100 • 21 Qarasha, 2019

Ushqyr oılar ushqyndary

49 retkórsetildi

Gazet jasaýdyń, gazet shyǵarýdyń qyzyq-shyjyǵy árdaıym qat-qabat júrse kerek. Qalam men qaǵazdy serik etken jýrnalıst aǵaıyndardyń arasynda «Gazettiń ózi – bir kúndik, al sózi – myń kúndik» degen tamasha támsil bar. О́te oryndy. Júz jyldyq shejirege aınalǵan «Egemen Qazaqstannyń» sarǵaıǵan betterin paraqtaǵan saıyn buǵan kóziń qanyǵa túsedi-aý. Talaı taǵdyrlardyń, talaı qalamgerlerdiń qoltańbalary sherter syr da kóp-aq. Jankeshti jýrnalısterdiń tirshilik-tynysynan habar berer redaksııanyń syrt oqyrmanǵa beımálim ishki «kýhnıasy» ózinshe bir álem. Ár jyldary, árqıly jaǵdaılarda gazet qyzmetkerleriniń tabanda sýyryp aıtqan oı ushqyndaryn, astarly ázilderi men qýaqy qaljyńdaryn ózek etip órgen alaqandaı áńgimeler shoǵyryn basylymnyń ǵasyrlyq toıyna arnalǵan nómirinde jarııalaýdy jón kórdik.

Semser shýmaq

Qolyna qalam ustaǵandar jaqsy bilse kerek. Gazettiń ádebıet bólimine adamdar kóp keledi. О́ıtkeni qalyptasqan qa­lam­gerlerden góri shatyp-putyp, tip­ti ózde­ri shımaılaǵan jazýlaryn ózderi ajyra­ta almaı qınaıtyndar jıi esik ashady.

– О́leń jazyp edim, – deıdi biri.

– Esteligimdi gazetińe jarııalasań, – dese ekinshisi, úshinshisi buıyra, min­det­sı sóı­leı­­di.

Onyń da jóni bar. Shetinen «jaz­ǵysh­tar». Bárimen til tabysýǵa tyrysasyń. Áıt­pese, raıkomnan bastap, úlken úıge – SK-ǵa deıin ústińnen qulashtaı-qulash­taı aryz jazyp jiberedi. Árıne, «arpa ishin­de bir bıdaıy» ushyrasqan táýir óleń­­der aragidik gazet betin kóredi. On­da da óńdelip. Osyndaı «aqynsymaq» – áde­­bıet bóliminiń meńgerýshisi, synshy Zeınolla Serikqalıevtiń basyn ábden qatyrady. Keńesine qulaq aspaı, eskertpelerin eleń qylmaı óz aıtqa­ny­nan qaıtpaı syńarezýlenip myjı beredi, my­jı beredi.

– Jaraıdy, shyraǵym. О́leńińdi bas­qa bir gazetke bastyryńyz, – deıdi Zeı­nol­­lo shydamy taýsylyp.

– Bastyrsam, bastyram. Siz óleńdi tú­­sin­­beısiz, synshysyz ǵoı, – deıdi daý­­kes qıqar jigit «kúdigin» kómeıinen aǵy­­typ.

Osy kezde shytynap jarylarǵa shaq tur­ǵan Zekeń Mahambet babasynsha semser jyryn tógip-tógip jiberipti:

Bas súıegińdi saýdyratyp,

kaska etsem dep edim,

Bet terińdi sypyryp ap,

maska etsem dep edim,

Keńirdegińdi sýyryp ap,

shlangi etsem dep edim,

Qulaǵyńdy julyp ap,

láńgi etsem dep edim!

Kózi sharasynan shyqqan kókezý aqyn daýdy odan ári órshitpeı únsiz qalypty. Oıy – álem-tapyryq.

 «Aýrýhanaǵa jata almadym-aý...»

Qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyr­dyń kómbesi bulańdaǵanyn ár júrek túrlishe sezedi-aı. Bireýge uzaq, bireýge sholaq qas-qaǵymdyq sát. Birazymyzǵa jas­tyq shaq ótpeıtindeı, qarttyq kezeń qýyp jetpeıtindeı kórineri de aıan. Sóıt­se de ýaqyt, shirkin, óziniń ústem­di­gin erte me, kesh pe baıqatady.

Úlken mekeme bolǵandyqtan «So­sıa­lıs­tik Qazaqstannyń» shańyraǵynda da toı-tomalaq kóp. Qyzmetke qabyldaýdan bas­tap, qyzmetten shyǵaryp salýǵa deıin... Shildehanadan bastap, qurmetti eńbek demalysyna deıingi úlkendi-kishi­li sharalar eleýsiz qalmaıdy. Sapar Baı­janov tizginin ustap otyrǵan kezde irkes-tirkes birinen soń biri zeınet jasyna tolǵan gazet ardagerlerin zeı­net­ker­lik demalysqa áspettep uzatyp salý salta­naty jyldan-jylǵa ulasqany bar. Ánshe­ıinde «Alpysqa aman-esen jetsem, bir kún de otyrmaımyn. Aryzymdy berem de – ketemin» deıtin aǵalarymyz mezgil saǵaty soqqanda basqasha saıraıtyn boldy.

«Jarty jyl júre turaıyq ta».

«Qujattarym áli daıyn emes».

«Uly Jeńis toıyn ótkizip bir-aq shyǵaıyn».

«Ázirge densaýlyǵym jaqsy, qol qýsyryp úıde qalaı otyram».

Minekı, osyndaı usaq-túıek josyq­syz syltaýlar aıdy aıǵa jalǵaıtyn. Al budan góri mańyzdyraq, budan qajet­tirek jaǵdaılardy eki-úsh jyl erte­rek tastaı ǵyp sheship qoıatyn-dy. Arda­ger medalin alý, qurmetti ataq alý, páterin keńeıtip alý, mashına alý... Aldy jumsaq, terisi keń, keleshegin kúnil­geriden oılaıtyn Sapekeń de bolymsyz jerge pyshaq ura bermeıtin. Kóńili tússe – kól. Obaly neshik, keıde ańqyldap, aqtarylyp kúlip alady da, «jaraıdy sál shydaı turaıyq» degendeı minez tanytatyn. Osy tárizdi keń qoltyq jaıdy zeınet jasyna jetken ardager jýrnalıst Ábdibek Nurmaǵambetov aǵaǵa da kórsetti. Alty asqarǵa alqynbaı kelgen Ábekeńniń qas-qabaǵyn baǵyp, kóńiline qaıaý túsirip almaýdy oılaıdy. Oraıly, ońtaıly lezdeme ústinde:

– Ábeke, dokýmentterińizdi tez­de­­tip ret­teńiz, – deıdi jymıyp. – Rahat­ta­nyp bir demalmaısyz ba? О́stip shar­shap-shaldyǵyp, túnimen bas­pa­hananyń qorǵasynyn jutyp júre­siz be? Odan da Torǵaıyńyz ben Qos­ta­naıyń­yzdy emin-erkin aralamaısyz ba? Sizdiń ornyńyzdan, ıaǵnı bólim meń­ge­rýshi­li­gi­nen dámetip júrgen jigitter bar, jas­tar bar.

– Qujattarym obkomprofsoıýzda ja­tyr. Ornymdy inilerime bermegende kim­ge beredi deısiń. Alyp ketpeımin ǵoı...

– Durys, Ábeke. Alańdamańyz...

Ábdibek aǵa asa kirpııaz kisi. Pańdyǵy ba­sym. Uzyn boıly, tip-tik júredi. Aqy­ryn, ernin jybyr­latyp, sybyrlap sóılesedi. Sálemdes­keni de bólekshe qy­zyq. Jurt sekildi alaqanyn toltyryp aman­daspaıdy. Selqos saýsaqtarynyń ush­taryn alaqa­nyńa tıgizip qana sálem­de­sedi. Únemi orden-medaldaryn saý­dy­ratyp taǵyp alady. Erinbeı-jalyq­paı bir kostıýmnen ekinshisine qalaı aýys­tyryp taǵady eken dep oılaımyz.

