Jazataıym oqıǵalardyń 95 paıyzy óndirispen baılanysty
Elimizde sońǵy bes jylda óndiriste jaraqat alý 22%-ǵa, onyń ishinde qaıtys bolǵan adamdardyń sany 40%-ǵa deıin tómendegen. Degenmen Statıstıka komıtetiniń málimetine súıensek, elimizdegi jumyskerlerdiń 23%-y, ıaǵnı 700 myńǵa jýyq adam zııandy óndiristik ortada eńbek etetin kórinedi. Al jyl saıyn
2 myńǵa jýyq qyzmetker jumys kezinde jazataıym jaǵdaıǵa tap bolsa, onyń 300-deıi ómirimen qoshtasady eken. Sondyqtan da bıyl naýryz aıynan bastap Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi áleýmettik seriktesterimen, atap aıtqanda kásipodaqtarmen, jumys berýshilermen birge «Qaýipsiz eńbek» atty aqparattyq naýqandy júrgizip jatyr. 26 maýsymda Úkimettiń №441 qaýlysymen óndiristik jaraqattanýdy jáne eńbek jaǵdaılary zııandy jumys oryndaryn azaıtý jónindegi 2019-2023 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy bekitildi.
Soǵan sáıkes mınıstrlik bıyl 4 semınar ótkizýdi josparlaǵan. Birinshi semınar batys óńirindegi 200-den astam kásiporynnyń qatysýymen Aqtóbe oblysynda ótip, kásiporyndardaǵy qaýipsizdik deńgeıin tómendetý máselelerin talqylaǵan bolatyn. Jaqynda elordada bes óńirden kelgen delegattardyń qatysýymen ótken ekinshi semınarda jýrnalısterge suhbat bergen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne kóshi-qon komıteti tóraǵasynyń orynbasary, Qazaqstannyń Bas memlekettik eńbek ınspektory Tólegen Ospanqulov endigi eki basqosý Almaty jáne Pavlodar qalalarynda ótetinin aıtty.
Osy semınarda sóz alǵan Tólegen Ospanqulov Qazaqstan 2006 jyldan beri halyqaralyq eńbek uıymynyń múshesi ekenin, 2011 jyly TMD elderi arasynda óńirlik eńbek ınspektorlary alıansyn qurǵanyn aıta kelip, óndiriste jaraqat alý TMD elderimen salystyrǵanda áldeqaıda az ekenin atap ótti. «Bıylǵy statıstıka boıynsha, 1069 jumysshy óndiriste jaraqat aldy. О́kinishke qaraı, 111 adam qaıtys boldy. О́tken jyldarmen salystyrǵanda bul 13%-ǵa tómen», dedi ol.
Sondaı-aq eńbek ınspektory kóptegen kásiporyndarda jumysshylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin sharalar qolǵa alynbaǵandyqtan jazataıym oqıǵalardyń 95 paıyzy óndirispen baılanysty ekenin jetkizdi. «Jazataıym oqıǵaǵa jumys berýshi kináli me, álde jumysshy kináli me? Bul jerde qateniń qansha paıyzy jumys berýshiden ketkenin, qansha paıyzy jumysshydan ketkenin komıssııa músheleri anyqtaıdy. 2013 jyldan beri eńbek ınspeksııasy jergilikti atqarýshy organdarǵa berildi. Alaıda, jazataıym oqıǵalar bolǵan jaǵdaıda tek jergilikti atqarýshy organdar ǵana emes, memlekettik eńbek ınspektorynyń tóraǵalyǵymen tekseris júrgiziledi. Ol bir ózi tekseris júrgizbeıdi, ony komıssııa júrgizedi. Komıssııa quramyna jumys berýshiniń de, jumysshynyń da ókilderi kiredi. Komıssııa músheleri úsh ne bes adamnan turady. Jınalǵan derekterge qarap komıssııa músheleri sheshim qabyldaıdy», deıdi T.Ospanqulov.
