aýa raıy da kóp ózgerdi. Soǵan baılanysty bıik úılerdiń aýlalaryndaǵy aǵash­tardy da sýaryp turmasa bolmaıtyn boldy. Jaqynda ǵana bir jıynda: «Aýladaǵy aǵashtar nege sýarylmaıdy?» degen su­raqty óz qulaǵymyzben estidik. Jaz ortasynda japyraqtary tesilip, aýrýǵa ushyrap, qurt-qu­myr­sqa qaptap ketedi. Basqasy basqa, ótken jazda tózimdi degen emenderdiń ózi de solǵyn tartyp qalǵanyn baıqadyq. Búıte berse Almaty óziniń jasyl jelekti qa­la degen atynan aıyrylyp qa­latyn túri bar.

Almaty jańadan qala bolyp boı kótergen kezde aǵashtan úı turǵyzýǵa tyıym salynǵan eken. Mine, sol zamannyń ózin­de jasyl jelekti azaıtyp almaýdyń qam-qareketi jan-jaq­ty qarastyrylǵan bolatyn. Ras, keıin jer silkinisine baılanys­ty ol tyıym alynyp tastalǵan. Biraq sondaı nıettiń bolǵanynyń ózi nege turady?!

Qazir shetelderde jasyl ta­bıǵatty qorǵaý qozǵalystary jıi ótedi. Almatyda da aýla­lar­daǵy aǵashtardy kesip, qu­ry­lys salamyz dese birden qar­sylyq týady. Sońǵy kezde qala basshylyǵy sol narazylyq bildirgen halyqtyń jaǵyna shyǵyp júr. Bul jaqsy nyshan.

Biraq qalanyń ishinde de, syr­tynda da: «Jaý shapty, oıbaı» degen aıqaı báribir estilip qalady. Eger olarǵa erik berseń, saıabaqtar men skverlerge de sha­­býyl jasaýdan taıynbasy belgili. Mundaıda olardy toq­tatyp qana qoımaı, birden qatań shara qoldansa da artyq emes-aý deısiń.

 Almatynyń tynysyn ashyp turǵan tek saıabaqtar men skverler ǵana emes. Aınalasyn ormandy alqap qorshaǵan úlken-úl­ken bes-alty nysan bar. Olar óz mindetin ǵana atqaryp turǵan joq, jutatyn aýamyzdy da tazartyp tur. Bul nysandar Al­matynyń jasyl jelegimen bite qaınasyp, bir uǵymǵa aınalyp ketken. Shyny kerek, Almatyda mun­daı aýasy keń oryndardy qazir Qudaıdan surap ala al­maısyń. Osyndaı jerlerge bóten qurylys salynbasa eken dep tileısiń.

О́rkenıetti elderde jergilikti qajet­tilikten týyndaǵan zańdar men erejeler bar. Belgili bir aımaqtyń ózindik ereksheligine baılanysty qabyldanǵan. Al­maty qalasynyń keıbir jumys­taryna sondaı zań jetpeı turǵan tárizdi. Mysaly, qalanyń tynysyn ashatyn bir jerdi dúmi dıirmen tartqan bireý qurylys salamyn dep talqandap tastady deıik. Qala ákimshiligi oǵan ne isteı alady?

Jasyl jelek jaıqalyp tur­masa, Almatynyń ókpesi qy­sylady. Ony saqtaýdyń jobasyn qaıta jasamasa bolmaıtyn sekildi. Jasyl jelektiń taǵ­dyryn qala qurylysyna emes, qa­la qurylysyn jasyl jelekke táýeldi etý kerek sııaqty. Osy turǵyda eki jyl buryn halyqtan usynys jınaǵan quzyrly mekeme jap-jaqsy bastamanyń aıaǵyn sıyrquıymshaqtatyp ji­bergen tárizdi. Olar da keıbir usy­nystardy iske asyrý úshin ózderine zań kerek ekenin aıtady.

Ǵalamdyq jylynýdyń áse­rin bolashaqta Alataýdyń baý­raıyndaǵy arý qala da tikeleı sezinýi múmkin. Taý basyndaǵy muz­dyqtardyń kólemi azaıyp bara jatyr. Kóshedegi aǵash­tardyń túsi burynǵydaı emes, erterek solǵyn tarta bastaǵandaı. Gaz ben tútindi adamdarmen birge jutyp jatqan – sol aǵashtar.

