Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde jappaı kásipkerlikti damytý sanaǵa sińgen paternalıstik pıǵyl men masyldyqtan arylýǵa múmkindik beretinin, shaǵyn jáne orta bıznestiń órkendeýine kedergi keltiretin áreketter memleketke qarsy qylmys retinde tanylýy tıistiligin atap kórsetken bolatyn.
Iá, mıkrobıznes keńinen órken jaıǵan tusta turaqty jumys oryndary qurylyp, jumyssyzdyqtyń azaıary, berik salyq bazasy qurylyp, jergilikti qazyna molaıa túseri anyq. Bul salaǵa Ulttyq qordan 100 mıllıard teńge bólinip, «Bıznestiń jańa jol kartasy» sheńberinde aldaǵy úsh jyl ishinde 250 mıllıard teńgeniń baǵyttalatyny naqty qoldaýdyń aıqyn mysaly bolsa kerek.
Sonymen qatar birqatar zańnamalyq qujatqa túzetýler men tolyqtyrýlar engizilmek. Máselen, 2020 jyldan bastap mıkro jáne shaǵyn bıznes sýbektilerine tekseris júrgizýge úsh jylǵa deıin tyıym salý týraly sheshim óz kúshine enedi. Munyń ózi bıznestiń adal ári zań talaptaryna saı júrgizilýimen qatar kásipkerlerdiń qoǵam men memleket aldyndaǵy áleýmettik jaýapkershiligin arttyrýǵa, aýyrtpalyqtardy azaıtýǵa septesedi. Sol sııaqty ulttyq bızneske halyqaralyq naryqtarda qoldaý kórsetýdiń tetikteri de aıqyndalǵan. Shyny kerek, óz ónimderin eksportqa shyǵaratyn kompanııalar áli de memlekettik qoldaýǵa zárý. Ásirese, ónimdi satý isinde túıindi problemalar az emes. Jasyratyny joq, jergilikti jerlerde ákimshilik, qaǵazbastylyq, bıýrokrattyq kedergilerge tap bolýy saldarynan óz jumysyn toqtatýǵa májúr bolmasa, salyqtan jaltaratyn nemese kóleńkeli ekonomıkamen aınalysatyn kásip ıeleri de az ushyraspaıdy.
* * *
О́ńirde aımaqtardy damytý baǵdarlamasy sátti júzege asyrylyp keledi. Aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip, qurylys salalarynda ósim baıqalady. Negizgi kapıtalǵa quıylǵan ınvestısııa 3 jylda 37, qurylys qarqyny 45, jaqsy jáne qanaǵattanarlyq jaǵdaıdaǵy joldardyń úlesi 8 paıyzǵa, eldi mekenderdi taza aýyzsýmen qamtý 3,8 esege artty. 129 negizgi kórsetkishtiń 80 paıyzdan astamy oryndaldy. Oblysta 30 myńnan astam kásipkerlik nysan tirkelse, byltyr olar óndirgen jalpy ónim mólsheri 600 mıllıard teńgeni quraǵan. О́sim 3,6 paıyz bolǵan. Barlyq salyq túrleriniń jartysyna jýyǵy osy saladan túsken. Alaıda qoldaǵy málimetter kórsetip otyrǵandaı shaǵyn jáne orta bıznes ókilderiniń 40 paıyzdaıy saýda-sattyqpen ǵana shektelip júr. Bylaısha aıtqanda, «aýyrdyń ústi, jeńildiń asty» sekildi jeńil tirlikke baılanyp qalǵan tárizdi.
Onyń ishinde jaýynnan keıingi sańyraýqulaqtaı onsyz da qaptap ketken saýda núktelerin ashýǵa umtylys kóbeımese, azaıatyn túri kórinbeıdi. Sonyń saldarynan óndiriste eńbek etetinder – 4, 5, aýyl sharýashylyǵynda júrgenderi 20 paıyz tóńireginde ǵana. Onyń bir sebebi memlekettik qoldaý tetikteri qarastyrylǵanyna qaramastan jergilikti bılik oryndary tarapynan kásipkerlerdiń jańa jobalar men ozyq tehnologııalarǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý, yntalandyrý qulyqsyzdyǵyna kelip tireledi. Aýyldyq jerlerden kelip túsetin bıznes-josparlar tym az. Jambyl, Tımırıazev, Aqqaıyń aýdandary bar-joǵy 3-4 joba ǵana usynǵan. Tipti tıisti sýbsıdııa berilmeı qalǵan sııaqty oǵash jaıttar da kezdesken. Shal aqyn aýdanynda bir isker jan 23 mıllıon teńge qarjyny rásimdeı almaı biraz áýre-sarsańǵa túsken.