Eńbek ınspeksııasy ortalyq organǵa baǵynýy kerek
Alaıda, máseleniń bári eńbek ınspeksııasynyń jergilikti atqarýshy organdarǵa berilýinde bolyp otyr. Osy pikirdi kóldeneń tartqan «Eńbekti qorǵaý jónindegi respýblıkalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýty» RMQK bas dırektory Serikqalı Bısaqaev eńbek ınspeksııasy ortalyq organǵa, ıaǵnı mınıstrlikke baǵynbaıynsha statıstıkanyń shynaıy bolmaıtynyn aıtady. «Qazaqstan Halyqaralyq eńbek uıymynyń №81 jáne №129 eki konvensııasyn qabyldadyq. Onda eńbek ınspeksııasy ortalyq organǵa ǵana baǵynýy kerek jáne olar kez kelgen ýaqytta mekemege jumys berýshige eskertpeı-aq tekserý úshin kire alady delingen. Al bizde eńbek ınspeksııasynyń tizginin jergilikti atqarýshy bılikke ustatyp qoıdy. Mundaı jaǵdaıda bári túsinikti. Olar kimdi tekserip, kimge aıyppul salý kerektigin ózderi sheshedi degen sóz. Ekinshiden, Kásipkerlik kodekste eńbek ınspektorlary jumyskerlerden aryz túsken jaǵdaıda Bas prokýratýranyń statıstıka mekemesine tirkelip, aldyn ala jumys berýshini eskertip baryp qana teksere alady. Demek tosynnan tekserýge jol joq. Al jumyskerler bolsa jumysynan aıyrylyp qalýynan qorqyp, aryz jazbaıdy, sondyqtan tekseriske negiz de bolmaıdy.
Memlekettiń zań shyǵarý jáne onyń oryndalýyn baqylaý syndy eki negizgi mindeti bar. Soǵan baılanysty eńbek zańnamalaryn baqylaý úshin Qazaqstanda eńbek ınspeksııasy quryldy. Qabyldaǵan konvensııanyń dárejesi Konstıtýsııada jazylǵan. Iаǵnı, ony Eńbek kodeksinen de joǵary dep esepteýge bolady. Halyqaralyq uıymǵa kirgennen keıin ony oryndaýymyz kerek», deıdi tehnıka ǵylymdarynyń doktory S.Bısaqaev.
Serikqalı Bısaqaevtyń aıtýynsha, kóptegen másele jumys berýshiniń de, jumyskerdiń de Eńbek kodeksiniń talaptaryn tolyq oryndamaýynan týyndaıdy. «Qazaqstanda memlekettik ınspeksııasy barlyq oblystarda bar. Ol bar bolǵany 250-deı ǵana adam. Qazaqstannyń árbir jerine ınspektor qoıa almaısyń. Az ǵana eńbek ınspektorynyń bárin baqylap turýǵa múmkindigi de joq. Soǵan baılanysty Eńbek kodeksinde kórsetilgen mekemelerdiń ishki, tehnıkalyq jáne qoǵamdyq ınspektorlary bar. Negizgi mindetterdi solar atqarýy kerek. Iаǵnı, árbir mekemede qaýipsizdikti baqylaıtyn, qadaǵalaıtyn, erejelerdi kúndelikti úıretetin qyzmetter qurylǵan. Biraq olar óziniń mindetterin tolyq atqara almaı jatyr. Bizde qaýipsizdik jaǵdaıyn jasaıtyndaı ereje de, múmkinshilik te bar. Alaıda, bizdiń jumyskerlerimizdiń arasynda, qaıǵyly jaǵdaıǵa ákelip soqtyratyn jalǵan batyrlyq kóptep kezdesedi. Sondyqtan jumys berýshiler baqylaýdy kúsheıtkenderi durys. Eger jumysshynyń erejeni dóreki buzǵany anyqtalsa ony jumystan shyǵaryp jiberýge deıin barý kerek», deıdi ol.
Kásiptik aýrýlar kóbeıip barady
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Ulttyq densaýlyq saqtaý jáne kásiptik aýrýlar ortalyǵynyń 2018 jylǵy málimetterine súıensek, respýblıkada jalpy 330 naýqasqa kásiptik aýrý dıagnozy qoıylǵan eken. Sondaı-aq kásiptik syrqattyń órship turǵan óńiri Qaraǵandy jáne Shyǵys Qazaqstan oblystary bolǵan. Onda 10 myń jumysshyǵa shaqqanda 2,34% paıyzdy quraǵan.
«Statıstıka jónindegi ýákiletti organnyń málimetterine súıensek, byltyr saýaldamaǵa qatysqan kásiporyndardyń 1,6 mıllıon qyzmetkeriniń 373 myńy nemese tórtten biri zııandy jáne qaýipti eńbek jaǵdaılarynda jumyspen qamtylǵan. О́tken jyly 676 myń jumysshy zııandy eńbek jaǵdaıyndaǵy jumysy úshin ártúrli ótemaqy aldy. Bul úshin jumys berýshilerge 116,3 mlrd teńge bólindi, bul 2017 jylmen salystyrǵanda 8%-ǵa kóp», deıdi Bas memlekettik eńbek ınspektory T.Ospanqulov.
