«Oraz-Muhammed Ondanuly, 1573-1610. Qazaq sultany, Qasym patshalyǵynyń hany», dep jazylǵan qulpytasta. Memorıaldy taqtany ashylýynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federasııasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Imanǵalı Tasmaǵambetov tebirene sóz sóıledi.
«Qadirmendi halaıyq, osynaý qasıetti Qasymov jerinde qasıetti babamyz Oraz-Muhammed Ondanulyna qoıylǵan taqtany ashyp turmyz. Arýaǵy qabyl etsin. Sóz joq bir tulǵaǵa ǵana emes tutas bir dáýirge, sonaý alasapyran dáýirdegi qazaq sultandyǵynyń Reseıdegi tarıhı izine ǵana emes, eki halyqtyń arasyndaǵy dostyq pen yntymaqtyń, birlik pen tirliktiń ózine qoıylǵan eskertkish dep bilemin. Sol sebepti Oraz-Muhammedtiń esimi búgingi urpaq sanasynda orys qazaq dostyǵynyń sımvoly ári eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq alys-beristiń qarlyǵashy retinde máńgi saqtalady», degen elshi bastamaǵa qoldaý kórsetken Rıazan oblysy ákimdigi men dıplomatııalyq ókildigine alǵys bildirdi.
Qasymov qalasynyń ońtústigindegi Ýlanova Gora aýylynyń janynda Iаblonevyı sad dep atalatyn alańqaıdaǵy eski Tatar zıratyna qoıylǵan memorıaldy taqtany jasaý úshin tabıǵı qońyr tústi granıt paıdalanylǵan. Eskertkishtiń bıiktigi úsh metr. Tóbesine doǵal kúmbez ornatylǵan.
Áıgili «Shejireler jınaǵy» eńbegin qaldyrǵan, Oraz-Muhammedtiń tálimgeri hám qaıynatasy Qarashy bek Qadyrǵalı Jalaıyr bı de osy topyraqta jan tásilim etken. Qasymov qalasynyń irgesindegi eski Tatar zıratynda, Oraz-Muhammedke arnalǵan qulpytastan ári 100 metr arasynda Atalyǵy Qadyrǵalı Jalaıyrǵa urpaqtary 2005 jyly eskertkish tas qoıypty.
Oraz-Muhammedti qazaqpen qaıta qaýyshtyrǵan Maǵaýınniń «Alasapyrany»
Qulpytas qoıýǵa Qasymovqa kelmesten buryn, 14 qarashada Máskeýde Qazaqstan men Reseıdiń tarıhshylaryn jınap ótkizgen halyqaralyq ǵylymı konferensııada I.Tasmaǵambetov qazaq halqymen Oraz-Muhammed sultandy araǵa úsh jarym ǵasyr salyp qaıta qaýyshtyrǵan jazýshy Muhtar Maǵaýınniń «Alasapyran» romany ekenin eske saldy.
«Barsha Alash jurty úshin baıraqty babamyzdyń jat elde jarty patshalyq qurýy ańyzǵa bergisiz aqıqat! Al onyń el men eldi tabystyrǵan qyzmeti – mártebeli abyroı. О́ıtkeni Oraz-Muhammed orys jerine jeke dara kelgen joq. Ol búkil el amanatyn, uly dalanyń dos peıili men beıbit yqylasyn ala keldi. Sodan bolar tabıǵı tákapparlyǵy men batyldyǵynyń, zerektigi men ádildiginiń arqasynda úlken bedelge ıe boldy. Osy eldiń taǵdyrsheshti syn saǵatyna aralasty. Atqa qonyp, eńseli erteńi úshin kúresti. Árbir tarıhı dáýir álemge uly adamdar men ádil bıleýshilerge, el maqtan tutatyn tulǵalarǵa ıe bolary sózsiz. Sonymen qatar, adamdar tarıhı prosesterdi uǵyp, logıkasyn túsinýge tyrysyp qana qoımaıdy, batyr babalary jóninde shyndyqty bilgisi keledi. Oraz-Muhammed sultandaı erekshe tulǵany tereń zerttep, oǵan qosa ómirbaıandyq materıaldar men oqıǵalaryn alǵashqylardyń qatarynda óziniń «Alasapyran» atty romanyna engizgen qazaqtyń kórnekti jazýshysy Muhtar Maǵaýın boldy. Oraz-Muhammedtiń Reseı keńistigindegi dańqty isteri qazaq jerinde ǵana emes, sonymen qatar onyń sheginen tys aımaqtarda da tanymal boldy. Búgin de onyń halyq jadynda dańqty patshalar men uly handardyń esimderimen qatar atalýy kezdeısoq emes. Munyń bári bizdiń halyqtarymyzdyń birtutas rýhanı jady men mádenıetin quraıdy», dedi elshi konferensııanyń ashylýynda.
