Tutqyr munaıdy óńdeýdiń jańa tehnologııasy

Ǵalymdardyń bul bastamasynyń tehnologııasy ázirlenip, óndiristik jaǵdaı­da­ǵy synaqtan tabysty ótti. Noý-haýdyń máni magnıt-elektr órisi men terbelis tolqyndarynyń áserinen kúkirtten, metaldardan jáne tuzdardan tolyǵymen tazartylǵan ashyq fraksııalardyń úlken shy­ǵýymen (keminde 92%) kómirsýtek shıkizatynyń tereń óńdelýi bolyp tabylady. Bul rettegi tıimdiliktiń mysaly – kómir­sýtekterdiń ıondalǵan sýmen ózara áreket­tesýi áserinen bastapqy shıkizattyń sý­tekti salmaǵy kem degende 4%-ǵa artady. Sýtektendirý jáne kómirsýtek spırt­te­ri­niń túzilý tehnologııalyq prosesi úshin odan sýtegi men gıdrototyqty alý ónimniń qosym­sha massasyn beredi.

Munaı-hımııa, munaı óńdeý jáne energetıka salalary úshin revolıýsııalyq teh­no­­logııa dástúrli tehnologııalyq tiz­bek­­ten birneshe býyndardy joıýǵa alyp kelip, joǵary sapaly otyndar óndirisin birne­she ese arzandatady, eń mańyzdysy – ener­getıkalyq jáne ekologııalyq qaýip­siz­diktiń zamanaýı talaptaryna jaýap beredi.

Ulttyq ınjenerlik akademııa ǵa­lym­­darynyń fenomenaldyq ashqan jańa­ly­ǵyn sensasııa deý azdyq etedi. Bul jańa­lyq munaı óńdeý salasynda tóńkeris jasa­dy. Endigi jerde sý «qarsylastan» pro­ses­tiń odaqtasyna aınaldy.

Osyndaı jańalyq ashqan birneshe sa­la­ ǵalymdarynyń birlesip qandaı ju­mys atqaryp, qalaı jetistikke jetkeni jaı­ly aıtqym keledi. Shyǵarmashylyq toptaǵy árqaısysynyń eren eńbegi, baǵyn­dyr­ǵan shyńy bar tanymal ǵalymdar. Munda árkim óz baǵytymen aınalysty. Biraq bári bir baǵytta, top bolyp jumys istedi jáne shyn máninde, úlken izdenis, jyl­­dar boıy jasalǵan eńbek nátıjesin kór­setti.

Munaı óńdeý salasyndaǵy problemalarmen qazaqstandyq ǵalymdar 40 jyldan astam ýaqyt aınalysyp keledi. Bul máselede ár ǵalym óz tehnologııalaryn jasap, kóptegen ǵylymı maqala jazyldy. Álemdik ǵylymda munaı ónimdiligin 1-2% arttyrý úlken jetistik sanalady.

Maqalaǵa arqaý bolyp otyrǵan ǵa­lymdar men munaı salasynyń ın­je­ner­le­riniń jańa tehnologııasymen 2017 jyly «Munaı jáne gaz» jýrnaly tanystyrdy. Budan buryn bul baıandama EKSPO-2017 aıasyn­da ótkizilgen «Bolashaq en­er­­gııasy: ın­no­vasııa^­­lyq ssenarııler jáne olardy júzege asyrý ádisteri» WSEC ınjener­ler men ǵalymdardyń búkil­­álemdik kong­resinde tyńdaldy. Aıta ketý kerek, Ult­tyq ınjenerlik akademııasy kongrestiń bastamashysy jáne negizgi uıymdastyrýshylarynyń biri boldy, oǵan 60 elden 1500-den astam ǵalymdar men ınjenerler, onyń ishinde ǵylym, tehnıka, energetıka jáne ekologııa salasyndaǵy Nobel syılyǵynyń 6 laýreaty qatysty.

