Ekonomıka • 19 Qarasha, 2019

Bıznes jáne áleýmettik jaýapkershilik

35 retkórsetildi

«Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» Joldaýynda 2025 jylǵa qaraı ishki jalpy ónimniń jyl saıynǵy turaqty ósimin 5 paıyzǵa jáne odan da joǵary deńgeıge jetkizý, eńbek ónimdiliginiń naqty ósimin kem degende 1,7 esege arttyrý mindeti qoıylyp, qarqyndy damyǵan jáne ınklıýzıvti ekonomıkaǵa tyń serpin berýdiń naqty joldary qarastyrylǵany belgili. Bul oraıda elimizdiń damý strategııasynda, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası ómirinde tıimdi jáne shaǵyn orta bıznestiń alatyn orny ólsheýsiz ekeni eshqandaı talas týdyrmaıdy.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde jappaı kásipkerlikti damytý sanaǵa sińgen paternalıstik pıǵyl men masyldyqtan arylýǵa múmkindik beretinin, shaǵyn jáne orta bız­nestiń órkendeýine kedergi kelti­retin áreketter memleketke qar­sy qylmys retinde tanylýy tıis­ti­ligin atap kórsetken bolatyn.

Iá, mıkrobıznes keńinen ór­ken jaıǵan tusta turaqty ju­mys oryndary qurylyp, ju­mys­­syz­dyqtyń azaıary, berik sa­lyq bazasy qurylyp, jergilikti qazyna molaıa túseri anyq. Bul salaǵa Ult­tyq qordan 100 mıllıard teńge bólinip, «Bıznestiń jańa jol kartasy» sheńberinde al­daǵy úsh jyl ishinde 250 mıllıard teńgeniń baǵyttalatyny naq­ty qoldaýdyń aıqyn mysaly bolsa kerek.

Sonymen qatar birqatar zań­na­malyq qujatqa túzetýler men tolyqtyrýlar engizilmek. Má­selen, 2020 jyldan bas­tap mıkro jáne shaǵyn bıznes sýbek­tilerine tekseris júrgizýge úsh jylǵa deıin tyıym salý týraly sheshim óz kúshine enedi. Munyń ózi bıznestiń adal ári zań talaptaryna saı júrgizilýimen qatar kásipkerlerdiń qoǵam men memleket aldyndaǵy áleýmettik jaýap­kershiligin arttyrýǵa, aýyrt­palyqtardy azaıtýǵa septesedi. Sol sııaqty ulttyq bızneske ha­lyq­aralyq naryqtarda qol­daý kór­­setýdiń tetikteri de aı­qyn­dal­ǵan. Shyny kerek, óz ónim­derin eksportqa shyǵaratyn kom­pa­­nııa­lar áli de memlekettik qol­­daý­­ǵa zárý. Ásirese, ónimdi satý isin­de túıindi problemalar az emes. Jasyratyny joq, jer­gi­lik­ti jer­lerde ákimshilik, qaǵaz­bas­­­ty­lyq, bıýrokrattyq kedergi­ler­­ge tap bolýy saldarynan óz ju­­­my­­syn toq­tatýǵa májúr bolmasa, sa­lyqtan jaltaratyn nemese kó­­leńkeli eko­nomıkamen aına­ly­­satyn kásip ıe­leri de az ushyraspaıdy.

 * * *

О́ńirde aımaqtardy damytý baǵdarlamasy sátti júzege asyrylyp keledi. Aýyl sharýashyly­ǵy, ónerkásip, qurylys salalarynda ósim baıqalady. Negizgi kapıtalǵa quıylǵan ınvestı­sııa 3 jylda 37, qurylys qarqyny 45, jaqsy jáne qanaǵattanar­lyq jaǵdaıda­ǵy joldardyń úlesi 8 pa­ıyzǵa, el­di mekenderdi taza aýyzsýmen qamtý 3,8 esege artty. 129 negizgi kórsetkishtiń 80 pa­ıyzdan astamy oryndaldy. Oblysta 30 myńnan astam kásipkerlik nysan tirkelse, byltyr olar óndirgen jalpy ónim mólsheri 600 mıllıard teńgeni quraǵan. О́sim 3,6 paıyz bolǵan. Barlyq salyq túrleriniń jartysyna jýyǵy osy saladan túsken. Alaıda qoldaǵy málimetter kór­setip otyrǵandaı shaǵyn jáne orta bıznes ókilderiniń 40 paıyz­daıy saýda-sattyqpen ǵana shek­telip júr. Bylaısha aıtqanda, «aýyrdyń ústi, jeńildiń asty» sekildi jeńil tirlikke baılanyp qalǵan tárizdi.

