Qarjy • 15 Qarasha, 2019

Teńgeniń tegeýrini

28 retkórsetildi

Tól valıýtamyzdyń aınalymǵa shyqqanyna shırek ǵasyrdan asty. Osy 26 jylda el ekonomıkasyndaǵy hám halyqaralyq naryqtaǵy aýmaly-tókpeli jaǵdaılarǵa baılanysty teńgeniń teńselgen tustary bolǵany ras. Ulttyq bank pen Úkimet jyl saıyn ınflıasııa dálizin belgilep, derbes qarjylyq, ekonomıkalyq júıemizdi nyǵaıtýdyń qamyn jasap keledi.

Memleket basshysy Q.Toqaev halyqqa Joldaýynda ulttyq valıýtanyń áleýetin kúsheıtý, el­degi aqsha-nesıe saıasatyna bir­neshe márte toqtalyp, Ulttyq bank pen Úkimetke tıisinshe tapsyr­ma júk­tegeni málim. Máselen, tu­ty­ný nesıesiniń tym kóptigin syn­ǵa alyp, jedel shara qabyldaý ke­rek­tigin qadap aıtty. «Aqsha-nesıe saıasatynyń tıimdiliginiń az­dyǵy el ekonomıkasyn damy­týǵa tejeý bolyp otyr» dedi Q.To­­qaev. Ekinshi deńgeıli bank­ter­­­­diń akt­ıvterin táýelsiz baǵalaý Pre­­zı­­d­enttiń tapsyrmasy boıynsha bas­­taldy. Túptep kelgen­de, mu­­nyń barlyǵy qarjy ınstıtýt­tary­­nyń jumysyn jónge salýǵa baǵyttalǵan.

Táýelsiz memleket ekonomı­ka­synyń temirqazyǵy tól valıýta­sy ekeni túsinikti. Sonaý toq­sa­nyn­­shy jyldary qabyl­dan­ǵan taǵ­­dyrly sheshim arqyly ja­­ryq­­qa shyqqan tól teńgeniń qazaq úshin orny ámanda bólek. Sol se­bepti keıingi jyldary Eýra­­zııa­lyq ekonomıkalyq odaq ishin­de «or­taq valıýta» týraly áńgi­meni qo­ǵamn­yń aýyr qabyl­daýy be­ker emes. Ulttyq bank osy tó­ńi­­­rek­­tegi alyp-qashpa áńgi­meni bir­­­neshe ret resmı túrde teris­ke shy­ǵar­­ǵa­nymen, halyq kóke­ıin­degi alań­nyń seıilmeýi de soǵan baılanysty.

Jalpy valıýtalyq ıntegrasııa týraly ıdeıany 2016-2017 jyl­d­ard­an bastap Reseı tarapy u­syna bastady. Olardyń piki­rinshe, ortaq valıýta bolmaıynsha, ekonomıkalyq ıntegrasııa «shıki» bolmaq. Al bıylǵy jyl basynda Eýrazııa damý bankiniń basqarma tóraǵasy Andreı Belıanınov or­taq valıýtaǵa dereý kóshý ke­rek­tigin, tipti jańa valıýtanyń «rýbl» dep atalýy qajet ekenin aıtty. Aıta keterligi, Eýrazııa damý banki aksııasynyń 65,97 paıyzy Reseı Federasııasyna tıesili. 32,99 paıyzy Qazaqstan Respýblıkasynyń ıeliginde bolsa, qalǵan odaqtas elderdiń úlesi 1 paıyzdan tómen.

Reseılik táýelsiz sarapshylar men bankırlerdiń usynysy óz aldyna, sońǵy bir jylda odaq­tas elderdiń memlekettik organ­dary da otqa maı quıa túskenin baıqadyq. Máselen, ótken jyldyń jeltoqsan aıynda Reseıdiń Qar­jy mınıstrligi Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq elderi ara­syn­daǵy transshekaralyq eseptesý júıesinde biryńǵaı elektron­dy valıýta engizý qajettigin málim­dedi. Ortaq elektrondy valıý­ta túgili jalpy elektrondy aqsha­nyń ne ekenin tolyq túsinbeı jatqanda atalǵan ıdeıa aqylǵa qonbaıdy deýge bolady.