Jyldar ótken saıyn qazba baılyǵy munaıdy jer astynan shyǵarý qıyndap barady, sebebi burynǵydaı jer astynan óz qy­symymen atqylap, shapshyp shyǵyp jat­qan munaı joq. Sondyqtan qazirgi munaı-gaz ken oryndarynyń kóbinde tut­qyr­­lyǵy jáne parafıni joǵary, «aýyr» munaı óndirilýde.

Meniń oıymsha, bul – energııa tasy­mal­daǵyshtardy óndirýge jumsa­la­tyn shyǵyndar «aýyr» munaı jaǵdaıynda, tek qana kóterile bermeı, sonymen qatar aıtarlyqtaı tómendetýge bolatynyn dáleldegen ǵalymdar maqtaý men jaqsy sózderdi tartynbaı aıtýǵa turarlyq.

Sózimdi aqsaqalymyz Nadır Kárimuly Nadırovtan bastaıyn. Ol hımııa ǵylym­da­rynyń doktory, professor, akademık, UIA birinshi vıse-prezıdenti, 1200-den astam ǵylymı eńbektiń jáne 8 ǵylymı jańa­lyqtyń, 31 monografııanyń, 10 oqý quralynyń avtory, 250-ge jýyq patent­tiń jáne ónertabysqa avtorlyq kýálik­ter­diń ıegeri, halyqaralyq deńgeıde Qazaqstannyń munaı ǵylym salasynyń ákesi retinde moıyndalǵan tulǵa. 40 jyldan astam ýaqyt buryn, jas bola tura, ol asa tutqyr, tómen áleýetti, asa aýyr bıtýmınozdy munaı dáýiriniń kele jatqany týra­ly oı aıtyp, onyń úlken qoryn ıgerý úshin dástúrli emes óndirý, tasymaldaý jáne qaıta óńdeýdiń jańa tehnologııalaryn ázirleý qajet ekenin jetkizgen edi. Ol qazaqstandyq bıtýmınozdyq munaı ken oryndaryn jáne tabıǵı munaı bıtýmdaryn ıgerýdiń ekologııalyq taza, teh­no­­logııalyq tıimdi jáne ekonomıkalyq rentabeldi tásiliniń barlyq máselelerin qam­tıtyn bes tomdyq monografııa shy­ǵar­dy. О́zge sózdermen aıtqanda, Nádir Kárimuly óziniń ǵylymı izdenisteri ar­qy­­ly bizdiń ǵylymı jańalyǵymyzdy daıyn­­dady.

Avtorlardyń biri – Aısultan Abdýl­uly Qalybaı, fızıka-matematıka ǵy­lym­darynyń doktory, professor, akademık, aspan mehanıkasy jáne ǵarysh­tyq ushý dınamıkasy salasynyń mamany. Aısultan Abdýlulyn stýdent kezimnen jaqsy bile­min. Joǵary kýrs­­tarda oqyp júrgende ǵylymı semınarlaryna qatysyp álemdik ǵy­lym­daǵy jetistikter jaıly aqparat ala­tyn edik.

Fýtbolda dopty alyp júrý «tehnı­ka­­sy» degen uǵym bar, sol sııaqty mate­ma­tıka, tutas ortanyń mehanıkasy, fı­­zıka, hımııa ǵylymdarynda da zert­teý­­­shiniń kúrdeli teńdeýlermen jumys is­teý «tehnıkasy» degen uǵym bar. Talantty ǵalym jas kezinde QazKSR Lenın komsomoly syılyǵynyń laýrea­ty ataǵyn ıelendi (1977 jyl). Elimiz táýelsizdik alǵan jylda­ry Mınıstrler Kabıneti janyndaǵy Ulttyq aeroǵarysh agenttiginiń birinshi orynbasary, odan keıin bas dırektory – ǵaryshty beıbit maqsattarda zertteý jáne paıdalaný salasyndaǵy memlekettik basqarýdyń joǵary organynyń basshysy qyzmetterin atqardy. 1999 jyldan bastap «InT» Qazaqstan – Reseı ǵylymı-óndiristik birles­tiginiń Dırektorlar keńesiniń tóra­ǵa­sy boldy.