Onyń ishinde jaýynnan ke­ıingi sańyraýqulaqtaı onsyz da qaptap ketken saýda núktelerin ashýǵa umtylys kóbeımese, azaıatyn túri kórinbeıdi. Sonyń saldarynan óndiriste eńbek etetinder – 4, 5, aýyl sharýashylyǵynda júrgen­deri 20 paıyz tóńireginde ǵana. Onyń bir sebebi memle­ket­tik qoldaý tetikteri qarastyryl­ǵanyna qaramastan jergilikti bılik oryndary tarapynan kásip­kerlerdiń jańa jobalar men ozyq teh­nologııalarǵa degen qyzyǵý­shy­lyǵyn arttyrý, yntalandyrý qulyqsyzdyǵyna kelip tire­ledi. Aýyldyq jerlerden kelip túsetin bıznes-josparlar tym az. Jambyl, Tımırıazev, Aqqaıyń aýdandary bar-joǵy 3-4 joba ǵana usynǵan. Tipti tıisti sýbsıdııa berilmeı qalǵan sııaqty oǵash jaıttar da kezdesken. Shal aqyn aýdanynda bir isker jan 23 mıllıon teńge qarjyny rásimdeı almaı biraz áýre-sarsańǵa túsken.

Ákimdiktiń keleli bir otyry­synda aımaq basshysy Qumar A­q­saqalov alda mashına jasaý sektoryn úlken ózgerister kútip turǵanyn qadap aıtqan edi. Qumar Irgebaıuly kenjelep qalǵan sala­ǵa Úkimettiń nazaryn qaıta-qaıta aýdarta júrip 6,7 mıllıard teńge bóldirtkizgen. Nátıjesinde, osy qarajatqa Petropavl aýyr mashına jasaý jáne Kırov zaýyttary jańǵyrtylyp, óndiris kólemi artty. Bildikter parki jańalanyp, et, balyq, kókónis tasymaldaý­ǵa arnalǵan vagondardyń alǵash­qy legi Reseıge jóneltildi. Tez bu­zy­la­tyn ónimderdi tıisti jer­ler­­ge ýaqtyly jetkizýge óte qo­laıly sanalǵandyqtan, sura­nys joǵary. Ekonomıkalyq turǵy­dan oń ózgerister bolatynyna nyq senimdi Kırov zaýytynyń basshylyǵy zamanaýı kompıýterler qurastyrýǵa kirisip ketken.

Sol sııaqty ekonomıkalyq ja­­ǵynan óte tıimdi zamanaýı ón­­diris salalaryn jolǵa qoıý­dyń, shıkizatty qaldyqsyz óń­deý­­diń, eksportqa barynsha ba­sym­­dyq berýdiń jan-jaqty múm­­kin­dikteri oılastyrylǵan. «KazFoodProducts» kom­panııa­sy­nyń bas dırektory, jeke ın­vestor Álıhan Talǵatbektiń ón­dirisi toqtap qalǵan «Bıohım» zaýytyn qaıta jańǵyrtý týraly usynysy ákimdik tarapynan qoldaý taýyp, qos taraptyń ózara senim­ge negiz­del­gen uıymdasty­rý jumys­tary ar­qa­synda «Bio Operation» degen ­jańasha ataý men mazmunǵa ıe ózgeshe kásiporyn paıda boldy. Respýblıkada balamasy joq ón­diris oshaǵy astyqty tereńdep óń­dep, odan qurǵaq kile­geı men krahmal, úshinshi suryp­ty un, jarma, jemazyq alady. Jýyrda glıýten shyǵaratyn seh iske qosylsa, jyl aıaǵyna deıin bıoetanol óndiriledi.

– Mundaı kásiporyn elimizde joq, shetelde de sanaýly. Ozyq qural-jabdyqtar satyp alýǵa 11 mıllıard teńge qarjy quıyldy. Qazir kúnine 140 tonna kilegeı, 50 tonna krahmal óndiriledi. AQSh-pen, Eýropa, Ortalyq Azııa, kórshi memlekettermen jasas­qan kelisimsharttarymyz bar. Buryndary úshinshi surypty un alýdyń mashaqaty kóp bola­tyn. Qazir kilegeı qossa, jetkilikti. Tyń tásil, ozyq tehnologııa degen osy! Jylyna 200 myńdaı tonna  bı­daı qajet ekenin eseptep qoı­dyq. Astyqty ólkede ornalas­qan­dyqtan, bul jaǵynan qam jemeýge bolady. Turaqty jumys is­teı­tinderdiń sany bes júzge deıin arttyrylady. Biz bergen ýáde­mizge berikpiz, isimizge adalmyz, – deıdi jeke ınvestor.

Oblys ortalyǵyndaǵy «Radý­ga» seriktestiginiń izdenis­terin de tyń jańalyqtar qataryna qosý­ǵa bolady. Munda suıyq sabyn shy­ǵaratyn seh paıdalanýǵa beri­lip, kúnine alty tonnaǵa deıin ón­di­redi. О́nimniń onnan astam túrin jasap, elimizdiń kóptegen qalasyna jóneltedi. Tapsyrys kóleminiń artýyna oraı qatty sabyn shyǵaratyn jańa jelini iske qosý josparlanǵan. Zamanaýı tehnologııalar mal sharýashylyǵy salasynda da óz jemisin bere bastady. Bıyl óńirde tórt sút-taýar­­ly ferma boı kóterip, ónim­dilikti 11 myń tonnaǵa deıin ul­ǵaı­týǵa múmkindik berdi. Onyń birin «Mámbetov jáne K» ko­man­­dıttik seriktestigi iske qos­qan. Jańashyldyqqa árkez jany qumar seriktestik basshysy Er­kebulan Mámbetov kóp jyldan beri memlekettik baǵdarlamalar boıynsha jumys istep keledi. Joba quny – 2,3 mıllıard teńge. «Qazir munda 700 bas sútti sım­men­tal sıyry baǵylady. 35 tur­­ǵyn eńbek etedi. Ár sıyrdan jy­­ly­­na 6 myń lıtr sút saýylady. Bir lıtri 145 teńgeden saýdala­nady. Munyń bári sıfrlandyrý jú­­ıe­­siniń arqasy!» deıdi E.Mámbetov.

Joldaýda alǵa qoıylǵan ma­ńyz­dy talaptardyń endi biri shetelden tikeleı ınvestısııa tartý jumystaryn barynsha jandandyrý desek, óńirde 580 mıllıard teńgeniń 46 ınvestısııalyq jobasyn iske asyrý belgilengen. Olardyń 11-i sheteldikterge tıe­sili. Bul jóninde Syrtqy ister mınıstrliginiń Erekshe tapsyrmalar jónindegi elshisi Erlan Haırov­tyń qatysýymen ótken al­qaly basqosýda oblys ákiminiń orynbasary Dáýren Jandarbek egjeı-tegjeıli baıandap berdi. Onyń sózine qaraǵanda, sońǵy kezderi ınvestısııalyq jobalar aıasynda nátıjeli jumys istep kele jatqan kásiporyndar legi kóbeıgen. Keleshektegi jos­parlar tipti aýqymdy. Qaltaly qarjygerlerdi agrarlyq aı­maq­tyń jaǵrapııalyq ornalasý qolaı­lyǵy, topyraqtyń qunarlyǵy, jasalyp jatqan jeńildikter qat­ty qyzyqtyrady. Investorlar­dyń birlese qatysýymen Class, Kazmeal, «Taıynsha maı», Taıyn­sha et kombınaty sekildi iri óndiris oshaqtary, kóp jyl toqtap qalǵan kásiporyndar iske qosyldy.