Ákimdiktiń keleli bir otyrysynda aımaq basshysy Qumar Aqsaqalov alda mashına jasaý sektoryn úlken ózgerister kútip turǵanyn qadap aıtqan edi. Qumar Irgebaıuly kenjelep qalǵan salaǵa Úkimettiń nazaryn qaıta-qaıta aýdarta júrip 6,7 mıllıard teńge bóldirtkizgen. Nátıjesinde, osy qarajatqa Petropavl aýyr mashına jasaý jáne Kırov zaýyttary jańǵyrtylyp, óndiris kólemi artty. Bildikter parki jańalanyp, et, balyq, kókónis tasymaldaýǵa arnalǵan vagondardyń alǵashqy legi Reseıge jóneltildi. Tez buzylatyn ónimderdi tıisti jerlerge ýaqtyly jetkizýge óte qolaıly sanalǵandyqtan, suranys joǵary. Ekonomıkalyq turǵydan oń ózgerister bolatynyna nyq senimdi Kırov zaýytynyń basshylyǵy zamanaýı kompıýterler qurastyrýǵa kirisip ketken.
Sol sııaqty ekonomıkalyq jaǵynan óte tıimdi zamanaýı óndiris salalaryn jolǵa qoıýdyń, shıkizatty qaldyqsyz óńdeýdiń, eksportqa barynsha basymdyq berýdiń jan-jaqty múmkindikteri oılastyrylǵan. «KazFoodProducts» kompanııasynyń bas dırektory, jeke ınvestor Álıhan Talǵatbektiń óndirisi toqtap qalǵan «Bıohım» zaýytyn qaıta jańǵyrtý týraly usynysy ákimdik tarapynan qoldaý taýyp, qos taraptyń ózara senimge negizdelgen uıymdastyrý jumystary arqasynda «Bio Operation» degen jańasha ataý men mazmunǵa ıe ózgeshe kásiporyn paıda boldy. Respýblıkada balamasy joq óndiris oshaǵy astyqty tereńdep óńdep, odan qurǵaq kilegeı men krahmal, úshinshi surypty un, jarma, jemazyq alady. Jýyrda glıýten shyǵaratyn seh iske qosylsa, jyl aıaǵyna deıin bıoetanol óndiriledi.
– Mundaı kásiporyn elimizde joq, shetelde de sanaýly. Ozyq qural-jabdyqtar satyp alýǵa 11 mıllıard teńge qarjy quıyldy. Qazir kúnine 140 tonna kilegeı, 50 tonna krahmal óndiriledi. AQSh-pen, Eýropa, Ortalyq Azııa, kórshi memlekettermen jasasqan kelisimsharttarymyz bar. Buryndary úshinshi surypty un alýdyń mashaqaty kóp bolatyn. Qazir kilegeı qossa, jetkilikti. Tyń tásil, ozyq tehnologııa degen osy! Jylyna 200 myńdaı tonna bıdaı qajet ekenin eseptep qoıdyq. Astyqty ólkede ornalasqandyqtan, bul jaǵynan qam jemeýge bolady. Turaqty jumys isteıtinderdiń sany bes júzge deıin arttyrylady. Biz bergen ýádemizge berikpiz, isimizge adalmyz, – deıdi jeke ınvestor.
Oblys ortalyǵyndaǵy «Radýga» seriktestiginiń izdenisterin de tyń jańalyqtar qataryna qosýǵa bolady. Munda suıyq sabyn shyǵaratyn seh paıdalanýǵa berilip, kúnine alty tonnaǵa deıin óndiredi. О́nimniń onnan astam túrin jasap, elimizdiń kóptegen qalasyna jóneltedi. Tapsyrys kóleminiń artýyna oraı qatty sabyn shyǵaratyn jańa jelini iske qosý josparlanǵan. Zamanaýı tehnologııalar mal sharýashylyǵy salasynda da óz jemisin bere bastady. Bıyl óńirde tórt sút-taýarly ferma boı kóterip, ónimdilikti 11 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa múmkindik berdi. Onyń birin «Mámbetov jáne K» komandıttik seriktestigi iske qosqan. Jańashyldyqqa árkez jany qumar seriktestik basshysy Erkebulan Mámbetov kóp jyldan beri memlekettik baǵdarlamalar boıynsha jumys istep keledi. Joba quny – 2,3 mıllıard teńge. «Qazir munda 700 bas sútti sımmental sıyry baǵylady. 35 turǵyn eńbek etedi. Ár sıyrdan jylyna 6 myń lıtr sút saýylady. Bir lıtri 145 teńgeden saýdalanady. Munyń bári sıfrlandyrý júıesiniń arqasy!» deıdi E.Mámbetov.