Ushý dınamıkasy jáne jasandy aspan deneleriniń ballıstıkasy salasyndaǵy ma­man retinde KSRO ǴA akademıgi S.A.Hrıstıanovıchtiń basshylyǵymen zy­my­ran-ǵarysh tehnıkasynyń ballıs­­tıkasyn zertteýge, zymyran-ǵarysh tehnıkasy qozǵaltqyshtarynyń ot synaq­ta­ry­na jáne olardyń otyndaryna Keńes ýaqytynda qatysqan. Sondyqtan otyn máselesin de jaqsy biletin maman.

Sonymen qatar munaı jáne otyn-energetıka salalaryndaǵy óz ázirlemelerin jú­zege asyrý úshin 2008 jyly Máskeýge baryp, onda konstrýktorlyq-tehno­lo­­gııalyq bıýrosy (KTB) bar zertteý or­ta­­lyǵyn qurdy. KTB 4 jáne 5 evro­stan­­darttyń munaı-hımııa ónimderi men motor otyndaryna kómirsýtekti qosy­lys­tardyń vakýýmdyq – tolqyndyq konver­sııasynyń tehnologııalyq jelisi­niń konstrýktorlyq-tehnologııalyq qu­jat­­tamasynyń barlyq paketin ázirledi, ony qorǵanys-ónerkásip zaýyttarynda daıyn­daýǵa jáne munaı jáne energetıka salalarynyń órt-jarylys qaýipti kásiporyndary jaǵdaıynda qoldanýǵa Reseıdiń Memlekettik ruqsat berý qujat­ta­rynyń paketin aldy. Eń bastysy, osy tehnologııanyń jumysqa qabilettiligi al­ǵash ret dáleldengen tájirıbelik-synaq je­lisi salyndy.

Shyǵarmashylyq toptyń kelesi múshesi – kvanttyq fızıka jáne kvant­tyq generatorlar salasyndaǵy jas ári bolashaǵy zor ǵalym-zertteýshi, Kalgarı ýnıversıtetiniń túlegi (Kanada) Abylhaıyr Qaıratuly Ábjalı. Ol magnıt­elektrlik tolqyn órisiniń akýstı­ka­lyq soqqy-tolqyndyq kerneý órisimen rezonanstyq rejimde ózara árekettesý zańdylyqtaryn ashyp, negizdedi. Mundaı qoıylymda buryn ǵylymı jańalyq ashýda qoldanylǵan rezonanstyń kvanttyq-ólshemdik áserin qoldaný túgili, tipti ǵy­ly­mı problema da bolǵan joq.

Endigi avtor UǴA akademıgi, ǵylym, tehnıka jáne bilim salasyndaǵy Mem­le­kettik syılyqtyń laýreaty, UIA pre­zıdenti Baqytjan Tursynuly Juma­ǵu­lovtyń ǵylymı eńbekteriniń bul ǵylymı jańalyqqa qosqan úlesi zor. Baqytjan Tursynulynyń izdenisteri men ázirle­me­leri úderisti «kózge kórinetindeı» etip, basqarý men baqylaýǵa múmkindik berdi. Onyń ǵylymı zertteýleriniń órisi – munaı-gaz óndirý salasyndaǵy matema­tıkalyq modeldeý máseleleri, osy sa­ladaǵy tehnologııalyq prosesterdi basqa­rý­dyń aqparattyq júıelerin qurý bolyp tabylady. Ol Qazaqstan men taıaý jáne alys shetelderde jaryq kórgen
400-den astam ǵylymı jumys pen belgi­lengen taqy­ryptaǵy 11 irgeli mono­gra­fııa­nyń avtory.

