Tarıhı Talas quryltaıyna arnalǵan jıyn

Ulttyń uly tarıhy urpaqqa mura. Tarıhtaǵy árbir aıtýly kezeńnen halyqtyń bolmysy men taǵdyry kórinis tabady. Al ult memlekettiligine jańa betburys ákelgen tarıhı kezeńderdiń bári de qazaq tarıhynda altyn árippen jazylatyn shejire. Tarıhtan taǵylym alý, tarıhty jasaǵan tulǵalarǵa taǵzym etý de eldiktiń kórinisi. Aıtýly tarıhı sharaǵa Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary Berdibek Saparbaev arnaıy kelip qatysty. Sharany Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli júrgizip, Talas quryltaıynyń tarıhı mańyzyna toqtaldy. Akademııa basshysy óz sózinde eki myń jyldan astam tarıhy bar Taraz Túrki qaǵanatynyń ortalyǵy bolǵanyn, sonymen qatar Qazaq handyǵynyń qazyǵy qaǵylǵan aımaq ekenin atap ótti. Al Úkimet basshysynyń orynbasary Berdibek Saparbaev óz sózinde «Tarıhsyz bolashaq bolmaıdy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev osy bastamany kóterip, talaı ǵasyrlyq tarıhymyz bar el ekenimizdi dúnıege kórsetý úshin Úkimetke tapsyrma berdi. Qazaq ultynyń tarıhy tereńde jatyr. Taraz qalasynyń 2000 jyldyq, Túrkistan qalasynyń 1500 jyldyq, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq tarıhı toıyn atap óttik. Endi tarıhı Tarazdy damytý kerek. Ulytaýdy týrıstik ortalyqqa aınaldyrý kerek», dedi. Sonymen qatar Berdibek Máshbekuly Jambyl oblysyna jumys sapary aıasynda jańadan salynyp jatqan «Shahrıstan» tarıhı-mádenı kesheninde bolǵanyn, búginde Taraz qalasynyń túrlenip kele jatqanyn, qalany damytý úshin, tarıhı ortalyqqa aınaldyrý úshin Úkimet tarapynan kómek kórsetiletinin de aıtty. Budan keıin Jambyl oblysynyń ákimi Asqar Myrzahmetov sóz alyp, Jambyl óńiriniń tarıhı meken ekenin atap ótti. «Tarıhy tereń ári aýqymdy Taraz shahary týraly Elbasy Nursultan Nazarbaev «Taraz – tarıhymyzdyń temirqazyǵy» degen bolatyn. Endi tarıhı Tarazǵa kóńil bólinýi kerek dep esepteımiz. «Shahrıstan» kesheninde salynyp jatqan «Tarıhtaný» ortalyǵynyń maqsaty da baı tarıhymyzdy pash etý. Búgingi konferensııa barysynda tarıh taǵy da jańa málimettermen tolyqqaly otyr», dedi Asqar Myrzahmetov.

О́z kezeginde Qyrǵyz Respýblıkasy Jogorký Keneshiniń eks-tóraǵasy Medethan Sherımkýlov Talasqa baılanysty quryltaıǵa ekinshi ret qatysyp otyrǵanyn, alǵashqy jıyn Nur-Sultan qalasynda joǵary deńgeıde ótkenin jetkizdi. Sonymen qatar ol qazaq dalasynyń tarıhılyǵyna da toqtaldy. Budan keıin Mońǵolııa Ulttyq mýzeıiniń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Súhbaatar Dagvaadorj Taraz jerinde ótip jatqan tarıhı sharanyń mańyzdylyǵyna toqtalsa, О́zbekstan Ǵylym akademııasy Arheologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Farhad Maksýdov belgili bir halyqtyń tarıhyn túsiný úshin onyń mádenıetin jaqsy kórý kerek ekenin aıtty. О́z sózinde Tatarstan Ǵylym akademııasy A.H.Halıkov atyn­da­ǵy arheologııa ınstıtýtynyń dı­rektory Kaırat Sıtdıkov qazaq dalasynyń tarıhı taǵylymǵa toly ekenin, búgingi shara sonyń bir kórinisi ekenine toqtaldy. Jalpy, konferen­sııa jumysyna qatysqan barlyq ǵa­lym­dar Shyńǵys han, Joshy, Shaǵataı ulystaryna qatysty, Altyn Orda tarıhyna qatysty óz oılaryn ortaǵa saldy. Altyn Orda tarıhynyń 750 jyldyǵy qazaq halqy úshin aıtýly tarıhı oqıǵa ekeni de aıtyldy. Bul rette konferensııaǵa moderatorlyq etken Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli bıyl Altyn Orda tarıhynyń 750 jyldyǵymen qatar, ataqty ımperııanyń ydyraǵanyna 600 jyl tolyp otyrǵanyn, áıgili «Edige» dastanynyń shyqqanyna da 600 jyl bolǵanyn jetkizdi.