Erekshe tapsyrmalar jónin­degi elshi Joldaýda árbir sala men óńir úshin naqty maqsatty kór­setkishter belgilengenin, oǵan mem­lekettik organdar jaýapty ekenin atap ótti. Investorlar úshin eki negizgi qoldaý túri qaras­tyrylǵan. Aksızdi taýarlar­dy shyǵaratyn jáne paıdaly qazbalardy qazýmen aınalysa­tyn­dardan basqasynyń bári Qazaqstanǵa ákelinetin quryl­ǵylarǵa tólenetin kedendik baj salyǵynan bosatylady. Oǵan qosa, ónerkásip nysanyn turǵyzý úshin jer telimin tegin alý múmkindigi bar. Ekinshi, ındýstrııalandyrý baǵyty sheńberinde, dálirek aıtqanda, hımııa, munaı-hımııa, metallýrgııa, azyq-túlik ónimderin shyǵaratyn kásipker jobaǵa 2 mıllıon aılyq eseptik kórsetkish so­masyn quısa, salyq­tyń úsh túri­nen bosatylady. Al ınvestorlar óner­­kásip nysanyn turǵyzyp bol­­ǵansha, sosyn bir jyl merzim ishin­­de óziniń jumysshy kúshin paı­­da­lana alady. Keıin jergilikti tur­­ǵyn­dardy jumyspen qamtýǵa mindetti.

Kásipkerler palatasynda bızneske tikeleı qatysty jobalyq keńselerdiń ókilderimen kezdesý, talqylaýlar júıeli túrde uıym­dastyrylyp, birqatar másele qolma-qol sheshimin tapqan. Jón-josyqsyz tekserister 30 paıyz­ǵa azaıǵan. Bıznesti júrgizý jeńil­digi boıynsha qurylǵan reı­tıng nátıjesinde oblys besinshi oryn­ǵa turaqtaǵan. О́ńirde «qara­pa­ıym zattar ekonomıkasy» da bir­tindep damyp kele jatqany da atap kórsetilip, naqty mysaldar kelti­rildi. Evgenıı Kobrın buǵan deıin jıhaz sehyn iske qosyp, táp-táýir tabys taýyp kelgen. Keıin básekelesterdiń kóbeıýine baılanysty suranystyń kemi­genin ańǵaryp, matras jasaıtyn fabrıka ashýǵa bel býǵan. Sóıtip, memlekettiń qarjylyq qoldaýyna súıengen. Damý qory arqyly 8 mıllıon teńge nesıe resimdep, tigin mashınalaryn, basqa da qural-jabdyqtar satyp alǵan. Qazir matrastyń 45 túrin óz tutynýshylaryna jóneltedi. Ortasha aılyq jalaqy 140 myń teńge mólsherinde. Eki jyldyń ishinde elimizge tanylyp, endi eksport kólemin arttyrý baǵytynda jumys istep keledi.

Joldaýda atap kórsetilgendeı, damyǵan agroónerkásip keshenin óristetýde negizgi resýrsymyz sanalatyn aýyl sharýashylyǵy basty ról atqarady. Ishki naryq­ta ǵana emes, sonymen qatar shetel­derde de suranysqa ıe ekolo­gııalyq taza ónimder shyǵarýǵa oblystyń áleýeti zor. Byltyr 5 myń tonna ósimdik maıy men 4 myń tonnaǵa jýyq maıly da­qyl­dar syǵyndysy eksporttal­sa, bıylǵy kórsetkishti eki esege deıin arttyrý kózdelgen. Bul ónimderdiń jartysynan astamyn «Taıynsha maı» kásiporny óndiredi. Seriktestiktiń jylyna 300 myń tonna maıly daqyl óńdeýge qaýqarly ekenin eskersek, belgilengen mejeniń oryndalatyny kúmánsiz. Qazir munda 150-ge jýyq jergilikti tur­ǵyn turaqty jumyspen qam­tamasyz etilgen. О́ńirde jyl sa­ıyn 1,5 mıllıon tonnadaı bıdaı syrtqa satylady. Alda óńdeletin shıkizattyń kólemin arttyryp, daıyn ónim retinde eksporttaý mindeti tur. Ol úshin mamandar ár gektardan eń kem degende 150-200 myń teńge tabys alý qajettigin eseptep shyǵarǵan.