B.T.Jumaǵulovtyń ázirlegen mate­ma­tı­kalyq modelderi men olardyń sandyq sheshiminiń algorıtmderi zert­te­letin quby­lysty sıpattaý úshin qol­da­nyldy. Vakýýmdy-tolqyndy tehnologııa tásilimen mu­naı óńdeýdiń gıdro­dı­namıkalyq pro­ses­terine magnıt-elektr órisi men ker^­neý­liktiń soqqy tolqyndarynyń ózara árekettesýin model­deýge erekshe nazar aýdaryldy. Magnıt órisi men soqqy tolqyndaryn esepke alý naqty obek­tini zertteýdi jeńil­detip, fızı­ka­lyq jáne matematıkalyq úlginiń abstrak­tilik dárejesin azaıtyp, munaı óńdeý­di esepteýdiń qabyldanǵan gıdro­dı­na­mı­kalyq ádisterine túzetýler engizý­ge múm­kindik berdi. Bul zertteýler munaı shıki­zatynyń tómen temperatýraly vakýýmdyq-tolqyndyq gıdro­kon­ver­sııa­sy­nyń joǵary tıimdiligin kórsetti.

«Munaı shıkizatynyń tómen temperatýraly vakýýmdyq-tolqyndyq gıdrokon­ver­sııasy» termıniniń maǵynasyn jáne munaıdy motor otynyna deıin tereń bó­lýdiń dástúrli tásilderinen er­ek­­she­lenetin tehnologııa retinde qaras­ty­­rylatyn bul ǵylymı jańalyqtyń ma­ńyz­dy erekshelikteri bar. «Konversııa» (conversation) sózi qazaq tiline aýdarǵanda «bir nárseni bir nársege aınaldyrý» degen maǵynaǵa ıe. Sondaı-aq munaıǵa qatysty kómirsýtekti qosylystardyń biryńǵaı uzyn tizbeginiń benzınniń, kerosınniń jáne dızel otynynyń molekýlalaryn quraıtyn kómirsýtekti birneshe tutas qysqa tizbekterine aınalýyn bildiredi. Bul qysqa tizbekter kómirtegi atomy elek­­­­­tron­darynyń kómirtegi atomymen, kú­kirt atomymen, metall atomymen, my­saly, vanadıı jáne t.b. arasyndaǵy elek­tro­magnıttik baılanystardyń úzilýi nátı­je^­­sinde paıda bolady. Bulardyń sýtegi atomdarynyń jetispeýshiliginen týyndaıtyn aıryqsha erekshelikteri bar.

Atalǵan baılanystardyń úzilýi dás­túr­li túrde Joǵary temperatýraly (+450℃ jáne odan joǵary) termııalyq óris­tiń, sýtegi atmosferasynda joǵary qy­­symdy (gıdrokrekıng kezinde 200 atmosferadan astam) jáne ártúrli kata­lı­zatorlardyń, ásirese qymbat platına tósenishinde júzege asady. Bul ter­mııalyq prosester úshin kúkirttiń, metal­dardyń jáne sýdyń bolýy katalızator­lar­dy ýlandyryp, kolonnalardyń ishin­degi ja­rylysqa ákelýi múmkin. Tempe­ra­tý­ra­­nyń joǵary bolýyna baılanysty shı­kizat kómirlenedi jáne kómir qalyń qabat­pen monolıt qabat jasaı otyryp, kolon­na­lardyń qabyrǵalaryna jabysady. Son­dyq­tan dástúrli munaı óńdeý zaýyttary (MО́Z) josparly tehnıkalyq qyzmet kórsetýge jylyna eki ret kem degende bir aıǵa toqtaıdy.