Álden keıin Ábekeń kúpti oıyn bil­dir­gen:

– Sapar, men taǵy eki-úsh aı júre turaıynshy.

– Ne bop qapty Ábeke?! Onsyz da jar­ty jyldan asyp ketti emes pe?

– Sovmınniń Shevchenko kóshesindegi ja­ńa aýrýhanasy kúzge taman bitedi eken. Soǵan bir aı jatyp alaıyn. Pensııaǵa shy­­ǵyp ketsem, múmkindik bola qoımas.

– Oı, Ábeke-aı, ózińiz qyzyq ekensiz ǵoı. Derbes zeınetker retinde, soǵysqa qa­ty­sýshy retinde Sovmınniń aýrýhanasyna birinshi kezekte tirkelesiz. Áli-aq talaı márte jatasyz densaýlyq bolsa, – deıdi rııasyz shek-silesi qatqan Sapekeń.

Kókeıdegi kúdik bultyn seıiltken kúl­­ki Ábekeńniń eńsesin burynǵydan be­­ter kótere túskendeı:

– Jaraıdy. Jumystan ketsem bári­nen ketetindeı qınalyp júrgenim ras edi, – depti.

 Senimdi ókilder

Jýrna­lıster úshin eń jaýapty min­det­­terdiń biri – kezekshilik. Arnaýly taq­­taǵa aldyn ala ilip qoıǵan sek­reta­rıattyń tiziminen qaı kúni kezek­shi bolatynyńdy bilip, tastúıin ázir júresiń. Uıqyńdy qandyryp, jaq­sy­lap tynyǵyp alýdy oılaısyń. Kúndelikti kúıbeń tirshiliktegi qol­baı­laý alańdatarlyq jaıttardyń kólde­neń­de­meýine mán beresiń. Eń aqyry, bul kúni qonaqqa barmaıtynyńdy, ıa bol­masa qonaq shaqyrmaıtynyńdy búkil otbasyń sezip otyrady. Balǵabek Qy­dyrbekulynyń qatań qaǵıdasy: «Kezek­shilik – jaýyngerlik post!». Osy kezek­shilikti ótkizýdegi jigitterdiń árqaısy­synyń bir-birine uqsamaıtyn óz tájirıbe­­si, óz stıli, óz paıymy bar.

Biri gazettiń alǵashqy betinen bas­tap, sońǵy betke deıin útir, núktesin qal­dyrmaı qalt-qult dirildep, ózine-ózi senimsiz súzip oqıdy. Ekinshisi saıası, resmı materıaldardy ǵana asa mán bere oqyp, qatardaǵy úlkendi-kishili ózge dúnıelerdi atústi jorta sholyp shyǵady. Al endi bireýleri tek birinshi bet­tegi kezdesetin resmı adamdardyń laýa­zym­dary men qyzmetterin áldeneshe márte tekserip, salystyryp oqýdy dástúr­ge aınaldyrǵan. Árıne, olardyń barly­ǵy da negizinen korrektorlarǵa arqa súıeıdi. Bul – jasyryn emes. Máse­len, Aqseleý Seıdimbekov kezekshi bol­ǵan kúni korrektor qyz-kelinshekter óz bet­te­rine ádettegiden de sergek, bu­ryn­ǵy­dan da jınaqy ári jaýapty qaraıdy.

– Káne, betteriń ázir bolsa ákelińder. Qol qoıyp jibereıin, asa mártebeli meniń senimdi ókilderim. Qate joǵyna kóz­deriń anyq jetse bopty, men nesine shuq­shıyp oqımyn, – deıdi ár is-áreketi men qımyl-qozǵalysy ózine jarasatyn seri Ahań emen-jarqyn materıaldardyń taqy­ryp­taryn sholyp.

Budan soń senimdi ókilderdiń ózderine kór­setilgen qurmet pen jaýapkershilikti ba­ryn­sha abyroımen oryndaýǵa umty­la­ty­ny belgili emes pe?!

Balyq

El birligi, til taǵdyry, jer jaıyn­da­­ǵy kókeıkesti problemalardy udaıy kó­terip júretin «Egemenniń» bas redak­to­ry Sherhan Murtaza áste qajyǵan emes. Álde kimder sekildi «kópirtpe» sózdi ýaqytsha upaı túgendeýdiń esebine aınaldyrmaǵany jáne aıan. Qalamgerlik kredosy sanaıtyn ol ashy da ótkir oılaryn únemi jazyp, udaıy aıtyp keledi.

Osyndaı bir jambyldyq jer­les­terimen júzdesýde shamyrqanǵan jazý­shy janyn jegideı jep júrgen máse­le­ler­diń qatpar-qatparyn qopara, tilip-tilip sóılegen. Halyqtyq qalpymyz ben adamgershilik asyl qasıetterimizge kireýke túsirer kesapattardy aldaspan sózimen otaǵan ol ımandylyq, qatygez­dik, jemqorlyq jóninde aıta kelip, ana tilimizdiń taǵdyryna oıysqanda qordaly oıyn bylaısha túıgen:

– Qaısybirin aıtarsyń. Álgindegi indetterdiń bári birtindep joıylar. Janymnyń ezilip, júregimniń jylaıtyny – qazaq tiliniń keleshegi. Týǵan tili­nen aıyrylǵan halyq – sýdaǵy balyq. Al maqaý, meńireý balyq-ǵumyr kimge ke­­rek!? Oılanyńdar!

Shyn­dyǵynda buǵan deıin kóbimizdiń basy­myzǵa kelmegen oı. Japyrlaǵan jurt ilki sát seń soqqan balyqtaı únde­meı qalǵan edi.

 Taptyrmaıtyn sýret

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń Tal­dyqor­ǵan oblysyndaǵy menshikti tilshisi, jýrna­lıst Seıdahmet Muhametshın balýan deneli zor kisi. Sondyqtan da ony jerles­teri ázildep «poltara qazaq» atap ketken. Sol «poltara qazaq», qasynda aqsý­lyq fototilshi Ahmet Teginbaev bar, bir top áriptesterimen birge Aqsý ózeni­ne shomylyp júredi. Baıqaýsyzda aıaǵy taıyp ketken Sákeńdi aryndy ózen­niń qatty aǵysy qaqpaqyldap aǵyza jóne­ledi. Qorqynyshtan aýyr denesin kóte­re almaǵan ol jantalasyp, jaǵaǵa umty­la­dy. Úreıli daýsy da dirildep shyǵyp ketse kerek.

Muny kórgen fototilshi Ahmet júgi­rip baryp fotoapparatyn alady da ózen­di jaǵalap, shyrtyldatyp túsire bas­taıdy.

– Taptyrmaıtyn sýret. Naǵyz shyna­ıy kórinis, Sáke, sál shydańyz.

 Áıteýir, dáý bir qoıtasqa baryp aıaǵyn tiregen Seıdahmet jan-dármen kúıde boıyn áreń tikteıdi. Jany mur­ny­nyń ushyna kelgen ol Ahmetke dúrse qoıa beredi:

– Eı, áńgúdik, seniń taptyrmaıtyn sý­re­tiń ne? Masqara bolǵanda týra kóz aldyńda sýǵa ketip qala jazdaǵan joq­pyn ba?

– Shynymen-aq qoryqtyńyz ba? Men sizdi, Aqsýdyń kez kelgen tusynan jaldap óte shyǵady desem. Qarasańyzshy turǵan jerińizdi, tizeńizden de kelmeıdi ǵoı, – deıdi Ahmet shek-silesi qatyp.

«Poltara qazaq» sonda baryp ózenniń naq orta­synda turǵanyn baıqaıdy. Kóńili jaılanǵan Sákeń balasha qarqyl­dap kúlip jiberedi.

Alyp ańqaý keledi degen osy da.

