100 • 21 Qarasha, 2019

Úlken joldyń úzikteri

70 retkórsetildi

«Ushqyn»

1919 jyldyń 17 jeltoqsanynda Orynbor qala­synda basylyp shyqqan «Ushqynda» Halel Esenbaev, Mánnan Turǵanbaev, Tamımdar Safıev, Eshmuhammed Begalıev jáne Bernııaz Kúleev sekildi azamattar eńbek etken. Gazettiń alǵashqy sanynda basqarmanyń «Oqýshylarǵa» degen úndeý maqalasy, Erǵalı Aldońǵarovtyń «Sıezge ázirlenińder» maqalasy men aqyn Bernııaz Kúleevtiń «Ushqynǵa» atty óleńi jarııalanǵan. Gazet óz zamanynda qoǵam­daǵy ózgeristerdiń barysyn, jer-sý, oqý-aǵartý máselelerin keńinen jazdy. Halel Esenbaev, Bernııaz Kúleev redaktory boldy.

«Ushqyn» baspahananyń álsizdiginen, mamandardyń jetispeýshiliginen bastapqyda aıyna bir ret qana shyǵyp otyrǵan. Keıinnen aptasyna bir ret, tek qazan aıynda Sovetterdiń quryltaı sezi shaqyrylýyna baılanysty aptasyna eki ret jaryq kórgen. Sońǵy nómiri 1920 jyly 25 qazanda shyqty.

 Jalpy, «Ushqynnyń» otyz alty nómiri jaryq kórgen. Búginde gazettiń sarǵaıǵan tigindisi Almaty­daǵy «Ǵylym ordasy» RMK Ǵylymı kitap­hanasynyń qorynda saqtaýly tur.

1

 «Eńbek týy»

«Ushqyn» gazetiniń zańdy jalǵasy «Eńbek týy» 1920 jyldyń 13-qarashasynda Orynbor qalasynda jaryq kórdi. Gazetti redaksııalyq alqa shyǵardy. Negizgi uıymdastyrýshysy Sáken Seıfýllın – «Manap-Shamıl» degen búrkenshik atpen bas maqalalardy jazyp otyrdy.

Gazetke T.Rysqulov, M.Turǵanbaı, J.Aı­maýytov, S.Sádýaqasov, A.Baıtursynov, M.Ju­ma­baev, M.Dýlatov syndy halqymyzdyń birtýar tulǵalary úles qosyp, maqalalaryn jarııalady. 1920 jyldyń 13 qarashasynan 1921 jylǵy aq­pannyń aıaǵyna deıin S.Sádýaqasov, 21 aqpannan 1 qarashaǵa deıin J.Aımaýytov gazetke basshylyq jasaǵan.

«Eńbek týy» gazeti aldyńǵy kezekte jer máselesine aıryqsha nazar aýdaryp, osy taqyrypqa kóptegen maqala arnady. Oqý-aǵartý taqyryptary da negizgi máselelerdiń qatarynda kóterilip, jastardyń jaıy, olardy oqytý, kózqarasyn qalyptastyrý baǵytynda «Jastar dúnıesinde» atty arnaıy aıdar júrgizdi.

2

 «Eńbekshil qazaq»

«Eńbek týy» 1921 jyly 22 qazanda RK(b)P Qazaq oblkomy tóralqasy materıaldyq jaǵdaıdyń qıyn­dyǵy­nan shyǵýyn toqtatqan «Eńbek týynyń» ornyna «Eńbekshil qazaq» gazeti shyǵarylsyn degen maǵy­nada qabyldaǵan qaýly negizinde 1921 jyldyń 7 qara­sha­synda Orynbor qalasynda jaryq kórdi.

Qaýly boıynsha redaksııa alqasyna Muhtar Áýezov, Erkeǵalı Aldońǵarov, Ábdirahman Baıdildın, Abdolla Asylbekov bekitiledi. Ábdirahman Baıdildın «Eńbekshil qazaq» gazetin 1921 jyldyń qarashasynan 1922 jyldyń tamyzyna deıin joǵaryda attary atalǵan redaksııalyq alqa shyǵarǵanyn jazady. Al 1922 jyldyń tamyzynan bastap gazettiń bas redaktorlyǵyna Sáken Seıfýllın taǵaıyndalady. (T.Kákishev. «Qyzyl suńqar». Almaty. 1968). Áıtse de basqa da birqatar derekter «Eńbekshil qazaqqa» tek Sáken Seıfýllın emes, Ábdirahman Baıdildın men Beıimbet Maılın da redaktor bolǵanyn alǵa tartady.