Al osydan birer aı buryn Be­la­rýs Prezıdenti A.Lýkashen­ko­­nyń sózi salmaqtyraq shyqty. «B­úgin­de bizge ortaq valıýta týraly usy­­nys aıtylyp jatyr. Re­seı­­­diń aq­shasy da rýbl, bizdiki de rýb­l. Ortaq valıýtany, árıne, «rýb­l» dep ataımyz. Kimniń rýbli ekeni ma­­ńyzdy emes. Eń bastysy, bul or­­taq aqsha bolady», degen edi ol.

A.Lýkashenko men V.Pýtınniń ortaq valıýtasy Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq ishindegi kelisim emes, ózara odaqtas memleket qurý týraly bastamalarynyń bir tar­maǵy bolýy múmkin. Qalaı de­gende de, meıli reseılik sarapshylar, meıli odaqtas eldiń prezı­denti usynsyn, Qazaqs­tan bıligi or­taq valıýtany qoldamaıtyny anyq.

Kúni keshe ǵana Májiliste «EAEO-ǵa múshe memleketter ara­synda qarjy naryǵy salasyn­da zańnamany úılestirý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy maquldandy. Osyǵan oraı kópshiliktiń kókeıin­de Ulttyq bank pen Parlamenttiń ustanymy eki bólek pe degen de oı týyndady. Árıne, bul ortaq qarjy naryǵy men ortaq valıýtany shatastyrýdan týǵan ushqary pikir. Ortaq qarjy naryǵy – ár eldiń ulttyq nemese ortalyq bankteriniń aqsha-nesıe saıasatyn birkelki etý. Tolyǵyraq aıtar bolsaq, Májilis qabyldaǵan zań jobasy boıynsha odaqtas elderdiń ulttyq nemese ortalyq bankteri qarjy naryǵy qatysýshylaryn tirkeý, halyqaralyq standarttar boıynsha qarjy naryǵy salasyndaǵy qaterlerdi retteýdi birdeı júrgizý, qarjy naryǵy qatysýshylaryn birdeı baqylaý, bir el bergen lısenzııany odaqqa múshe memleketterdiń báriniń mo­ıyndaýy, qarjy naryǵyndaǵy aq­paratpen bólisý syndy talap­­tardy oryndaýy kerek. Al or­taq valıýta – joǵaryda atalǵan­daı, odaqtas elder arasynda biryń­ǵaı aqsha paıdalaný degen sóz. Ony Eýroodaqtaǵy eýromen sa­lystyrýǵa bolady. Bul mem­le­ket­tiń valıýtalyq táýelsiz­digi­nen aıyrylýyn bildiredi. Iаǵnı, halyqtyń kópshiligi qazir ortaq qarjy naryǵy degenge úrke qarap, ortaq valıýta dep túsinip júr.

Birer kún buryn Ulttyq bank «ortaq valıýta» týraly kezekti alyp-qashpa áńgimeni kezekti már­te joqqa shyǵardy. Ondaı áń­gi­me ádeıi uıymdastyrylyp otyr­ǵanyn málimdedi. Ulttyq bank tóraǵasy aıtqandaı, ortaq val­ıý­­ta engizý múlde qarasty­ryl­­maı­dy. Ár memleket óziniń táýel­siz valıýtalyq saıasatyn júrgizedi.

Sońǵy jańalyqtar

Kúlki kerýeni № 24

Rýhanııat • Keshe

Reıtıngte joǵarylady

Kásipqoı boks • Keshe

«Altyn saqa» úzdikteri anyqtaldy

Ulttyq sport • Keshe

Qazaq áni Nıý-Iorkte shyrqaldy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar