Rýhanııat • 14 Qarasha, 2019

Haziretter qazynasy

260 retkórsetildi

Aqmola oblysy Astrahan aýdanynyń Jaltyr stansasy mańynda «Áýlıeler ordasy» atty kóne qorym bar. Jergilikti jurt ony «Toǵyz áýlıe zıraty» dep ataıdy. О́ıtkeni bul jerge Arqa óńirine belgili halqymyzdyń dinı-rýhanı aǵartýshylary jerlengen.

О́tken jyly atalmysh nysandy eli­mizdegi qasıetti mekender tizimine  qosý úshin Aqmola oblysy mádenıet bas­qar­masy ekspedısııa uıymdastyryp, zert­­teý júrgizipti. Osyndaǵy ǵylymı tu­­jy­rymdamada: «Toǵyz áýlıe» zıra­tyna otyz­ǵa jýyq adam jerlengen. Bar­lyǵy derlik dinı aǵartýshylar men aı­maqqa bedeldi din kútken qajylar. Bul jer­ge – Aqmola okrýginiń aǵa sultany Jaıyq­baıdyń Ybyraıy jáne Janbatyr ha­ziret, Qutan haziret, Allajar haziret, Jan­tas haziret, Áltá haziret, Musa haziret, Sher­nııaz qarı, Nurtaza haziret, Sádýaqas hazi­ret, Kópeı haziret, Baqbergen haziret, Ja­­qyp molda jáne basqalar jerlengen» de­li­nipti.

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde joǵarydaǵy ha­zi­ret­ter zamanynda ómir súrgen dinı aǵartýshy-ǵalymdardan qalǵan jazba muralardyń tusaýy kesildi. «Áýlıeler ordasy» degen atpen jaryq kórgen bul kitapqa: Máshhúr-Júsip Kópeıuly, Abbas Omaruly, Batyrqoja Basaruly, Sadyq Teńizuly, Sultan Edilbaıuly, Muqash Túktibaıuly, Qutan Álibekuly, Allajar Bekenuly, Janbatyr Jaqypuly, Musa Shonauly, Bekbergen Tileýimbetuly, Baımuhammet Qulybekuly, Aıdóke Janqululy, Battal Júsipuly, She­rııaz­dan Nııazmuhameduly, Nurtaza Qudaı­bergenuly, Bahaýddın Aıdaboluly, Álmuhamed Tolqynbaıuly, Qosmuhamet Kenjekeıuly qatarly adamdardyń qala­mynan týǵan – haıat, hádıs, qosarly báıit­mysal jyrlary engizilipti.

Jınalǵan kópshilikke tusaýkeser shara­­nyń mańyzy jaıly habardar etken alash­tanýshy-akademık, joǵarydyǵy hazi­retter qazynasyn oqyrmanǵa usy­nýshy­lardyń biri  Dıhan Qamzabekuly, qazirgi óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetken zamanda rý­hanııat ulylaryn ulyqtap, bolashaq ur­paq úshin sabaqtastyqty saqtaý –  kózi ashyq, kókiregi oıaý árbir azamattyń basty paryzy ekenin aıtyp, mundaı iske ser­pin berip otyrǵan Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýha­nı jańǵyrý» jáne «Uly Dalanyń jeti qy­ry» atty baǵdarlamalyq eńbekteri degen paıym jasady.    

Árıne, halqymyzdyń rýhanı uıyt­qysy bolǵan degdar tulǵalar eńbegin nası­hattaý, jaryqqa shyǵarý, óskeleń urpaqqa dáripteý – urpaqtyń asyl muraty. Bul – keleshekke dinı-rýhanı baǵdar berý úshin de mańyzdy qadam.  Kitapqa jazbasy engen adamdardyń (Máshhúr Júsipten basqa) barlyǵy derlik «Áýlıeler ordasy» ornalasqan óńirde ómir súrgen qajy-haziretter, sóz ustaǵan kósem moldalar eken.