«Eńbekshil qazaq» gazetinde el basqarý túri, oqý-bilim jaıy, keńse tilderin qazaqsha júrgizý, sondaı-aq jas býyndy tárbıeleý isi keńinen kórinis tapty. S.Seıfýllıniń «Qazaqty qazaq deıik, qateni túzeteıik» degen áıgili maqalasy da osy kezeńde, gazettiń 1923 jylǵy 15 aqpandaǵy sanynda jarııalanǵany málim. Sondaı-aq Qazaqstannyń jer-jerinde bolyp jatqan ashtyq, asharshylyqpen kúresti uıymdastyrý máseleleri de gazettiń negizgi taqyryptarynyń biri boldy. Bul kezeńde gazetten Ábdirahman Baıdildáuly, Abdolla Asylbekuly, Muhtar Áýezuly, Temirbolat Teljanuly, Temirbek Júrgenuly, Qasen Nurmuhametuly, Erǵalı Aldońǵaruly syndy avtorlardyń eńbekterinen kórýge bolady.

3

 «Eńbekshi qazaq»

RK(b)P О́lkelik komıtetiniń 1925 jylǵy aqpandaǵy «Jetekshi qazaq baspasózi týraly» qaýlysynan keıin, gazet «Eńbekshi qazaq» degen atpen shyqty. «1925 jyly redaktor Smaǵuldyń gazetti biryńǵaı tóńkeris uranynan aryltyp, ult birligi men jer tutastyǵyna, avtonomııaǵa úndeıtin basylym etpek nıeti ańǵarylady. Áýeli, 14 aqpanda ataýyn «Eńbekshi qazaqqa» túzetti. Naýryz aıynan bastap Aqmeshitke kóshýdiń qamymen biraz sharalardy qolǵa aldy» («Bas basylym». «Printing-house», Astana, 2015).

Gazettiń Orynbordaǵy sońǵy nómiri 1925 jyldyń 4 maýsymynda jaryq kórip, onda gazet basshylyǵy baspahananyń Aqmeshitke baryp ornalasatynyn eskertti. Sol kezdegi Aqmeshitke (qazirgi Qyzylorda) aldymen jaýapty hatshysy B.Maılın kelip, baspahana isin uıymdastyrdy. Jańa qaladaǵy alǵashqy sany 1925 jyly 10 shildede jaryq kórdi. Bul kezde gazet redaktory S.Sádýaqasov, al shyǵarmashylyq topta Beıimbet Maılın, Erǵalı Aldońǵarov, Amanǵalı Segizbaev, Ahmetsapa Iýsýpov, Áýesh Qoshmaǵambetov, Merǵalı Eshmuhamedov, Ábdirahman Begishov syndy qalamgerler boldy. Qyzylordaǵa kelgen soń qyzmetkerler qatary Mirjaqyp Dýlatov, Ilııas Jansúgirov, Qalmaqan Ábdiqadyrov, Ábdildá Tájibaev syndy jastarmen tolyqty. Olardyń qataryndaǵy I.Jansúgirov jýrnalıstıka mamandyǵyn Máskeýde oqyp kelgen kásibı jýrnalıst boldy.

Qyzylordada tórt jyl shyqqan «Eńbekshi qazaq» 1929 jyly mamyrda Almatyǵa qonys aýdardy. Almatydaǵy alǵashqy nómiri 1 shildede jaryqqa shyqty.

4

«Sosıaldy Qazaqstan»

1932 jyly Qazaqstan ólkelik partııa komıtetiniń III-plenýmynyń qaýlysyna sáıkes, «Eńbekshi Qazaq» gazetiniń ataýy «Sosıaldy Qazaqstan» bolyp ózgerdi. Gazettiń redaktorlyǵyna Áıteke Mýsın bekitildi.

Otyzynshy jyldar qazaq tarıhyndaǵy asa aýyr kezeń retinde belgili. Halyqty qynadaı qyrǵan asharshylyq 1931-1933 jyldarǵa sáıkes kelse, 1937-1938 jyldary qazaq zııalylarynyń basyna qara bult úıirilip, atylyp, jazyqsyz aıdalyp, qýǵyn-súrgindi bastan keshti. Al bul tusta Keńes Odaǵyndaǵy negizgi taqyryptar aýyr ónerkásip, kolhoz qurylysy, halyq mádenıeti, t.t. bolatyn. Bul kezeńde de gazet ujymy qazaq qoǵamynda bolyp jatqan oqıǵalardy negizgi nazarynda ustady.

5

«Sosıalıstik Qazaqstan»

Gazet ataýy 1937 jyly mamyrda «Sosıalıstik Qazaqstan» bolyp ózgertildi. Gazet tarıhyndaǵy 1937 jyldan 1991 jylǵa deıin 54 jyl boıy qoldanǵan eń uzaq ataý da osy «Sosıalıstik Qazaqstan» ekeni belgili. Alǵashqy redaktory – Júsipbek Arystanov, orynbasary – Sultan Lepesov, jaýapty hatshysy Baıdabek Alımanov boldy. Ahmet Elshibekov, Jaıyq Bekturov, Bárı Mázıtov, Jeken Jumaqanov, Ǵaısa Sarmurzın, Seıdildá Tóleshov, Ǵalı Ormanov, Ǵabdol Slanov, Nurseıit Erýbaev syndy azamattar qyzmet etti.

«Sosıalıstik Qazaqstan» gazetin J.Arystanovtan Sh. Murtazaǵa deıingi aralyqta on eki redaktor basqarǵan. Olar – Saqtaǵan Báıishev, Ámir Qanapın, Baltabaek Asanov, Qasym Sháripov, Qabyl Bekmuratov, Ǵumar Aqqulov, Keńesbaı Úsebaev, Uzaq Baǵaev, Sapar Baıjanov, Balǵabek Qydyrbekuly, Kórik Dúıseev.

Gazettiń osy ataýmen shyqqan kezeńi saıası qýǵyn-súrgin jyldarynan bastap, Uly Otan soǵysy, tyń ıgerý, «brejnevtik jylymyq», Jeltoqsan oqıǵasyna deıingi qazaq eliniń basynan ótken tarıhı oqıǵalardy qamtydy. Gazettiń aqparattyq qyzmeti, ıdeologııalyq úgit-nasıhat quraly retindegi mán-mańyzy Uly Otan soǵysy jyldarynda, odan keıingi tyń ıgerý kezinde aıryqsha baıqaldy.

6

 «Egemendi Qazaqstan»

Gazet ataýy 1991 jyly maýsymda «Egemendi Qazaqstan» bolyp ózgerdi. Osy ataýymen el táýelsiz­digin qarsy alyp, 1993 jyldyń sońyna deıin «Egemendi Qazaqstan» bolyp jaryq kórip turdy.

«Redaktorlardyń redaktory» materıalynda «Egemende» eki ret bas redaktor qyzmetin atqarǵan qalamger Erjuman Smaıyl «Sosıalıstik Qazaqstannyń» «Egemendi Qazaqstanǵa» qalaı ózgergenin tómendegishe baıan­daıdy: «Sheraǵańnyń gazettiń atyn qalaı ózgert­keni oıǵa oraldy. Oǵan biraz daıyndaldyq. О́zi bir­qatar derekter aıtyp berdi. «Revolıýsııaǵa deıin Batys Qazaqstanda «Qazaqstan» degen gazet shyǵyp turyp, keıin jabylyp qalǵan. «SQ»-nyń alǵashqy izashary «Ushqyndy» shyǵararda sol gazettiń qural-jab­dyqtaryn, qaripterin Orynborǵa jetkizgen kóri­nedi. «Ushqyn» sol «Qazaqstannyń» tehnıkalyq negi­zinde shyqqan. Demek, «Qazaqstan» ataýyn qaıta jań­ǵyrtý oryndy bolady. Solaı uıǵarylyp, Ortalyq Ko­mıtet­tiń Saıası bıýrosyna hat daıyndadyq. Sheraǵań bir túze­tip, qaıta basylǵan nusqasyna qol qoıyp, Úlken úıge attandy. Eki saǵattaıdan soń kóńildi oraldy da, aldy­men meni shaqyrdy. «Al jigitterdiń bárin jına. Er­teń­nen bastap gazetimiz «Qazaqstan» bolyp shyǵady». Jigit­ter jınalǵan kezde úkimetten telefon soǵyldy. Trýb­­kany kótergen Sheraǵań basynda «ıá», «ıá» dep otyr­­dy da, sońynan «jaraıdy» dep kóńilsiz qaıyrdy. Jańa­ǵy kelgen jerden áńgimeni basqasha jalǵastyrdy. «Eli­miz egemendigin jarııalap jatqanda gazet ataýy da soǵan saı bolýy úshin «Egemendi Qazaqstan» degen ataý aldy». («Bas basylym». «Printing-house», Astana, 2015).