Bul deńgeıge jetken sharýa­shy­­lyqtar barshylyq. Ekinshi joly – astyq óndirisin ártarap­tan­dyrý arqyly maıly daqyl­dar úlesin molaıtý. Búginde oblys­ta 1 mıllıon gektardaı alqapta osy da­qyl túrleri ósiriledi. Sóz arasynda bıyl «Soltústik soıasy» qanatqaqty jobasynyń júzege asy­­ryla bastaǵanyn aıta ketken jón. Bolashaqta onyń kólemi 20 myń gektarǵa deıin ulǵaıtylmaq. Bas­ta­maǵa alǵash qoldaý bildirgen­derdiń biri «Taıynsha Astyq» JShS-niń dırektory Anatolıı Rafalskıı mol tabys ákeletin daqyldardyń qyr-syryn jetik meńgergendikten, teriskeıdiń klı­ma­tyna beıimdi surybyn egip, gektar berekeliligi 15 sent­ner­den aınalǵan. Úkimet te tıe­sili sýb­sıdııanyń jartysyn qaı­taryp, áleýmettik jaýapker­shilikke berik ekenin kórsetken.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń oblystyq departamenti M.Jumabaev aýdanynda keleli jıyn ótkizgende tur­ǵyndar muń-muqtajdaryn or­taǵa salǵan. Olardyń aıtýlarynsha, taıaqtyń eki ushy bar demekshi, áleýmettik jaýapker­shilik barlyq tarapqa da birdeı, teń dárejede júktelýi tıis. Býlaev tasjolyna qyrýar qarajat jumsalyp, jóndelgen. Alaıda arada kóp ýaqyt ótpeı jatyp qalpyna kelti­rilgen joldardyń bir bóligi jaramsyz bolyp qalǵan. Endi myna qyzyqty qarańyz, zań boıynsha aǵymdyq jóndeýden ótken ýchaskelerdiń sapasyna eshkim kepildik bermeıtin kórinedi. Solaı eken dep tapsyrylǵan iske salǵyrt-salaq qaraýǵa bola ma? Aýdan ákimdigi, basqa da baqy­­laýshy, qadaǵalaýshy uıym­dar jaýapkershilikten sytylyp ket­kenderdiń jolyn kesýdiń ornyna kemshilikke kóz juma q­a­ra­ǵan. Shaǵymdardy talqy­laý bary­synda «Esil sý» kásipor­ny­nyń Býlaev qalasyna sý berý­di toqtatqany málim bolǵan. Ási­rese, ortalyq aýrýhananyń bere­shegi kóbeıip ketken. Aýdan ortalyǵynda baqylaý-kassalyq qurylǵylardy jóndeıtin ortalyq bolmaǵandyqtan, kásip­ker­ler talshyqty-optıkalyq jeli­ni paıdalana almaı otyr.

Maqalamyzdy Memleket bas­shy­synyń halyqqa arnaǵan Jol­daýyndaǵy: «Biz shaǵyn kásip­ker­likti búkil qoǵam bolyp qol­daýy­myz kerek... bıznes ókilderi tuty­ný­shylar men azamattar aldyn­da jaýapty bolýy tıis» degen sóz­derimen aıaqtaýdy jón kórdik. Bul – kásipkerlerdiń áleýmettik ja­ýap­kershiligin, qoǵamdyq bel­sen­diligin arttyrý jergilikti bılik ókilderi úshin de mańyzdy mindet bolyp qala beredi degen sóz.

 

Soltústik Qazaqstan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Ýrbanıstik ortalyqqa aınalýdyń bir tutqasy

Aımaqtar • 07 Jeltoqsan, 2019

Qaraǵandyda Antikor Ortalygy mekemesi ashyldy

Aımaqtar • 07 Jeltoqsan, 2019

Qazalyda retro-festıval ótti

Aımaqtar • 07 Jeltoqsan, 2019

Almatylyq dızaınerdiń Stokgolmde kórmesi ashyldy

Rýhanııat • 07 Jeltoqsan, 2019

Almatyda jas órenderdiń jarysy aıaqtaldy

Sport • 07 Jeltoqsan, 2019

Qarqaraly aýdanyna jańa ákim taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • 07 Jeltoqsan, 2019

«El birligi – 2019» marapattaý saltanaty ótti

Rýhanııat • 07 Jeltoqsan, 2019

Asyq oıyny balalardy ómirlik tájirıbege baýlıdy

Rýhanııat • 07 Jeltoqsan, 2019

Kúlki kerýeni № 20

Rýhanııat • 06 Jeltoqsan, 2019

Uqsas jańalyqtar