Jergilikti ózin ózi basqarý baǵdarlamasy talqylandy

Otyrystyń basynda sóz alǵan Par­lament Májilisi Tóraǵasynyń orynbasa­ry Vladımır Bojko memlekettik bas­qa­rýdyń jetistigi uıymdardy qoldaýda ekenin aıta kele, osy baǵdarlamanyń oryndalýyna toqtaldy.

Májilis Tóraǵasynyń orynbasary 2013 jyly Parlamentte jergilikti ózin ózi basqarýǵa qatysty zań qabyl­dan­ǵanyn atap ótti. Al 2014 jyly atalǵan zańǵa sáıkes jergilikti uıymdardyń quzy­ryna jeke, tabys, múlik pen kólik sa­lyǵy berilgenin habarlady. V.Bojko­nyń aıtýynsha mundaı sharalar aýyl turǵyndaryna jergilikti deńgeıdegi máse­lelerdi sheshýde olardyń pikiriniń mańyzdy ekenin túsinýge múmkindik ber­mek. Nátıjesinde oblystyq jáne aýdan­dyq ákimdikter men qarjy salasy­nyń mamandary aýyl ákimdiginiń qyzmet­kerlerine arnaıy dárister ótkizgen.

 Tórt deńgeıli bıýdjet júıesi engizildi

Odan ári depýtattar aldynda Ulttyq ekonomıka mınıstri Rýslan Dálenov bul taqyrypqa keńinen toqtalyp, málim­deme jasady. Onyń aıtýynsha ózin ózi bas­­qarýdyń negizgi elementi – derbes bıýd­­jet. «Jergilikti ózin ózi basqarý bıýd­­­jetin qurýdyń negizgi maqsaty – má­se­­­lelerdi sheshýde ózin ózi basqarý or­gan­­­darynyń derbestigin arttyrý. Bul ret­te qo­ǵamdastyqtyń jınalystary men jıyn­dary arqyly naqty aýmaq turǵyn­dary­­nyń múddeleri eskeriledi», dedi mınıstr.

Mınıstrdiń aıtýyna qaraǵanda, Ult josparynyń 98-qadamyn oryndaý úshin aýdandyq mańyzy bar qala, aýyl, kent, aýyldyq okrýg deńgeıinde derbes bıýdjet engizilgen.

– Buryn bıýdjettik júıe úsh deńgeıde qarastyrylatyn. Iаǵnı, oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń, astananyń bıýdjeti jáne aýdandyq bıýdjet qana boldy. Aýyldyq okrýgter sáıkesinshe aýdandyq bıýdjetten qarjylandyrylatyn. Endi 2018 jyldan bastap jańa bıýdjettiń IV deńgeıi engizildi. Bul – aýdandyq mańyzy bar qala, aýyl, kent, aýyldyq okrýg bıýdjeti. Iаǵnı, bıýdjet júıesi tórt deń­geıli boldy. 2018 jylǵy 1 qańtardan bas­tap bıýdjettiń IV deńgeıi halyq sany 2 myńnan asatyn 1055 aýyldyq okrýg­te engizildi. Bul barlyq aýyldyq okrýgtiń 44%-yn quraıdy. 2020 jyldan bastap qalǵan 1 338 aýyldyq okrýgke de engizilý josparlanǵan, – dedi R.Dálenov.

Sonymen qatar Ulttyq ekonomıka mınıstri jergilikti ózin ózi basqarý bıýd­jetin qalyptastyrý úshin, eń aldymen kiristerdi qalyptastyrý, shyǵystardy bólý, sondaı-aq kommýnaldyq menshikti basqarý kerektigin eske saldy.