Jańalyq avtorlarynyń tehnologııasy boıynsha joǵaryda sıpattalǵan proses kerisinshe júzege asyrylady: tutqyrlyǵy men aıdaý sorǵylaryna júktemeni azaıtý maqsatynda shıkizat qyzdyrý temperatýrasy +70℃ jáne odan tómen. Bul rette sý (12% - ǵa deıin) konversııa prosesine qatysady jáne sýtektendiredi. Sondyqtan bul prosess gıdrokonversııa dep atalady. Kómirsýtekti molekýlalardy quraıtyn túrli atomdardyń elek­tra­ra­lyq baılanystaryn eskere otyryp, biz olarǵa magnıtelektrlik óriske jáne joǵary qarqyndylyqtaǵy akýstıkalyq tol­qynmen sharshy metrge shamamen tórt megavatt jumys isteýge qabiletti rezonans­tyq rejimde áser etemiz.

Mundaı tolqyn órisiniń generatory 2 kVt saǵat kózinen quny 50 teńge turatyn 25 tonna shıkizatty qorektendiredi. Bir sóz­ben aıtqanda, bir tonna shıkizatqa 2 teńge jumsalady.

Gıdrokonversııanyń sıpattalǵan pro­se­si motorly otyndar qospasynan 92%-ǵa (jáne odan da kóp) jáne keme otyny­nan 12%-ǵa (8+4) turatyn túpkilikti ónimniń tonnasyna jalpy 17kVt saǵat tuty­nady. Bul eshqandaı da fokýs emes, tek naqty eko­nomıkanyń jeke salasynda qolda­ny­la­tyn qalypty fızıka.

Qazaqstandyq ǵalymdardyń munaı shıkizatyn gıdrokonversııalaý prosesin zertteýmen tereń aınalysýyna ne sebep boldy?

Halyqaralyq energetıkalyq agent­tik­tiń (HEA) jyl saıynǵy esepterine sáıkes kómirsýtekterdiń barlanǵan qor­larynyń is júzinde barlyq ósimi dás­túr­li emes munaı shıkizatynyń úlesine tıedi: joǵary tutqyr bıtýmınozdy munaı, tabıǵı munaı bıtýmdary, slanes mu­naıy, quramynda munaı bar qum sııaq­ty munaı bıtýmınozdy jynys­­tar. Dástúrli emes munaı shıkizatynyń ras­tal­ǵan álemdik qory shamamen myń mlrd tonnany quraıdy. Álemdik munaı nary­ǵyna energııa tasyǵyshtardyń jyl saıynǵy jetkizilimderiniń jalpy massa­synyń shamamen 30%-yn dástúrli emes munaı shıkizaty quraıdy, onyń úles salmaǵy jylyna 3%-ǵa ósýde. Osy­ǵan baılanysty HEA álemdik munaı óńdeý ındýstrııasynyń tehnologııalyq artta qalǵanyn jáne onyń motorly, keme­lik jáne energetıkalyq otyndardy óndirý maqsatynda dástúrli emes munaı shıki­za­tyn tıimdi ıgerýge qabiletsizdigin kórse­te­di.

Álemdik resýrstardyń shamamen 70%-yn tutynatyn energetıkalyq qaýip­siz­dik máse­leleri boıynsha ekonomıkalyq jaǵy­nan jetekshi 26 memleket, onyń ishinde AQSh, Japonııa, Koreıa jáne Eýro­odaq elderi úkimetteriniń resmı konsýltanty HEA-nyń osyndaı pessımıstik boljamy bar. Osy bol­jam­ǵa jaýap retinde «Qazaq­stannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahan­dyq básekege qabi­lettilik» quja­tyn­da­ǵy málimetti kel­tirýge bolady. Bul – Nursultan Nazar­baev­tyń 2017 jyl­ǵy 31 qańtardaǵy Qazaqstan halqyna Jol­daýy. Elbasy álemde bastalǵan Tórtin­shi ónerkásiptik revolıýsııanyń aınaly­myn kórsetedi. Onyń basty maqsaty shıki­zat­qa táýelsiz, sıkldik sandyq qýatty ekono­mıka­ǵa kóshý. Shıkizattan táýeldi, sıkldik emes damý modelderin jańa progressıvti modelmen almastyrý.