Kásipodaqtar federasııasy Áleýmettik-ekonomıkalyq qatynastar jáne áleýmettik seriktestik komıtetiniń tóraǵasy Gúlnar Jumageldıevanyń aıtýynsha, Kásipodaqtar federasııasy kásiporyndardaǵy eńbek jaǵdaıyna taldaý júrgizgen. Nátıjesinde jumys berýshilerdiń jumysshylardy qaýipsiz eńbek jaǵdaıymen qamtamasyz etpegeni belgili bolǵan. Sondyqtan da ol úkimet pen áleýmettik seriktesterdi tıisti sharalar qabyldaýǵa shaqyratynyn aıtty. «Qazir 18 myńnan astam tehnıkalyq ınspektor osy baǵytta jumys istep jatyr. Byltyr olar 140 myńnan astam buzýshylyqtardy anyqtady. Tekseris kezinde jumys berýshilerdiń kásiptik aýrýlarǵa qatysty jaǵdaılardy da jasyryp qalatyny baıqalǵan. Kásipodaqtar federasııasy Eńbek kodeksine mynadaı ózgerister engizýdi usyndy: eń aldymen óndiristik keńesterdi qurýdy mindetteý, ekinshiden, ákimshilik quqyq buzýshylyq bolǵan jaǵdaıda óndiristik keńestiń sheshimin oryndamaǵany úshin jumys berýshige de, jumysshylarǵa da aıyppuldar belgileý», dedi ol.
Onyń aıtýynsha, jumys berýshi men kásipodaqtyń kelisimi arqyly óndiristegi qaýipsiz eńbek jaǵdaıyn qamtamasyz etý úshin óndiristik keńes ár kásiporynda qurylýy kerek. «Búginde elimiz kásiporyndarynda 11 754 óndiristik keńes quryldy, olardyń 79,4%-y kásipodaqtardyń bastamasymen óz jumysyn bastady. Elde 120 myń kásiporyn baryn eskersek, onda bul áli de jetkiliksiz. О́ndiristik keńes jumys berýshi men kásipodaqtyń kelisimi arqyly óndiristegi qaýipsiz eńbek jaǵdaıyn qamtamasyz etý úshin ár kásiporynda qurylýy kerek. Qazir biz kásiporyndarǵa óndiristik keńes qurýdy mindetteýdi qolǵa alyp otyrmyz. Sebebi mindettelmegennen keıin, jumys berýshiler ondaı keńes qurýǵa múddeli emes. Al óndiristik keńesterdi qurý, ásirese adam ómiri men densaýlyǵyna qaýipti aımaq bolyp tabylatyn naqty sektordaǵy kásiporyndar úshin mańyzdy», dedi G.Jumageldıeva.
Sondaı-aq kásiptik aýrýlardyń kóbeıip bara jatqanyn jáne onyń der kezinde aldyn alý kerektigin aıtqan Gúlnar Jumageldıeva bylaı dedi: «Elimizde jyl saıyn 1000-ǵa jýyq adam kásiptik aýrýlardyń alǵashqy kezeńimen tirkeledi. Olardyń jartysynan kóbi turaqty eńbekke qabilettiligin joǵaltady. Al kásiptik aýrýlardyń 50%-y keıingi kezeńderde anyqtalyp otyr. Qazirgi ýaqytta kásiptik aýrýdyń asqynǵan deńgeıi kóp tirkelýde. Oǵan qolaısyz eńbek jaǵdaılary, aýyr fızıkalyq jumys, eńbek jáne tynyǵý rejimderiniń buzylýy, profılaktıkalyq medısınalyq tekserýlerdiń nashar júrgizilýi, densaýlyqtyń tómendeýi sekildi máseleler sebep bolyp otyr».
Qalaı degenmen de bizdiń eldegi eńbek qaýipsizdiginiń saqtalýy áli de bolsa oń sheshimin taba qoıǵan joq. Eńbek qaýipsizdigi boıynsha Qazaqstandaǵy kórsetkishtiń 1000 adamǵa shaqqandaǵy deńgeıi damyǵan Eýropa elderine qaraǵanda 2-3 esege deıin artyq ekenin eskersek, aldaǵy atqarylar jumystyń da az emes ekenin baıqaımyz.