 Ortasha bıýdjet –  122,4 mln teńge

Reformanyń basty ereksheligi – jer­gilikti mańyzy bar máselelerdi sheshýge turǵyndardyń qatysýyn keńeıtý. Jer­gilikti ózin ózi basqarý bıýdjetin engizgenge deıin shyǵystardyń negizgi bóligi aýdandyq bıýdjetpen anyqtalǵan. Iаǵnı, derbestik bolmaǵan. Bıýdjetti engiz­gennen keıin qazynashylyq shot paıda bolmaq. Jergilikti salyqtar men trans­fertter aýdannyń bıýdjetinen jergi­likti ózin ózi basqarý bıýdjetine tikeleı túsedi. Osylaısha, shyǵystardyń negizin qalyptastyrady.

Mınıstrdiń aıtýynsha, salyqtardy tikeleı óz bıýdjetine esepteý kiris bó­li­giniń ulǵaıý faktory bolǵan. «Shyǵystar men basymdyqtar endi mindetti túrde halyq tarapynan talqylanady. Bul ha­lyqtyń jıyny saılaıtyn jergilikti qoǵamdastyqtyń jınalysy arqyly jú­zege asyrylady. 2018 jyldyń qory­tyn­dysy boıynsha aýyldyq okrýgterdiń jalpy tabysy 129,2 mlrd teńgeni qura­dy. Bul rette tórtten biri nemese 32,2 mlrd teńge – aýyldardyń  óz tabysy. Bir aýyldyq okrýgtiń ortasha bıýdjeti – 122,4 mln teńge. Bıýdjet kólemi 1 mlrd teńgeden asatyn okrýgter de bar», dedi R.Dálenov.

2019 jyldyń 9 aıynyń qorytyn­dysy boıynsha jergilikti ózin ózi bas­qarý boıynsha kiris kólemi 23,5 mlrd teń­geni quraǵan. Bul ótken jylǵy nátı­jemen salystyrǵanda 15%-ǵa (3,1 mlrd teńge) artyq. Degenmen mınıstr ta­bystyń ósýiniń nátıjesinde shyǵys­tyń da kólemi óskenin málimdedi. «2018 jyly shyǵystar 125 mlrd teńgeni, 2019 jyly 162 mlrd teńgeni qurady, ıaǵnı shyǵystar 30%-ǵa (37 mlrd teń­ge) ulǵaıǵan», dedi R.Dálenov. Osy oraı­da 2018 jyly shyǵystardyń negizgi úlesi mektepke deıingi bilim berýge, áki­m­shilik shyǵystarǵa jáne abattan­dyrýǵa jumsalǵany málim boldy. Abattandyrýǵa jumsalatyn shyǵystar 56%-ǵa (9,57 mlrd teńge), al mektepke deıingi bilim berýge jumsalǵan qarjy kólemi 27%-ǵa (15,0 mlrd teńge) ósken.

 Aýyldyq okrýgter mamandarǵa muqtaj

– Bıýdjeti bar 1055 aýyldyq ok­rýg­­tiń shtat sany 8 173 birlikti quraıdy. Sondaı-aq 460 bos oryn bary anyq­taldy. Bul rette aýyldyq okrýgterdiń úshten bir bóligi (31%) zańgerlerge, al 4%-y býhgalterlerge muqtaj. Jalpy, aýyldyq okrýgter úshin bekitilgen lımıt sheginde kadrlarmen qamtamasyz etý jaman emes. Orta eseppen aýyldyq ákimder apparattarynyń shtat sany 5-ten 10-ǵa deıingi birlikti quraıdy. Qazirgi ýaqytta olardyń sanyn arttyrý úshin halyqtyń júktemesi men sanyn eskere otyryp, óńirlerdiń ishinde shtat birlikterin qaıta bólý jolymen oblys ákimderimen jumys júrgizilýde, – dedi  R.Dálenov. Sondaı-aq ol bıýdjetpen jumys isteý úshin ákim apparattaryna sapaly ınternet qajet ekenin de atap ótti.

Baıandama sońynda Ulttyq ekonomıka mınıstri jańa usynystardyń daıyn­dalyp jatqan zań jobasynda qarasty­rylatynyn aıta kele, «Jalpy, osy zań jobasy aýdandyq, qalalyq jáne aýyldyq deńgeıdegi bıliktiń derbestigi men jaýapkershiligin keńeıtýge baǵyttalady. Jergilikti ózin ózi basqarý bıýdjetin engizý aýyldyq okrýgterdiń qarjylyq negizin nyǵaıtýǵa, bıýdjettiń qarajatyn halyqtyń múddesine saı tıimdi bólýge, aýyldyq jerlerdegi adamdardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi», dep sózin túıindedi.