 Men úıge jetkenshe

Jýrnalıst Tájibaı Bıtaıdyń janynan tabanda eki shýmaq óleń shyǵarý ónerine qosa, jatypatar birqaqpaılary da bar. Birde Tákeń jumystan erte ketip bara jatsa kerek.

 Muny kórgen qalamdastarynyń biri:

– Oý, Táke, áli erte emes pe, – deıdi.

 Son­da Tákeń saǵatyna qarap:

– Nege erte, qazir mine bes bolypty. Men úı­ge jetkende saǵat týra altyny shertedi, – degen eken.

 Jylap oqıtyn nómir

...Ár nómirdi sátti ári oqylatyndaı dárejede shyǵarý ońaı emes. Kóziqaraqty kez kelgen jan ózine qajettisin terip alady. Sondyqtan bastan-aıaq súrinip jatatyn táýir dúnıeler bolmasa da, jyltyraǵan, jiligi tatıtyn eki-úsh maqalanyń júrýi shart. Kún saıyn ertemen Eraǵańnyń bólmesinde bas qosatyn nómirge tikeleı qatysty redaktorat músheleri qorjyndarynda daıyn turǵan úlkendi-kishili materıaldardy ortaǵa sarapqa salady. Kúndegi ádet. Birde bar, birde joq degendeı mańdaıynan shertip júrip iriktep alar, eleń etkizer maqalalar udaıy tabyla bermeıdi-aý. Amalsyzdan ózimizdi-ózimiz aldaýsyratyp, keı kúnderi segiz betti túgelimen súreńsiz, áljýaz birdeńelermen toltyramyz. Mundaıda mereıtoılyq kil madaq maqalalar men aldyn ala aqshasyn tólep qoıǵan jarnamalyq ma­terıal­dyń tyǵyny ashylyp ketetini jáne bar. Sóıtse de qarmaqqa áldene ilik­­kendeı.

– Jaqsy dúnıeler ájeptáýir sekildi ǵoı, – aldyndaǵy jospardyń nobaıy­na úńile janar júgirtken Erjuman Sma­ıyl­­dyń úni jarqyn estilgen. – Syn ma­qa­la da, jazýshy tolǵanysy da, «Áıel álemi» de bar eken.

– Iá, Ereke, meniń qolyma keshe keshkisin kelip tústi... Temir Qusaıynnyń sheneý­nik­terdiń qyzmet etıkasy týraly ótkir maqa­lasyn búgin salyp jibersek qaıtedi, – dedi Janbolat.

– Myna shaǵyn ǵana «Qanyń qalaı qaına­mas?!» pen Ábdiráli Bólebaıdyń «Jem­qorlyq órship tur» degen synyn da birinshi betten bastaıyq, – dedi Erkin Qydyr qolyndaǵysyn kórsetip.

– Jaraıdy. Ustap otyrmaı salyp jibereıik. – Eraǵań shyraıly júzin Jumagúl Soltıevaǵa aýdaryp: – Osy jolǵy «Áıel áleminde» oqylatyn ne bar?

– Jaman emes. Gúlzeınep te, Aınash ta, Dildar da oqylady. Avtorlardyń ma­qa­lasy da tamasha. Biraq... bári de shetinen aýyr ómirdi, qıyn taǵdyrdy, ke­leń­siz kórinisterdi tilge tıek etedi. Onyń ústine basqa bólimderden usynyp jat­qan dúnıeler de óńkeı syn, ótkir, jy­lań­qy maqalalar eken, – dedi Jumagúl kúdiktene.

– Jumeke, nesine qınalasyz. Qaıta erteńgi nómirdi oqyrmandarymyz jylap otyryp oqymaı ma? – dedi Erkin dereý tyq etkizip.

Bul pikirdi ózgelerimiz japa-tar­ma­ǵaı qoldap kettik.

– Múmkindikti jibermeıik. Jylap oqı­tyn nómirge ne jetsin, shirkin!..

– Meıli.

– Bizge kereginiń ózi osyndaı nómir emes pe?!

