О́tken jyly atalmysh nysandy elimizdegi qasıetti mekender tizimine qosý úshin Aqmola oblysy mádenıet basqarmasy ekspedısııa uıymdastyryp, zertteý júrgizipti. Osyndaǵy ǵylymı tujyrymdamada: «Toǵyz áýlıe» zıratyna otyzǵa jýyq adam jerlengen. Barlyǵy derlik dinı aǵartýshylar men aımaqqa bedeldi din kútken qajylar. Bul jerge – Aqmola okrýginiń aǵa sultany Jaıyqbaıdyń Ybyraıy jáne Janbatyr haziret, Qutan haziret, Allajar haziret, Jantas haziret, Áltá haziret, Musa haziret, Shernııaz qarı, Nurtaza haziret, Sádýaqas haziret, Kópeı haziret, Baqbergen haziret, Jaqyp molda jáne basqalar jerlengen» delinipti.
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde joǵarydaǵy haziretter zamanynda ómir súrgen dinı aǵartýshy-ǵalymdardan qalǵan jazba muralardyń tusaýy kesildi. «Áýlıeler ordasy» degen atpen jaryq kórgen bul kitapqa: Máshhúr-Júsip Kópeıuly, Abbas Omaruly, Batyrqoja Basaruly, Sadyq Teńizuly, Sultan Edilbaıuly, Muqash Túktibaıuly, Qutan Álibekuly, Allajar Bekenuly, Janbatyr Jaqypuly, Musa Shonauly, Bekbergen Tileýimbetuly, Baımuhammet Qulybekuly, Aıdóke Janqululy, Battal Júsipuly, Sherııazdan Nııazmuhameduly, Nurtaza Qudaıbergenuly, Bahaýddın Aıdaboluly, Álmuhamed Tolqynbaıuly, Qosmuhamet Kenjekeıuly qatarly adamdardyń qalamynan týǵan – haıat, hádıs, qosarly báıitmysal jyrlary engizilipti.
Jınalǵan kópshilikke tusaýkeser sharanyń mańyzy jaıly habardar etken alashtanýshy-akademık, joǵarydyǵy haziretter qazynasyn oqyrmanǵa usynýshylardyń biri Dıhan Qamzabekuly, qazirgi óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetken zamanda rýhanııat ulylaryn ulyqtap, bolashaq urpaq úshin sabaqtastyqty saqtaý – kózi ashyq, kókiregi oıaý árbir azamattyń basty paryzy ekenin aıtyp, mundaı iske serpin berip otyrǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly Dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq eńbekteri degen paıym jasady.
Árıne, halqymyzdyń rýhanı uıytqysy bolǵan degdar tulǵalar eńbegin nasıhattaý, jaryqqa shyǵarý, óskeleń urpaqqa dáripteý – urpaqtyń asyl muraty. Bul – keleshekke dinı-rýhanı baǵdar berý úshin de mańyzdy qadam. Kitapqa jazbasy engen adamdardyń (Máshhúr Júsipten basqa) barlyǵy derlik «Áýlıeler ordasy» ornalasqan óńirde ómir súrgen qajy-haziretter, sóz ustaǵan kósem moldalar eken.
Kitapty jınaqtaýshylardyń biri dintanýshy Keńshilik Tıyshhanulynyń aıtýyna qaraǵanda, bizde ǵulamany taný men tabýdyń, baǵalaý men baǵamdaýdyń, túsiný men túısinýdiń, ardaqtaý men asqaqtatýdyń ózindik jón-jobasy bolǵan. Bul týyndy sony eske salady. Biz qazir «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda týǵan jer men kıeli oryndarǵa mán bere bastadyq. Bul týyndyǵa jazbasy toptastyrylyp otyrǵan tulǵalar óz zamanynda rýh azattyǵy men rýhanııat jaýapkershiligi úshin kúresken adamdar. Naqtyraq aıtqanda «Áýlıeler ordasy» qorymynda baıyz tapqan Jaqyp moldanyń aınalasynda ómir súrgen dindarlar eken.
Iаǵnı, «Áýlıeler ordasy» óz dáýirinde qaziretter qazynasynyń qaınary bolǵan kórinedi. Osy qaınardan nár alǵan adamdar ıslam qundylyqtary men dástúrdi tereń bilgen. Sonyń arqasynda jurtty jaqsylyqqa úndeıtin, berekege shaqyratyn jyrlar jazyp qaldyrǵan. О́kinishke qaraı, bul jazbalar bizge tolyq jetpegen. Qýǵyn-súrgin jyldary tárkilengen, joıylǵan.
Degenmen náýbet jyldarynyń ózinde kózi ashyq, kókiregi oıaý, hat tanıtyn Zııash Aldabergenuly, Ǵabdijálel Sádýaqasuly qatarly adamdar eldiń qolynda qalǵan birli-jarym qazynany kóshirip alyp, saqtaǵan. Osy adamdardyń jankeshti eńbeginiń arqasynda bul mura bizge jetip otyr.
Ǵabdijálel Sádýaqasuly bolsa ataqty Shontybaı hazirettiń jıeni. Al Shontybaı qajy jaıly bilimdar-ǵulama atamyz Máshhúr Júsip «Qutb-zaman Shontybaı haziret» atty dastan jazǵan. Qundy jazbalardy jetkizgen ekinshi tulǵa – Zııash Aldabergenov kezinde Ýfadaǵy «Ǵalııa» mediresesinde bilim alǵan, el arasynda «Zııash molda» atanǵan qadirli jan eken. Osy Zııash atamyz 1924 jyly Sáken Seıfýllınniń yqpalymen búginde 100 jyldyq merekesin toılaǵaly otyrǵan «Egemenniń» ejelgi ataýy «Eńbekshil qazaq» gazetinde qyzmet atqarypty.
Tabylǵan qoljazbalardy saralap, keıbir arabsha mátinderge túsinikteme bergen dintanýshy maman Marat Smaǵulov: «Bul jınaqqa engen materıaldardyń mazmunyna jáne mátinine qarasańyz, ártúrli qoldan shyqqanyn ańǵarasyz. Birinshiden, bul – deregi az dáýirdiń málimet júgin arqalaǵan qoljazba kitaby, naqtyraq aıtsaq, qazaq «samızdaty». Ekinshiden, qoljazba dápterdegi materıaldardyń avtory kórsetilgen. Biraq muny osy muranyń jankúıerleri haziretterdiń óz aýzynan jazyp aldy ma, keıinirek hatqa túsirdi me – ol jaǵy da tereń zertteýdi qajet etedi. Úshinshiden, biz búgin osy qoljazbalardy bizge jetkizgen Ǵabdijálel Sádýaqasuly men Zııash Aldabergenulynyń eńbegin jan-jaqty baıyptap, baǵa bergenimiz jón» deıdi.