Ǵylymı jańalyq avtorlary bul qu­­jat­­ty Elbasynyń jeke tapsyrma­sy retin­­­­­­­de qabyldap ony oryndaý ús­tinde. Mun­daı maqsattyń dáleli retinde avtorlar tehnolo­gııalyq reaktor­lar­dy iske asyratyn gıdro­konversııa teh­no­lo­gııasynyń damý ba­rysyn jarııa etip otyr. Reak­tor­lar­dy synaý nátıjelerin keltirgen, sońǵy alynǵan ónimderdi, materıaldyq-tehnı­kalyq shyǵyndardy taldaǵan, mate­rıal­­dyq-energetıkalyq balanstar men t.b. jınaqtaǵan bes ǵy­ly­mı maqalany jarııalady.

Búgingi tańda munaı-gazdy óndirý sala­sy damýynyń ǵylymǵa negizdelýi qajet­tilikke aınaldy. Ashylǵan ǵylymı jańa­lyq, jańa tehnologııa elimizdiń ken oryn­darynda alǵashqy synaqtan ótýde.

Energoresýrstarǵa álemdik suranys udaıy ósýde jáne kúrdeli alynatyn qorlary bar ken oryndaryn paıdalaný qajettiligi kezinde munaı kompanııalary túbegeıli jańa tásilder men qaǵıdattarǵa negizdelgen munaı óndirýdiń barynsha tıimdi tehnologııalaryn qajet etedi.

Sebebi aýyr munaı qory dástúrli munaıǵa qaraǵanda áldeqaıda kóp. Álemde ol ońtaıly tehnologııanyń joqtyǵynan ázirlenbeıdi. Sondyqtan bizde álemdik naryqqa shyǵýdyń jańa múmkindigi paıda bolyp otyr.

Onyń negizi qalanyp ta qoıdy. My­sa­ly, «AMOSO» kompanııasy Ulttyq ınje­nerlik akademııamen birlesip, amerı­ka­lyq seriktesi «GALEXENERGY»-men birge aýyr, qaldyq munaı óndirý jáne zaýyttyq ken oryndaryn ıgerý tehnologııasyn usynady. Bul jobada óndirilgen munaıdyń bir barreliniń ózindik quny 30-35 AQSh dollarynyń ornyna 4-5 AQSh dollaryn quraıdy.

Sonymen qatar «QazMunaıGaz» UK» AQ jaqyn arada Kenbaı Shyǵys ken orny­nyń Moldabek ýchaskesinde bizdiń jańa ónim­derimizdi tájirıbelik-ónerkásiptik synaq­tan ótkizedi.

Aıta ketý kerek, bul tehnologııa alǵash ret 2012 jyly Qyryqmyltyq ken or­nynda synaqtan ótkizildi. Jańa ádis­­tiń artyqshylyqtarynyń biri – 70°S deń­geıin­de tómen temperatýra, al dástúrli MО́Z-de 450°S jáne odan joǵary. Bul jaǵ­daı­da aýyr munaı shıkizatynyń barlyq túri, tipti munaı qaldyqtary da birdeı dáre­jede óńdeledi. Munaı shıkizatyn tıim­di óńdeýdiń jańa dáýiri bastalǵanyn nyq senimmen aıta alamyn.

Ǵalymdarymyzdyń ashqan jańalyǵy arqy­ly biz álemde alǵashqy bolyp kóp nárseni is júzinde júzege asyra alamyz.

Endi munaı óńdeýdiń jańa tehnolo­gııasyn qoldanýdyń paıdasy men artyq­shy­lyqtaryn qysqasha qorytyn­dy­laıyq. Ǵylymı jańalyqtyń joǵary paıdaly áser koeffısıenti (PÁK) týraly aıtýǵa bola ma?

Artyqshylyqtary aıqyn kórinedi.

Birinshiden, qaıta óńdeýge deıingi ká­sip­­oryndar men zaýyttarda munaı­dy qurǵatýdyń kúrdeli, energııany qajet­si­ne­tin prosesi joıylady; kerisinshe, sý óndiriletin munaı ónimderiniń kólemi men sapasyn arttyrý úshin qajetti komponentke aınalady.