Oraz-Muhammed qazaq hany bolýy da, Máskeý patshalyǵyn bıleýi de múmkin edi
Oraz-Muhammed – qazaqty bılegen Shyńǵys urpaǵynan shyqqan, Ondan sultannyń úlken uly jáne geneologııa boıynsha barlyq qazaq handarynyń atasy retinde esepteletin Shyǵaı hannyń nemeresi. Ol 1587(88) jyly Sibir hany Kóshimge qarsy soǵysyp júrgen Chýlkov jasaǵyna tutqynǵa túsip, orys patshasy Feodor Ioannovıchtyń saraıyna jiberildi. Qazaq sultandary boz qasqanyń qanyna barmaq batyryp ant bere qabyldaǵan Táýekkeldiń taq murageri bolatyn. Bul derekti eske salyp, tipti «Oraz-Muhammed Máskeý patshalyǵy taǵyna da otyrar ma edi» degen boljamyn Halyqaralyq bıznes ýnıversıtetiniń áleýmettik ǵylymdar jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar kafedrasynyń professory Murat Ábdirov aıtty.
Tarıhshylar Oraz-Muhammed hanzadanyń 1590-1595 jyldardaǵy orys-shved soǵysyna belsene qatysqanyn, 1598 jylǵy Qyrym tatarlaryna qarsy joryqqa shyqqanyn eskere otyryp, patsha aldyndaǵy bedeli týraly áli kúnge deıin daýlasady (joǵary laýazymdy áskerı tutqyn, amanat, patshaǵa jaqyn tulǵa). 1600 jyly Feodor Ioannovıchtiń ornyn basqan patsha Borıs Godýnov óziniń jańa egemendigi úshin shaıqasta kórsetken jaýyngerlik eńbegin eskere otyryp, Oraz-Muhammedti Máskeýge táýeldi, biraq 200 jylǵa jýyq resmı derbestigin saqtaǵan Qasym handyǵynyń taǵyna otyrǵyzdy. Handyq Altyn Orda qaldyqtary men Reseıdiń saıası yqpaldasý mehanızmi, Batys pen Shyǵystyń mádenı, ekonomıkalyq, órkenıettik joldaryn jaqyndastyrýǵa baǵyttalǵan parasatty memlekettik saıasattyń úlgisi boldy.
«Tegi túrki úsh bıleýshiniń: Sibir hany Kóshim, qazaq sultany Oraz-Muhammed jáne Petr Ýrýsov atymen tarıhta qalǵan noǵaı hanzadasy Oraqtyń – keıinnen úlken eýrazııalyq derjavaǵa aınalǵan sol tustaǵy Máskeý patshalyǵy kezeńinde taǵdyrlary tálkekke tústi. Oraz-Muhammed sultan qazaqtyń hany bolýy múmkin edi. Ol Shyǵaı hannyń ómirden erte ozǵan úlken uly Ondannyń balasy retinde múmkin qazaq handyǵynyń taǵyna otyrar ma edi? Tipti, Borıs Godýnov patshanyń eń senimdi serikteriniń biri bolǵan Shyńǵys tuqymy Oraz-Muhammed ómiriniń sońǵy betteri qupııaǵa toly. Ol mezgilsiz ajal qushpaǵanda orys boıarlary Máskeý patshalyǵy taǵyna alyp barýy da ǵajap emes edi», dedi professor elshilikte ótken konferensııada.