Kitapty jınaqtaýshylardyń biri dintanýshy Keńshilik Tıyshhanulynyń aı­týyna qaraǵanda, bizde ǵulamany taný men tabýdyń, baǵalaý men baǵamdaýdyń, túsiný men túısinýdiń, ardaqtaý men asqaqtatýdyń ózindik jón-jobasy bolǵan. Bul týyndy sony eske salady. Biz qazir «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda týǵan jer men kıeli oryndarǵa mán bere bastadyq. Bul týyndyǵa jazbasy toptastyrylyp otyrǵan tulǵalar óz zama­­nynda rýh azattyǵy men rýhanııat jaýap­kershiligi úshin kúresken adamdar. Naq­tyraq aıtqanda «Áýlıeler ordasy» qory­mynda baıyz tapqan Jaqyp mol­danyń aınalasynda ómir súrgen dindarlar eken.

Iаǵnı, «Áýlıeler ordasy» óz dáýirinde qaziretter qazynasynyń qaınary bolǵan kórinedi. Osy qaınardan nár alǵan adamdar ıslam qundylyqtary men dástúrdi tereń bilgen. Sonyń arqasynda jurtty jaqsylyqqa úndeıtin, berekege shaqyratyn jyrlar jazyp qaldyrǵan. О́kinishke qaraı, bul jazbalar bizge tolyq jetpegen. Qýǵyn-súrgin jyldary tárkilengen, joıylǵan.

Degenmen náýbet jyldarynyń ózinde kózi ashyq, kókiregi oıaý, hat tanıtyn Zııash Aldabergenuly, Ǵabdijálel Sádýaqasuly qatarly adamdar eldiń qolynda qalǵan birli-jarym qazynany kóshirip alyp, saq­taǵan. Osy adamdardyń jankeshti eńbeginiń arqasynda bul mura bizge jetip otyr.

Ǵabdijálel Sádýaqasuly bolsa ataqty Shontybaı hazirettiń jıeni. Al Shontybaı qajy jaıly bilimdar-ǵulama atamyz Máshhúr Júsip «Qutb-zaman Shontybaı haziret» atty dastan jazǵan. Qundy jazbalardy jetkizgen ekinshi tulǵa – Zııash Aldabergenov kezinde Ýfadaǵy «Ǵalııa» mediresesinde bilim alǵan, el arasynda «Zııash molda» atanǵan qadirli jan eken. Osy Zııash atamyz 1924 jyly Sáken Seıfýllınniń yqpalymen búginde 100 jyldyq merekesin toılaǵaly otyrǵan «Egemenniń» ejelgi ataýy «Eńbekshil qazaq» gazetinde qyzmet atqarypty. 

Tabylǵan qoljazbalardy saralap, keıbir arabsha mátinderge túsinikteme bergen dintanýshy maman Marat Smaǵulov: «Bul jınaqqa engen materıaldardyń maz­munyna jáne mátinine qarasańyz, ártúrli qoldan shyqqanyn ańǵarasyz. Birinshiden, bul – deregi az dáýirdiń málimet júgin arqa­laǵan qoljazba kitaby, naqtyraq aıt­saq, qazaq «samızdaty». Ekinshiden, qoljazba dápterdegi materıaldardyń avtory kórsetilgen. Biraq muny osy muranyń jan­kúıerleri haziretterdiń óz aýzynan jazyp aldy ma, keıinirek hatqa túsirdi me – ol jaǵy da tereń zertteýdi qajet etedi. Úshin­shiden, biz búgin osy qoljazbalardy bizge jetkizgen Ǵabdijálel Sádýaqasuly men Zııash Aldabergenulynyń eńbegin jan-jaqty baıyptap, baǵa bergenimiz jón» deıdi.

 

Sońǵy jańalyqtar

Qazaq kúresi jańa kezeńge aıaq basty

Ulttyq sport • Búgin, 19:28

Basylym basshylary - Júsipbek AIMAÝYTOV (1889-1931)

Basylym basshylary • Búgin, 17:42

Elimizdiń basym bóligin tuman basady

Qazaqstan • Búgin, 17:01

Basylym basshylary - Smaǵul SÁDÝAQASOV (1900-1933)

Basylym basshylary • Búgin, 16:53

Almatyda Abaı klýby ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 16:22

Basylym basshylary - Bernııaz KÚLEEV (1899-1923)

Basylym basshylary • Búgin, 14:55

Basylym basshylary - Támımdar SAFIEV (1892-?)

Basylym basshylary • Búgin, 11:28

Elordada Úsh arysqa eskertkish ornatyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:14

Almaty álemdik qalalar qataryna qosylady

Aımaqtar • Búgin, 10:57

Atyraýlyqtar taǵy da úzdikter qatarynda

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Uqsas jańalyqtar