«Egemendi Qazaqstan» ataýymen gazet eki jyl jaryq kórdi.

7

 «Egemen Qazaqstan» – «Egemen Qazaqstan»

 1993 jyldyń 1 qańtarynan «Egemen Qazaqstan» ataýymen shyǵa bastady. Lıngvısterdiń pikirlerinen keıin týǵan talqylaýlardan soń sol kezdegi bas redaktory Ábish Kekilbaevtyń usynysymen «di» jurnaǵy gazettiń ataýynan alynyp, «Egemen Qazaqstan» bolyp ózgertildi jáne búginge deıin osy atpen shyǵyp keledi.

Gazet osy kezeńde eldik saıasattyń jarshysyna, ulttyq múddeniń uranshysyna aınalyp, Táýel­sizdiktiń tuǵyryn nyǵaıtý isine belsene kiristi. 1999 jyly Astanaǵa qonys aýdardy. Qazir gazettiń redaksııasy Nur-Sultan qalasy, «Egemen Qazaqstan gazeti» kóshesindegi 5/13 mekenjaıynda, Elbasy N.Nazarbaevtyń qoldaýymen bas gazettiń redaksııasy úshin arnaıy salynǵan ǵımaratta ornalasqan.

«Egemen Qazaqstan» tusynda gazetti Ábish Kekilbaev, Nurlan Orazalın, Ýálıhan Qalıjan, Erjuman Smaıyl, Saýytbek Abdrahmanov, Erkin Qydyr syndy qazaq ádebıeti men jýrnalıstıkasynda qoltańbasy bar tulǵalar basqardy. Qazirgi basshysy – tarıh ǵylymdarynyń doktory Darhan Qydyráli.

Sońǵy 4 jylda gazet zamanaýı jańǵyrý úderisin júzege asyryp, ishki mazmuny men syrtqy kelbetin sapalyq turǵydan ózgertti. Atap aıtqanda, 2017 jyldyń 1 qańtarynan pishimi D2 eformatynda (burynǵy formaty – A2) jaryq kóre bastady. Al 2018 jyldyń naýryzynan bastap, gazet ataýyn qazaq álipbıiniń jańa latyn nusqasynda «Egemen Qazaqstan» dep jazyp, shyǵaryp keledi.

Osy kezeńde sondaı-aq gazettiń egemen.kz saıty da tehnıkalyq-dızaındyq turǵydan qaıta jańǵyrtylyp, mýltımedıalyq múmkindikterin keńeıtti. Saıt tek qazaq tilinde ǵana emes, orys, aǵyl­shyn tilinde de aqparat taratady. Sonymen qatar tóte jazý men latyn álipbıindegi nusqalary da iske qosylǵan. Búginde oqyrmandarynyń sany 30 myń­ǵa jetti.

 «Egemen Qazaqstan» qurylymdyq jaǵynan materıaldar taqyryby men atqarylatyn jumys salasyna baılanysty Saıasat jáne quqyq, Ekonomıka, Áleýmet jáne bilim, Mádenıet jáne rýhanııat, Ádebıet pen óner, Internet-redaksııa sııaqty bólimderge bólingen. Gazettiń barlyq oblysta menshikti tilshileri, Almaty jáne Shymkent qalalarynda tilshiler qosyny bar. Taralymy 200 myńnan asatyn gazet redaksııa­synda búginde 100-den asa adam jumys isteıdi. Qyzmet­kerlerdiń orta jasy – 34.

 9

Sońǵy jańalyqtar

Basylym basshylary - Támımdar SAFIEV (1892-?)

Basylym basshylary • Búgin, 11:28

Elordada Úsh arysqa eskertkish ornatyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:14

Almaty álemdik qalalar qataryna qosylady

Aımaqtar • Búgin, 10:57

Atyraýlyqtar taǵy da úzdikter qatarynda

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Táýelsizdik – tuǵyrym

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Arhıv ǵımaratyna eskertkish taqta ornatyldy

Rýhanııat • 13 Jeltoqsan, 2019

Jas otbasylar baspanaly boldy

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Almatynyń karateshileri qarsylas shydatpady

Sport • 13 Jeltoqsan, 2019

Uqsas jańalyqtar