 Jasyl jelek – Almatynyń tólqujaty ispetti. Basqa qala­lar­da aýa lastyǵy týraly áńgime bolǵanmen, jasyl jelek týraly kóp aıtyla bermeıdi. Al Almaty jasyl jelegimen aty shyqqan qala. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Almaty saparynda osyny aıtty. Sózin ispen dáleldep, kóp jyldan beri daýǵa aınalyp kele jatqan Kók-Jaılaýda qurylys jumystaryn júrgizýge tyıym saldy.

Qala ákimi Baqytjan Saǵyn­taev­tyń da qala jurtshylyǵymen kezdeskendegi eki sóziniń biri Almatynyń jasyl jelegi týraly bolyp júr. Endi olardyń qala halqynyń tilegimen ushtasqan osyndaı úmitti sózderi zańmen bekitilse, pármeni arta túser edi. Onda bul bir jolǵy shara emes, birjola sheshilgen sharýa bolyp sanalar edi.

Mine, Almatynyń ımıdji sonda artady. Qazaqstandaǵy eń iri megapolıs birden órkenıetti qa­laǵa aınalady. Onda kúbir-sybyr, qybyr-jybyr áńgime ózinen ózi tyıylady. «Ana jerdi anaý jekeshelendirip almaqshy eken, myna jerdi mynaý ıelenip qalmaqshy eken» degen sııaqty qaýesetterdiń de basyna sý quıy­lady. Keıde moratorıısiz-aq she­shiletin nárselerge moratorıı jarııalap jatqanda, mundaı keshendi iske qatysty kesimdi zań qabyldaý qol jetpeıtin arman bolmasa kerek.

«Almatynyń jasyl jelegi men ekologııasyna nuqsan kelgende aıyppul qalaı salynady?» degen suraqtyń basy ashyq shyǵar. Al «Aıyppuldyń aq­shasy bıýdjetti toltyrýǵa kete me, álde búlingen nárseni qaıta qal­pyna keltirýge jumsala ma?» degen suraqtyń jaýaby eki­ushty bolyp tur. Sol sııaqty «Almatyda jekeshelendirýge ne satýǵa bolmaıtyn jerlerdiń tizi­minde qalanyń ekologııasyna áser etetin nysandar bar ma?» degen suraq ta beli qaıysqan qalpynda qaıta-qaıta aldymyzdan shyǵa beredi.

Osy suraqtardyń jaýaby anyq bolsa, ákim de ózine se­nim­di bolady. Ákimmen birge qa­la jurtshylyǵynyń da kóńili or­nyǵady. О́zi toısa da, kózi toımaıtyndar da aıaǵyn tartady. Áıtpese buryn da aıtylǵan, buryn da ty­ıym salynǵan. Biraq ákim ózgergen saıyn she­shim de ózgerip ketetini tań bol­maı qaldy. Mine, sondaıda Almatynyń jasyl jelegin adam qorǵamasa qorǵamas, biraq zań qorǵaıdy. Basqasy basqa, al Al­matyǵa onyń jasyl jelegi men toǵaıly jerlerin qorǵaıtyn osyndaı zań kerek.

Ol zań: «Almatynyń jasyl jelegi qalanyń tiri aǵzasy, ıaǵ­nı ókpesi sekildi qyzmet at­qaratyny eskerilip...» dep bas­talyp; «Munda ár túp aǵashty Almatynyń Qyzyl kitabyna engen ósimdikterdeı, ıaǵnı kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý kerek» dep tolyqtyrylyp; «Aınalasy toǵaıǵa aınalǵan nysandarǵa, onyń tóńiregindegi jerlerge qol suǵýǵa ruqsat berilmeıtin bol­syn» dep aıaqtalsa pármeni de, dármeni de zor bolar edi demek­piz.

 

Júsipbek QORǴASBEK,

«Egemen Qazaqstan»

   

Sońǵy jańalyqtar

Basylym basshylary - Bernııaz KÚLEEV (1899-1923)

Basylym basshylary • Búgin, 14:55

Basylym basshylary - Támımdar SAFIEV (1892-?)

Basylym basshylary • Búgin, 11:28

Elordada Úsh arysqa eskertkish ornatyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:14

Almaty álemdik qalalar qataryna qosylady

Aımaqtar • Búgin, 10:57

Atyraýlyqtar taǵy da úzdikter qatarynda

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Táýelsizdik – tuǵyrym

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Arhıv ǵımaratyna eskertkish taqta ornatyldy

Rýhanııat • 13 Jeltoqsan, 2019

Uqsas jańalyqtar