Ekinshiden, bastapqy kómirsýtekti shıkizatty tuzsyzdandyrý, kúkirtsiz­den­di­rý jáne demetalızasııalaý proses­teriniń maǵynasyn joǵaltady.

Úshinshiden, gıdrotazalaýdyń, ızo­merı­zasııanyń jáne rıformıngtiń zama­naýı qymbat prosesteri joıylady.

Tórtinshiden, quramyna jáne tut­qyr­lyǵyna qaramastan kez kelgen munaı shıkizatyn tıimdi óńdeý qamtamasyz etiledi.

Besinshiden, munaı shıkizatynyń tutqyrlyǵy dızel otyndaryna deıin tómendeý, qatý temperatýrasy 20°S deıin tómendeý, al qaınaý temperatýrasy 430°S deıin ósý nátıjesinde reologııalyq qasıetteri jaqsarady.

Altynshydan, kómirsýtegi shıki­za­tynyń ysyraby joıylady (qazirgi za­man­ǵy MО́Z-de josparly ysyraptar 3-ten 10%-ǵa deıin quraıdy); usy­ny­lyp otyrǵan prosess kezinde óndiri­letin otyn kólemi ıondalǵan sý­dyń kómir­sý­tektermen ózara is-qımyly esebinen ulǵaıady.

Jetinshiden, qazirgi ýaqytta MО́Z-de qoldanylatyn joǵary temperatýralar (400-450°S) qajettiligi bolmaıdy, shıkizattyń vakýýmdyq-tolqyndyq gıdrokonversııasy 70°s deıingi temperatýrada júzege asyrylady.

Segizinshiden, alynatyn munaı ónim­de­­ri­niń sapasy aıtarlyqtaı artyp, uzaq saqtaý kezinde qaıtymsyz bolady.

Aqyrynda, mundaı dálelder jańa­lyq­­tyń ómirsheńdigin kórsetedi. Serpindi teh­nologııany engizýmen úlestik kúrdeli shy­ǵyn­dar 4-6 ese, al paıdalaný shy­ǵyn­dary – qaıta óńdeý qýaty men tereń­di­gine baılanysty dástúrli MО́Z-men salystyrǵanda 10-12 ese tómen bolady.

Ǵylym men tehnıkanyń sońǵy sózine súıensek, durysy qalaı? Ulttyq ınje­ner­lik akademııasynyń munaı salasy úshin jasaǵan mańyzdy ashylýlary qalaı paıda boldy?

– Ǵylymdaǵy úlken jańalyqtar aıaq astynan ashylmaıdy, jyldar boıǵy qajyrly eńbekti, daıyndyq pen ta­ban­dy­lyqty qajet etedi. Ǵa­lym­da­rymyzdyń týrbýlentti-tolqyndy moleký­la­lyq destrýksııa jolymen munaıdy tereń konversııalaý boıynsha teorııalyq jáne qoldanbaly zertteýleri ekinshi myń­jyl­dyqtyń aıaǵynda bastalǵan bolatyn.

Jeke dara bir ǵalymnyń ǵylymı-óndiristik jańalyq jasaýy sııaqty ǵyly­mı kópqyrlylyq ýaqyty ótip ketti. Aka­de­mııanyń ujymy maqtan tutatyn ǵylymı jańalyq ashý – ortaq múddege umtylǵan, uıymshyl kúsh-jigerdiń ujymdyq jemisi.

Buryn óndiris qazirgideı ǵylymnyń jetistigine táýeldi emes edi. Sondyqtan da noý-haý «Made in Qazaqstan»-nyń ón­di­riske engizilýin asyǵa kútemiz.

Nurlan TEMIRBEKOV,

fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, UIA akademıgi, UǴA korrespondent múshesi, UIA vıse-prezıdenti