Oraz-Muhammed hannyń tarıhı róli tolyq baǵalanbady
Erekshe, aıqyn tarıhı tulǵalardyń, óz zamanynyń batyrlarynyń, óz Otanynyń dańqty uldarynyń taǵdyry – tarıhtyń ajyramas bóligi. Biz ata-babalar ómiriniń qudiretti kezeńderin, óz elderiniń damýyna úlesin jáne basqa elder men halyqtardyń ómirine qatysyn umytpaýymyz kerek. XV ǵasyrdyń ortasynda Máskeýdiń kóregen knıazderi qurǵan Qasym handyǵy óziniń eki júz jyldyq tarıhynda tek Reseı memleketiniń nyǵaıýynda ǵana emes, sonymen birge Máskeý dıplomatııasy men óz zamanynyń dıplomatııalyq kadrlarynyń uıasy bolýdaǵy mańyzdy rólin moıyndaıdy. Tarıhı orys-qazaq memleketteriniń bir-birine degen belsendi qyzyǵýshylyǵynyń oıaný kezeńindegi kelissózderinde Oraz-Muhammed hannyń bitimger róli basym boldy. XVIII ǵasyrda qazaq handarynyń Reseı bodandyǵyn moıyndaýmen aıaqtalǵan Reseı men qazaq dalasy arasyndaǵy qatynastardyń katalızatory rólin ásirese Oraz-Muhammed basqarǵan kezeńdegi Qasym handyǵy atqardy dep aıtýǵa bolady.
Máskeýdegi ǵylymı konferensııada Reseı ǵylym akademııasynyń Orys tarıhy ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Andreı Belıakov «Múmkin, Oraz-Muhammed Qazaqstannyń Reseıdegi tuńǵysh elshisi, izgi nıetti dıplomaty bolǵan shyǵar. Oraz-Muhammed eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq baılanystardy jaı ǵana bastaýshysy emes, eki eldiń yqpaldasýyna áser etken tulǵa», dep atap ótýi tegin emes. Al Reseı ǵylym akademııasynyń Áleýmettik ǵylymdar týraly ǵylymı aqparat ınstıtýtynyń О́rkenıetterdi salystyrmaly zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Ilıa Zaısev belsendi memleket qaıratkerleriniń biri bolǵan qazaq sultanynyń ǵylymdaǵy tarıhı orny ǵana emes, saıası qyzmeti týrasynda da jalǵasty zertteýdiń qajettiligin aıtty.
Osylaısha, tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý, jańa býynnyń ótken zamandardaǵy memleket qaıratkerleriniń sińirgen eńbegin moıyndaýy Qazaqstan-Reseı qatynastarynyń qazirgi kezeńiniń jarqyn beınesi bola alady. Olardyń tereń jáne ajyramas baılanysynyń kórsetkishi retinde ótken kúnderdiń bir tamyrlylyǵy, sonymen birge, bir-biriniń memlekettiligin ıelený men saqtaýda sheshýshi ról atqarǵan halyqtardyń genetıkalyq jady, áli de birtutas eýrazııalyq keńistiktegi basqa el jáne halyqtardyń isterinde sheshýshi áserge ıe. Reseı tarıhynda alar orny orasan zor, biraq áli de óz baǵasyn tappaǵan qazaq halqynyń uly perzentiniń qabirin qalpyna keltirý – tarıhı sabaqtastyqty qalpyna keltirýdiń jáne ata-babalarymyzdyń qabirlerine taǵzymnyń úlgisi, ótken kezeń batyrlarynyń is-áreketteri men jetistikterine erekshe kóńil qoıýdyń belgisi.
Oraz-Muhammed hannyń búgingi tarıh betterinen kórinis bergen batyldyq, adaldyq jáne danalyq sabaqtary azamattardyń jańa býynyn qalyptastyrýdyń, jastarǵa qundy baǵdar kórsetýdiń, adal qyzmet pen memlekettik ıdeıaǵa shynaıylyqtyń, jer men halyqty biriktire bilý men sol tarıhı qaýymdastyqtyń asa mańyzdy úlgisi.
Nurǵalı Nurtaı
Máskeý