 Qaptap ketken ónege

Kúndelikti keshki bet qaraý kezinde aldyn­da jatqan betterdi súzip sholǵan Saýytbek sońǵy betke úńilgen boıda:

– Myna «О́nege» degen aıdardy óz­ger­­tińder, – dedi sekretarıattyń jigiti Ma­rat­qa qarap.

– Sáke, orıgınalynda solaı eken.

– Du­rys qoı, biraq ekinshi bette de, besinshi bette de «О́nege» bop júr ǵoı. Bul rýbrıkany keleshekte kóringen materıalǵa, kóringen sýrettemege synalaı bermeý jaǵyn oılastyralyq. Jaqsy sózdiń salmaǵyn jeńildetip almaǵan jón. Jazyp jatqan adamdarymyzdyń bári birdeı, biletinimiz bar, bilmeıtinimiz bar, shetinen ónegeli me, osy? Á...

Ras-aý!

«Aıaq kesý»

 Bas redaktordyń bólmesi. Erteńgilik maket bekitý kezi. Janbolat Aýpbaev, Erkin, Jumagúl, Samat ret-retimen sy­zyl­­ǵan betterdiń nobaılarymen ta­ny­­syp, ár materıalǵa, ár aıdarǵa jiti úńilip otyrǵan. Taqyryptarda sóz qaı­talaý­lar joq pa? Kútiletin materıal­darǵa qal­dyrǵan oryndar jete me? Res­mı dú­nıelerden ne berilmek? Shy­ǵyp ba­ra jatqan nómirdiń jip-shýyn yq­tııat­tap, túgendep degendeı redaktorat mú­­she­leri óz oılaryn ortaǵa salyp pi­kir­­lesýde.

– Menińshe bári durys sııaqty. Umyt qal­ǵan, kúıip turǵan eshteme joq. Birinshi bettiń maketi durystaý eken. Shamamyz kelse osyny saqtap, buzbaýǵa tyrysaıyq. «Aı­taıyn degenim...», «Bir aýyz sóz», «Mas­qara!» tárizdi aıdarlardyń bári qam­tylǵan kórinedi. О́zge betterdiń de aja­ry men mazmuny táýirleý...

Maketke kóńili tolǵan Janbolat or­nynan túregelip, qyzyldy-jasyl­dy syzylǵan betterdi qaıta bir qa­rap shyq­ty. Osy kezde kún uzaq únde­meı, ty­nysh otyrǵan Aıdarbek kúmándi oıyn bildirgen:

– Tek, myna bir Jumagúl apaıdyń «Sóz ben is» degen maqalasy syımaı qalýy múmkin. Sondyqtan birinshi betten bas­tap, aıaǵyn sońǵy betke shyǵardyq.

– Durys jasaǵansyń. О́zi ne týraly edi.

– Baspasózge jazylý jaıynda...

– E-e... jarasy jeńildeý eken. Onda Aıdosh, sen bylaı iste. Jumagúl apań­nyń aıaǵy syımasa, bettiń ústinde eptep qysqartyp kór. Baıqaısyń ǵoı, áıte­ýir, aıaǵyn short kesip tastap júrme. Syl­­typ qal­ma­syn, – dedi bas redaktor jy­­myńdap.

– Meıilderiń, ózderiń bilesińder, – dedi Ju­magúl de ázil astaryn túsinip.

 

Janat ELShIBEK,

Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty

Sońǵy jańalyqtar

Basylym basshylary - Támımdar SAFIEV (1892-?)

Basylym basshylary • Búgin, 11:28

Elordada Úsh arysqa eskertkish ornatyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:14

Almaty álemdik qalalar qataryna qosylady

Aımaqtar • Búgin, 10:57

Atyraýlyqtar taǵy da úzdikter qatarynda

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Táýelsizdik – tuǵyrym

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Arhıv ǵımaratyna eskertkish taqta ornatyldy

Rýhanııat • 13 Jeltoqsan, 2019

Jas otbasylar baspanaly boldy

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Almatynyń karateshileri qarsylas shydatpady

Sport • 13 Jeltoqsan, 2019

Uqsas jańalyqtar