Joldaýda alǵa qoıylǵan mańyzdy talaptardyń endi biri shetelden tikeleı ınvestısııa tartý jumystaryn barynsha jandandyrý desek, óńirde 580 mıllıard teńgeniń 46 ınvestısııalyq jobasyn iske asyrý belgilengen. Olardyń 11-i sheteldikterge tıesili. Bul jóninde Syrtqy ister mınıstrliginiń Erekshe tapsyrmalar jónindegi elshisi Erlan Haırovtyń qatysýymen ótken alqaly basqosýda oblys ákiminiń orynbasary Dáýren Jandarbek egjeı-tegjeıli baıandap berdi. Onyń sózine qaraǵanda, sońǵy kezderi ınvestısııalyq jobalar aıasynda nátıjeli jumys istep kele jatqan kásiporyndar legi kóbeıgen. Keleshektegi josparlar tipti aýqymdy. Qaltaly qarjygerlerdi agrarlyq aımaqtyń jaǵrapııalyq ornalasý qolaılyǵy, topyraqtyń qunarlyǵy, jasalyp jatqan jeńildikter qatty qyzyqtyrady. Investorlardyń birlese qatysýymen Class, Kazmeal, «Taıynsha maı», Taıynsha et kombınaty sekildi iri óndiris oshaqtary, kóp jyl toqtap qalǵan kásiporyndar iske qosyldy.
Erekshe tapsyrmalar jónindegi elshi Joldaýda árbir sala men óńir úshin naqty maqsatty kórsetkishter belgilengenin, oǵan memlekettik organdar jaýapty ekenin atap ótti. Investorlar úshin eki negizgi qoldaý túri qarastyrylǵan. Aksızdi taýarlardy shyǵaratyn jáne paıdaly qazbalardy qazýmen aınalysatyndardan basqasynyń bári Qazaqstanǵa ákelinetin qurylǵylarǵa tólenetin kedendik baj salyǵynan bosatylady. Oǵan qosa, ónerkásip nysanyn turǵyzý úshin jer telimin tegin alý múmkindigi bar. Ekinshi, ındýstrııalandyrý baǵyty sheńberinde, dálirek aıtqanda, hımııa, munaı-hımııa, metallýrgııa, azyq-túlik ónimderin shyǵaratyn kásipker jobaǵa 2 mıllıon aılyq eseptik kórsetkish somasyn quısa, salyqtyń úsh túrinen bosatylady. Al ınvestorlar ónerkásip nysanyn turǵyzyp bolǵansha, sosyn bir jyl merzim ishinde óziniń jumysshy kúshin paıdalana alady. Keıin jergilikti turǵyndardy jumyspen qamtýǵa mindetti.
Kásipkerler palatasynda bızneske tikeleı qatysty jobalyq keńselerdiń ókilderimen kezdesý, talqylaýlar júıeli túrde uıymdastyrylyp, birqatar másele qolma-qol sheshimin tapqan. Jón-josyqsyz tekserister 30 paıyzǵa azaıǵan. Bıznesti júrgizý jeńildigi boıynsha qurylǵan reıtıng nátıjesinde oblys besinshi orynǵa turaqtaǵan. О́ńirde «qarapaıym zattar ekonomıkasy» da birtindep damyp kele jatqany da atap kórsetilip, naqty mysaldar keltirildi. Evgenıı Kobrın buǵan deıin jıhaz sehyn iske qosyp, táp-táýir tabys taýyp kelgen. Keıin básekelesterdiń kóbeıýine baılanysty suranystyń kemigenin ańǵaryp, matras jasaıtyn fabrıka ashýǵa bel býǵan. Sóıtip, memlekettiń qarjylyq qoldaýyna súıengen. Damý qory arqyly 8 mıllıon teńge nesıe resimdep, tigin mashınalaryn, basqa da qural-jabdyqtar satyp alǵan. Qazir matrastyń 45 túrin óz tutynýshylaryna jóneltedi. Ortasha aılyq jalaqy 140 myń teńge mólsherinde. Eki jyldyń ishinde elimizge tanylyp, endi eksport kólemin arttyrý baǵytynda jumys istep keledi.