 Halyqtyń bıýdjetten habary bolýy tıis

Al Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy N.Sa­bılıanov bıýdjettiń jańa deń­geıin engizý boıynsha jekelegen máse­lelerge toqtalyp ótti. Onyń aıtýynsha keıbir ákimderdiń apparaty men máslıhattar bıýdjet jobasyn jer­gilikti turǵyndardy tartpaı-aq qaraı­dy eken. «Halyq bıýdjettiń qalaı qalyp­tasatynyn jáne qandaı jergilikti máselelerdi sheshýge jumsalatynyn bilýi tıis. Máselen, jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń qarjylaı derbestigin arttyrý úshin bıýdjettiń IV deńgeıine kezeń-kezeńimen salyq pen tólemderdiń 7 túri berildi, al shyǵystar 19 baǵyt boıynsha júzege asyrylady. Bıýdjetti sapasyz josparlaý aýyldyq eldi mekenderdiń damýy­na teris áserin tıgizedi. Sondyqtan ákimdikter bıýdjet jobasyn jáne jergilikti mańyzy bar máselelerdi qaraý kezinde jergilikti qoǵamdastyqtardy tarta otyryp, bıýdjetti sapaly jos­par­laý qajet. Jergilikti ózin ózi basqa­rýdyń óz kiristerin ulǵaıtý úshin kásipkerlik sýbektilerge jaǵdaı jasap, jeńildetilgen kredıt jáne sýbsıdııalar berý arqyly memlekettik qoldaý kórsetý kerek», dedi komıtet tóraǵasy.

 Bıýdjet jumysyna ınternet qajet

– О́ńirlerdiń aqparaty boıynsha halyq sany 2 myńnan asatyn aýyl, kentter, aýyldyq okrýgter ákimderiniń apparattarynda baılanys arnalary boıynsha ótkizý qabileti 512 Kbıt/s-ten kem emes ınternet ornatylǵan. Biraq ınternettiń bul jyldamdyǵy aýyldyq okrýgterdiń bıýdjetine qyzmet kórsetý úshin jetkiliksiz. Sonymen qatar óńirlerdiń aqparatyna sáıkes 934 aýyldyq okrýgte joǵary jyldamdyqty ınternet joq. Keıbir aýyldyq okrýgter ákimderiniń apparattary tipti ınternetpen qamtamasyz etilmegen. Mysaly, Pavlodar oblysynda 21 aýyldyq okrýg ákiminiń apparatynda ınternet joq. Al Aqtóbe oblysy Yrǵyz aýdanynyń 6 aýyldyq okrýginde ınternet qosylmaǵan. Osyǵan baılanys­ty Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi óńirlerdiń ákimdikterimen birlesip, bıýdjet qarajatyn qarastyryp, barlyq aýyldyq okrýgtiń apparattaryn joǵary jyldamdyqty ınternetpen qamtamasyz etý boıynsha sharalar qabyldaýy qajet, – dedi Nurtaı Sabılıanov. Sonymen birge bıýdjettiń IV deńgeıin odan ári sapaly jappaı engizý úshin qajetti jaǵdaılar jasap, eldi mekenderdiń jergilikti problemalaryn sheshý boıynsha qajetti sharalar qabyldaý kerektigin aıtyp ótti.

Jıyn sońynda memlekettik baǵdar­la­manyń oryndalý barysynan habar­dar bolǵan Májilis depýtattary atalǵan saladaǵy máselelerdiń ózekti ekenin aıtyp, suraqtaryn qoıdy. Jaýapty meke­melerdiń ókilderi Májilis depý­tat­tarynyń saýaldaryna jaýap berip, qosymsha derekter keltirdi.