Budan keıin ǵalymdar úsh sek­sııa­ǵa bólinip, ózara pikir almasty. «Talas qu­ryltaıy: memlekettik dástúr men eldik sana» atty seksııada óz­bekstandyq Farhad Maksýdov, moń­ǵo­lııalyq Súhba­atar Dagvaadorj syndy ǵalymdar Talas quryltaıynyń ejelgi Taraz qalasynda ótkenin, sondyqtan da bul kon­fe­rensııanyń búgingi Taraz óńi­rin­de ótip otyrǵany zańdylyq ekenin áńgi­meledi. Sonymen qatar, tarıh ǵylym­da­rynyń doktory, professor Aıman Dosymbaeva eki myń jyldan astam tarıhy bar Taraz topyraǵynda talaı tarıhı oqıǵa­lar­dyń ótkenin, bul eldigimiz úshin de baı tarıh ekenin aıtsa, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti «Qazaqstan tarıhy» kafedrasynyń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Bereket Káribaev Joshy, Shaǵataı ulystarynyń zerttelý tarıhyna toqtaldy. Sonymen qatar Mońǵolııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tatarstan elderinen kelgen ǵalymdar «Altyn Orda tarıhy men mırasy: jańasha kózqarastar men baǵyttar» atty ekinshi seksııa boıynsha jumystaryn jalǵastyrdy. Sondaı-aq «Túrki áleminiń áleýmettik oı tarıhyndaǵy «Qutadǵý bilik» atty úshinshi seksııa barysynda da ǵalymdar pikir almasty. Jalpy, jıynǵa qatysqan ǵalymdar Shyńǵys han, Joshy, Shaǵataı ulystarynyń zerttelý tarıhyn áli de tereńdete túsý kerektigin, sonymen qatar Altyn Orda men Talas quryltaıynyń da tarıhyn birigip zertteý qajettigin aıtty. Al óz sózinde belgili ádebıetshi ǵalym Qulbek Ergóbek Halyqaralyq Túrki akademııasynyń fılıalyn Túrkistan qalasynan ashý kerek degen usynysyn jetkizdi.

 Jalpy, Altyn Ordanyń 750 jyldy­ǵy­na oraı Áýlıeata jerinde ótken «Talas quryltaıy: tarıh pen taǵylym» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa eki kúnge sozyldy. Ekin­shi kúni álemniń ár qıyrynan Taraz topy­ra­ǵyna kelgen ataqty ǵalymdardyń qa­ty­sýymen M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz mem­lekettik ýnıversıtetinde «Túrki álemi jáne latyn grafıkasy» atty atty ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Kon­ferensııa jumysyn atalǵan oqý ordasynyń birinshi prorektory, professor Asqar Abdýaly júrgizdi. Bul rette ǵalymdar ózderiniń oı pikirlerimen bólisti. Budan keıin ǵalymdar Qarahan baba, Dáýitbek, Aısha bıbi, Babadja hatýn kesenelerin aralap, óńirdiń ǵana emes, jalpy qazaqtyń tarıhyna qanyqty. Sonymen qatar erte ıslam dáýirindegi meshitpen jáne «Kóne Taraz» tarıhı-mádenı ortalyǵymen tanysty.

Jambyl oblysy