Joldaýda atap kórsetilgendeı, damyǵan agroónerkásip keshenin óristetýde negizgi resýrsymyz sanalatyn aýyl sharýashylyǵy basty ról atqarady. Ishki naryqta ǵana emes, sonymen qatar shetelderde de suranysqa ıe ekologııalyq taza ónimder shyǵarýǵa oblystyń áleýeti zor. Byltyr 5 myń tonna ósimdik maıy men 4 myń tonnaǵa jýyq maıly daqyldar syǵyndysy eksporttalsa, bıylǵy kórsetkishti eki esege deıin arttyrý kózdelgen. Bul ónimderdiń jartysynan astamyn «Taıynsha maı» kásiporny óndiredi. Seriktestiktiń jylyna 300 myń tonna maıly daqyl óńdeýge qaýqarly ekenin eskersek, belgilengen mejeniń oryndalatyny kúmánsiz. Qazir munda 150-ge jýyq jergilikti turǵyn turaqty jumyspen qamtamasyz etilgen. О́ńirde jyl saıyn 1,5 mıllıon tonnadaı bıdaı syrtqa satylady. Alda óńdeletin shıkizattyń kólemin arttyryp, daıyn ónim retinde eksporttaý mindeti tur. Ol úshin mamandar ár gektardan eń kem degende 150-200 myń teńge tabys alý qajettigin eseptep shyǵarǵan.
Bul deńgeıge jetken sharýashylyqtar barshylyq. Ekinshi joly – astyq óndirisin ártaraptandyrý arqyly maıly daqyldar úlesin molaıtý. Búginde oblysta 1 mıllıon gektardaı alqapta osy daqyl túrleri ósiriledi. Sóz arasynda bıyl «Soltústik soıasy» qanatqaqty jobasynyń júzege asyryla bastaǵanyn aıta ketken jón. Bolashaqta onyń kólemi 20 myń gektarǵa deıin ulǵaıtylmaq. Bastamaǵa alǵash qoldaý bildirgenderdiń biri «Taıynsha Astyq» JShS-niń dırektory Anatolıı Rafalskıı mol tabys ákeletin daqyldardyń qyr-syryn jetik meńgergendikten, teriskeıdiń klımatyna beıimdi surybyn egip, gektar berekeliligi 15 sentnerden aınalǵan. Úkimet te tıesili sýbsıdııanyń jartysyn qaıtaryp, áleýmettik jaýapkershilikke berik ekenin kórsetken.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń oblystyq departamenti M.Jumabaev aýdanynda keleli jıyn ótkizgende turǵyndar muń-muqtajdaryn ortaǵa salǵan. Olardyń aıtýlarynsha, taıaqtyń eki ushy bar demekshi, áleýmettik jaýapkershilik barlyq tarapqa da birdeı, teń dárejede júktelýi tıis. Býlaev tasjolyna qyrýar qarajat jumsalyp, jóndelgen. Alaıda arada kóp ýaqyt ótpeı jatyp qalpyna keltirilgen joldardyń bir bóligi jaramsyz bolyp qalǵan. Endi myna qyzyqty qarańyz, zań boıynsha aǵymdyq jóndeýden ótken ýchaskelerdiń sapasyna eshkim kepildik bermeıtin kórinedi. Solaı eken dep tapsyrylǵan iske salǵyrt-salaq qaraýǵa bola ma? Aýdan ákimdigi, basqa da baqylaýshy, qadaǵalaýshy uıymdar jaýapkershilikten sytylyp ketkenderdiń jolyn kesýdiń ornyna kemshilikke kóz juma qaraǵan. Shaǵymdardy talqylaý barysynda «Esil sý» kásipornynyń Býlaev qalasyna sý berýdi toqtatqany málim bolǵan. Ásirese, ortalyq aýrýhananyń bereshegi kóbeıip ketken. Aýdan ortalyǵynda baqylaý-kassalyq qurylǵylardy jóndeıtin ortalyq bolmaǵandyqtan, kásipkerler talshyqty-optıkalyq jelini paıdalana almaı otyr.
Maqalamyzdy Memleket basshysynyń halyqqa arnaǵan Joldaýyndaǵy: «Biz shaǵyn kásipkerlikti búkil qoǵam bolyp qoldaýymyz kerek... bıznes ókilderi tutynýshylar men azamattar aldynda jaýapty bolýy tıis» degen sózderimen aıaqtaýdy jón kórdik. Bul – kásipkerlerdiń áleýmettik jaýapkershiligin, qoǵamdyq belsendiligin arttyrý jergilikti bılik ókilderi úshin de mańyzdy mindet bolyp qala beredi degen sóz.
Soltústik Qazaqstan oblysy
