Ekonomıka • 15 Qarasha, 2019

Senim kapıtaly

70 retkórsetildi

Biz bıznes damyǵan saıyn onyń senimge arqa tireıtinin baıqaımyz. О́ıtkeni tutynýshy kimge sense, sonyń bıznesi ǵana tabysty júrmek. Al senimdi aqshaǵa satyp ala almaısyń. Oǵan ıe bolý úshin uzaq ýaqyt pen tolassyz kúsh jiger jáne qatań tártip qajet.

Bıznes pen kásipkerlik tarıhy bizge qaraǵanda áldeqaıda erterek bastalatyn kórshimizde «kópes sózi», «kópes ýádesi» degen qalyptasqan sóz tirkesteri bar. Túptep kelgendegi maǵynasy «kópestiń bergen ýádesi altynnan da qymbat» degen uǵymdy bildiredi. Orys halqynyń keıbir ókilderi, sonyń ishinde jýrnalıster jaǵy osy qalyptasqan sóz tirkesin negizge ala otyryp, óz eliniń kásipkerlik tarıhyn maqtanysh etip jatady. Kezindegi kópesterdiń aýyzsha bergen ýádelerine berik bolǵandyqtaryn qazirgi kásipkerlerine úlgi etip, solardaı bolýǵa úndeıdi.

Al baıybyna úńilsek, munyń maqtanysh qylatyn túgi de joq. О́ıtkeni bul solaı bolýy tıisti dúnıe. Basqasha bolýy múmkin de emes. Muny bir jaǵynan alǵanda orys halqy kópesteriniń paıda bolý tarıhynan-aq baıqaýǵa bolady.

Orys kópesteri qaıdan shyqqan? Olar Reseıdegi krepostnoılyq pravo joıylǵan soń nemese sonyń qarsańynda bastaryna azattyqty qojaıyndarynan satyp alǵan is júrgizýge týma qabileti bar krestıandardyń ortasynan shyqqan. Kópshiligi saýattary jetpegendikten saýda-sattyq jóninde belgili bir mámile jasaǵan kezde ony qaǵazǵa hattamaı-aq aýyzsha ýáde berip, sóz baılasýmen shektelgen. Isin durys jolǵa qoıyp, baıyǵan kópester birte-birte saýdadaǵy ýádeniń quny óte qymbat turatynyn, aldap ketýmen alysqa bara almaıtynyn uqqan. Sondyqtan ýádelerine berik bolýǵa tyrysqan.

Endi óz elimizdegi áli balań kezeńdegi bıznestiń shırek ǵasyrlyq qysqasha damý tarıhyn sholyp ótsek te senimniń kapıtalǵa aınalýynyń jandy mysaldaryn kóptep kezdestire alamyz. Mysalǵa qurylys salasyn alaıyq.

Salynatyn turǵyn úıge «úlesker» retin­de qatysyp, aldyn ala aqsha qosý ar­qy­ly páter alý múmkindigi paıda bolǵan kezde jurt­­tyń kóbi osy múmkindikti qolaıly kórip, qu­rylys kompanııalaryn qoldady. Bul istiń bas­taýynda «Úleskerlik qurylys týraly» zań da bola qoıǵan joq edi. Sondyqtan qurylys kompanııasy men úleskerdi baılanystyryp turǵan dúnıe olardyń bir-birine degen senimi men osyny qaǵaz júzinde bekitken eki jaqty jasalǵan kelisimsharty edi. Buǵan ekinshi deńgeıli bankter tarapy­nan úleskerler úshin ıpotekalyq nesıe jelisi­niń ashylýy úlken qoldaý boldy. Sóıtip úleskerlik qurylys áp degennen-aq qaınap júre berdi. Osyndaı jaǵdaıda, ókinishke qaraı, úleskerler senimine selkeý túsiretin keleńsiz qubylystar da kórinis bermeı qalǵan joq. Jańa qurylystan páter beremin dep ýáde berip, artynan sol ýádesinde turmaı úleskerler aqshasyn jınap alyp qashyp ketken qurylys kompanııalarynyń basshylary da kezdesip jatty. Bul endi ǵana qarqyn alǵan turǵyn úı qurylysy  salasyn jórgeginde tunshyqtyratyn qaterli qubylys edi. Sondyqtan memleket dereý iske kirisip, «Úleskerlik qurylys týraly» zań qabyldap, máseleni rettedi. Qurylys kompanııasy basshylaryn jaýapkershilik­ke shaqyrdy. Alaıaqtyqqa aldanyp qal­ǵan úleskerlerdiń úıin qarjy salyp, bitirip te berdi.

Degenmen osy oqıǵadan bir tiksinip qalǵan halyq endi barynsha saqtyqpen áreket etetin boldy. Mine, sondyqtan da dál qazirgi sátte halyq arasynda senimdiligimen keńi­nen tanymal bolǵan kompanııalardyń jul­dyzy janyp tur dep aıtýǵa ábden bolady. Damý strategııasyn durys belgilep, birin­shi kezekte úleskerler senimine arqa tire­gen, kelisimshartynda moıyndaryna alǵan mindettemelerine adal qarap, turǵyn úıdiń salyný merzimin keshiktirmeıtin, turǵyn úı qurylysy salasynda jańa tehnologııalardy jyldamdyqpen engizip, sapa máselesine basa nazar aýdaratyn kompanııanyń halyq arasynda bedeli joǵary. Sondyqtan olar­dyń  úıleri basqa kompanııalardan qymbat­taý bolsa da, halyq birinshi kezekte sol kom­panııany tańdaıdy. Sebebi oǵan senedi. Bul senim kompanııa qorjynyna kapıtal bolyp quıylýda. 

Osyndaı jandy mysaldarǵa súıene kele Úkimetke «Bıznestegi senim reı­tıngin» júrgizýdi usynýǵa bolady. О́ıt­keni qazirgi kezdegi eń tabysty kásip­ker­ler – tu­­tyný­shylar seniminen shyǵa bilgen kásip­kerler.

Sońǵy jańalyqtar

Kúlki kerýeni № 24

Rýhanııat • Keshe

Reıtıngte joǵarylady

Kásipqoı boks • Keshe

«Altyn saqa» úzdikteri anyqtaldy

Ulttyq sport • Keshe

Qazaq áni Nıý-Iorkte shyrqaldy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar