Rýhanııat • 22 Qarasha, 2019

Aqańnyń amanaty

141 retkórsetildi

Bir nárse anyq. Kúndelik te, hat ta bir janr. Kisi balasy basqasyn qaıdam, bul baǵyttaǵy jazbalarynda jalǵan sóıleı almaıdy. Ol oıdan shyǵarý, qosý, alý emes, naqty oı, derekterge negizdelgen kisilik kelbetiniń kórinisi, júrek lúpili, júrek sózi. Bul jazbalar ústinde oǵan shyndyqpen betpe-bet bolýǵa týra keledi. Sondyqtan arynyń aldynda aq. Kisiniń bir-biriniń baǵasyn bilýi, qurmetteýi de onyń óne boıynda shúpildep turady. Tipti mazmuny, kórkemdigi turǵysynan áńgimege bergisiz hattar da bolǵan. Oǵan mysal keltirsek, alystap ketemiz.

Oıymyzǵa budan ári tereń maǵy­na, mazmun bere tússek, ulttyń tól­tý­ma bolmysy, asa mańyzdy tarıhı derek, dáıek zamannyń ár tusynda ja­zylǵan hattar, ásirese belgili tulǵa­lardyń bir-birine jazysqan hat­tary, tipti aýyzeki áńgimesi arqy­ly da saqtalyp otyrǵan. Mundaı hattardyń mazmuny san-salaly, kóp maǵynaly, tipti kótergen máseleleri áli kúnge ótkir, ózekti kúıinde qalýy áb­den múmkin.

Aıtpaǵym, jeke arhıvimde bel­gi­li tulǵalardyń jazǵan hattary, oı-tolǵa­nystary da saqtalǵan. Arnaıy bir kitapqa arqaý bolarlyq, parqy altyn­nan da qymbat ol dúnıeler jónin­de jazý kelesi kúnniń enshisine qalsyn. Sonyń biri ustazymyz, aıaýly Aqań – Aqseleý Seıdimbektiń jazǵan birneshe haty. Endi sonyń birin oqı oty­ryp, qalǵan túsiniktemeni sosyn jalǵastyraıyq.

«Qadirli Qalı! Amanshylyq pa?

Ýáde boıynsha daýly kúılerdiń kúı­­tabaqtardaǵy (plastınka) kóri­­nisi týraly derek bermekshimin. Kúı­tabaqtardyń bári de M.T.Tash­mu­hamedov atyndaǵy Tashkent zavodynan shyqqan.

  1. «Zar qosbasar» («Qosbasar» dep te atalady) kúıi Seken Turys­be­kovtiń tartýynda Táttimbettiń kúıi dep shyqty. Gost. 5289-8. S-32. 26277.002.1988 j.

«Zar qosbasar» kúıi «Qosbasar» degen atpen Tólegen Mombekovtiń tar­týynda Táttimbettiń kúıi dep shyqty. Gost. 5289-73. D-21789.

«Zar qosbasar» kúıi «Qosbasar» degen atpen Japbas Qalambaevtyń tartýynda Táttimbettiń kúıi dep shyqty. Gost. 5289-61. D-18571.

  1. «Jolaýshynyń joldy qo­ńy­ry» kúıi segiz kúıtabaqtan tura­tyn «Qazaqtyń aspapty mýzy­ka­sy­nyń antologııasy» jına­ǵy­nyń 1-tabaǵyna halyq kúıi dep berildi. Tar­týshy Tólegen Mombekov. Gost. 5289-80. D-025563.

«Jolaýshynyń joldy qońyry» kúıi­niń eki varıanty Tólegen Mom­be­kovtiń tartýynda halyq kúıi dep shyqty. Gost.5789-73. D-21789.

«Jolaýshynyń joldy qońyry» General Asqarovtyń tartýynda Súgirdiń kúıi dep shyqty. Gost.5289-73. M-31. 37012.

  1. «Qarataýdyń shertpesi» segiz kúıta­baqtan turatyn «Qazaqtyń aspapty mýzykasynyń antologııasy» jınaǵynyń 1-tabaǵyna halyq kúıi dep berildi. Tartýshy Tólegen Mombekov. Gost.5289-80. D-025563.

«Qarataýdyń shertpesi» Tólegen Mombekovtiń tartýynda shyqqan kúıtabaqta halyq kúıi dep berildi. Gost.5289-73. D-21789.

  1. «Bozingenniń búlkili» («Bozin­gen» dep te atalady) segiz kúı­ta­baqtan turatyn «Qazaqtyń aspap­ty mýzykasynyń antologııasy» jına­ǵynyń 1-tabaǵyna halyq kúıi dep berildi. Tartýshy Tólegen Mombekov. Gost.5289-80. D-025563.

«Bozingenniń búlkili» Tólegen Mombe­kovtiń tartýynda shyqqan kúıta­baqta halyq kúıi dep berildi. Gost.5289-7., D-21789.

«Bozingenniń búlkili» kúıi General Asqarovtyń tartýynda Súgirdiń kúıi dep shyqty. Gost.5289-73. M-31. 37012.

Bulardan basqa keıingi jyldarda shyqqan kúıtabaqtar men kitaptardyń bárinde derlik atalǵan tórt kúı de Tólegen Mombekovke telinip júr. Bul meılinshe jańsaq, qııanat tirlik.

Men kúı ónerine áldekimder sııaq­ty jol-jónekeı ǵana den qoıyp júrgen adam emespin. Kúı shir­kin­ge ómirimdi arnaǵan adammyn. Bárin bylaı qoıǵanda, Tólegenniń arýa­ǵyn syılap, o dúnıelik bolǵan adamǵa jala jappaý kerek. Bul tórt kúıdi de Tólegen óz kúıim dep tartpaǵanda, ol kúılerdi ólgen adamǵa zorlap telip, qoldan «plagıat» jasaý arýaqqa qııanat bolady.

Tólegen marqum meılinshe shynshyl, ımany kómeıinen tógilgen adam bolatyn. 1979 jyly 23 aqpan kúni «Mádenıet jáne turmys» (qazirgi «Parasat») jýrnalynyń redaksııa­synda Tólegen Mombekovpen kezdesý boldy. Sonda Tókeń tartqan kúıleriniń tarıhyn aıta otyryp, «Zar qosbasardy» Táttimbettiń kúıi dep, al «Qarataýdyń shertpesi», «Bozingenniń búlkili», «Jolaýshynyń joldy qońyry» kúılerin halyq kúıleri dep tartty. Bul kezdesýdiń jazbalary mende saqtaýly.

Budan da qyzyq derek aıtaıyn. Joǵarydaǵy tórt kúıdi de kezinde Qaraǵandy oblysynyń belgili kúıshi-dombyrashylary Begimsal, Seıten, Taıjan degen kisiler tartatyn. Bul kisiler Tólegenniń ákesi quralpy adamdar edi.

Budan da ǵajap derek aıtaıyn. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldaryna deıin Qaraǵandynyń oblystyq radıosynyń qorynda joǵarydaǵy tórt kúıdiń tórteýi de saqtaýly bolatyn. Onda «Zar qosbasar» Táttim­bettiki, al «Qarataýdyń shertpesi», «Bozingenniń búlkili», «Jolaýshynyń joldy qońyry» kúıleri halyq kúıleri dep jazylǵan.

Osy oraıda, ıapyr-aý, bul kúıler­diń Arqa arhıvinde saqtalýy qalaı, Sozaq tóńireginde tartylýy qalaı degen zańdy suraq týýy múmkin. El tarıhyn biletin adam úshin onyń esh qupııasy joq.

Qaraǵandy oblysynyń Jańaarqa aýdany 1926-1927 jylǵa deıin Asan­qaı­ǵy aýdany atalyp, jer kólemi ońtústiginde Sozaqqa deıingi alapty qamtyǵan. Ol kezde kóshpeli ómir salt, Jańaarqa jurty qysqa qaraı Betpaqdalany qıyp ótip, Shý boıyn, Sozaq óńirin qystap qaıtatyn bolǵan. Jańaarqada týyp-ósken Yqylas Dúkenulynyń súıeginiń Shý boıynda jatýy, sol kóshpelilik kezinde qysta dúnıe salǵan. Jambyl oblysynyń Sarysý aýdanynyń ataýy da Jańaarqadaǵy Sarysý ózeniniń ataýyna baılanysty qoıylǵan. Iаǵnı, kámpeske tárkileý, 1932 jylǵy ashtyq, 1938 jylǵy repressııa jyldarynda Jańaarqa jurty Qarataý, Talas, Shý, Sozaq tóńiregine aýa kóshken. Kerek deseńiz, Súgirdiń de týyp-ósken jeri Jańaarqa aýdanynyń Jeńis degen eldi mekeni. Kúni búgin­ge deıin bul aýyl da Súgirdiń etjaqyn aǵaıyndary turady.

Munyń bárin aıtyp otyrǵanym, «Aýyl – aýys, yrys – juǵys» degen, aýǵan elmen birge rýhanı mádenıet­tiń de birge jetetinine kúmán joq.

Jańaarqa tóńireginde repres­sııa jyldarynda tek qana kúı tart­­qany úshin tórt birdeı kúıshi atyldy. Ábiken Hasenov kúı tart­qany úshin sottaldy. Sáken Seı­fýl­lın atyldy. Demek, bul óńir kúıshileri Hrýshevtiń jylymyǵyna deıin dombyra ustaýǵa qoryqty. Odan keıin «tyń tarlandary» halyqty dástúrli mádenıetinen jańyl­dyrdy. Bul kezde Sozaq óńiriniń jurty qazaqy qalyptaryn saqtaı otyryp, es jıyp, etek japqan tusta kúıge den qoıýǵa múmkin­dik­teri boldy. 1950-1960 jyldary Sozaq óńirinen kúıdiń shalqı kóte­ril­ýiniń bir syry osynda edi.

Túıin sózim, «Zar qosbasar» Táttim­bettiń kúıi, al «Qarataýdyń shert­pesi», «Bozingenniń búlkili», «Jo­laýshynyń joldy qońyry» kúıleri esh kúmánsiz halyq kúıleri dep bilemin. Bárin bylaı qoıǵanda, bul kúılerdiń óz bolmysy halyq kúıleri ekenin, baıyrǵy saryn ekenin áıgilep tur. Bul kúılerdiń bitim-qurylysy, saz-saryny, áýen-yrǵa­ǵy Súgirge de, Tólegenge de múlde kel­meıdi.

Meniń jaǵam jaılaý bolyp, shúkir­lik etetinim, eń bastysy kúı bar ǵoı. Kúı ólgen joq qoı. Al halyqtyń mártebesin kóteretin ónimsiz daý-damaı emes, ólmes óner bolsa kerek.

Ázirshe osy.

Amanshylyq bolǵaı.

Zor qurmetpen, Aqseleý.

19.02.2003 j.».

Ǵulamanyń bul hatyna ne alyp, ne qosýǵa bolady? Eshteńe de. Endi osy hattyń jazylý jaıyna qys­qa­sha toqtalyp óteıin. Eki my­ńyn­shy jyldardyń basynda «Jas Alashta» bolmys-bitimi erekshe, qaıta týmaıtyn Súgir kúıshiniń shyǵar­ma­shy­ly­ǵy tóńireginde daý-damaı bastalyp ketti. Qazaqtyń aıtysy bite me, osy másele shıyrlanyp bara jat­qan tusta bir kúni Aqseleý aǵa tele­fon shaldy. «Áı, Qalıjan-aý, myna shaldy sharshattyńdar ǵoı túge. Bul gáp qashan toqtaıdy ózi» dedi. «Siz bir úlken sóz aıtpasańyz ál-ázir toqtamaıdy-aý deımin» dege­nim sol edi, «Onda men seniń aty­ńa hat jazaıyn, biraq ony Arqa jaq­tan, basqa adamnyń atynan ber» dedi. Osyǵan kelistik. Bul hat ón­­beıtin daý-damaıdyń saıa­byrsýyna birtalaı sebepker boldy. «Demokratııa aýyzdyqtalsa ǵana demokratııa, al bizdiń demokratııamyz tumyldyryǵy alynǵan qabaǵan ıt sııaqty» dep ózi aıtpaqshy, ol tusta demokratııalyq oılaý deńgeıi búgingideı dárejege jete qoımaǵan (qazir de jetisip turǵany shamaly). Hatty óz atynan bermegen sebebi, álgi daý aıtýshylardyń ishinde syılas áriptes aǵalary da bar edi. Sirá, solardyń da kóńiline qaraǵan bolýy kerek. Hat basqa adamnyń atynan shyqqanymen, odan báribir Aqańnyń qoltańbasy aıqyn sezilip tur edi. Aıtpaǵym, Aqańnyń amanaty týraly. Osy bir hattyń ón boıyndaǵy derek, dáıekpen qosa, kúıdiń bolmysy, eldiń tarıhy jónindegi jaǵdaıattar da aıryqsha den qoıǵyzady. Aqań qan­daı máselege den qoımasyn, jan-jaqty qamtyp, qoparyp jazatyn edi ǵoı. Bul joly da sol daǵ­dy­­synan jańylmaı, az derekke kóp ma­ǵyna syıǵyzyp, eshkimge búı­re­­gi burmastan týra sózin aıtty. Budan burynyraqta Aqań jóninde ja­zylǵan birneshe jarııalanymda bul hat jóninde shet sýyrtpaqtap aıt­qanymmen tolyq mátinin paı­da­lanǵan joq edim. Bul joly amanat­qa qııanat bolmasyn dep tolyq nus­qa­syn jarııalap, az-kem túsinik­te­me jazýdy maqul kórdim.

Árıne, «jańylmaıtyn jaq, súrinbeıtin tuıaq joq», Aqańnan da aǵattyqtar ketýi ábden múmkin ǵoı. Son­dyqtan bul da toqtam pikir emes, ár­kimniń óz ustanymy, kózqarasy, derek-dáıegi, qısyny bolady. Ony da eskerý kerek shyǵar. Súgir kúıshi qaı kezde de eshkimge uqsamaıtyn óz sarynymen ózin aqtap alary sózsiz. Bul saraptama onyń birtýar bolmysyna kóleńke túsire almaıdy. Kezinde Ábikenniń «Qońyryn» da Sákenniń kúıi dep aıtqandar bolǵan. Sondyqtan bul da udaıy ózgeristerge túsip otyratyn pikir bolýy múmkin.

Endi bir jazbasynda Aqań bylaı depti:

«Nurtóre!

Qalı!

«Qarynnyń ashqanynan emes, qadirdiń qashqanynan jazyldy. Balaqtaǵy bıt basqa órledi. Bassyz úıdiń ıti osyraq boldy.

Maqalany qup kórseńder, keshiktirmeı basý kerek.

Oraıy kelmese ókpe joq.

S.Aqseleý.

23.06.99.».

Aqań táýelsizdiktiń alǵashqy tu­­synda halqymyzdyń rýhanı bolmys-bitimi týrasynda kóp tol­ǵanystarǵa baryp, óz pikirin ǵa­ja­ıyp derek-dáıektermen taldap, birtutas maqalalar shoǵyryn ja­rııalady. Sonyń bir saǵasy re­tin­de ulttyq arnalardyń, jalpy Qazaqstanǵa taraıtyn reseılik, so­ny­men qatar basqa elderdiń ar­na­­la­ryndaǵy júgensizdik týraly kún-tún otyryp zerttegen ana­lı­tıka­lyq maqalalardy aıtýǵa bolady. Qaısybir jyly «Almaty aqsha­my­nyń» 25 jyldyǵyna Astanadan arnaıy kelip, bas redaktorlar jınal­ǵan sol jıynda osy másele tóńi­reginde aıryqsha tebirenip sóı­le­geni de este. Sonshalyqty ba­ıybyna jetip, tereń zerttelgen tele­­arnadaǵy jaǵa ustatar sum­dyq­tar, kóptegen keleńsizdikter jó­­nin­degi onyń ozyq pikirleri sol tus­ta bizge rýhanı baǵdarlama, ba­ǵyt-baǵdar bolǵany anyq edi. Eger ja­ńyl­masam, Aqań jazbasyndaǵy ótinish osy taqyryptaǵy maqalanyń jaıy bolsa kerek. Deıturǵanmen de, bul má­seleniń de búginde sheshimin taýyp ket­keni shamaly. Másele báribir qaldy.

Jalpy, Aqań deńgeıindegi tulǵa­lar ómirine dendep engen saıyn onyń ózge qyrynan jarqyrap ashy­la bereri sózsiz. Ustaz jóninde ja­zyl­ǵan ár kez­degi oı-tolǵan­ys­­ta­ry­myzda onyń aı­ryqsha biti­min beder­leýge, tanýǵa birshama qadam da jasaldy. Olar – qazyna. Arshyp al da eldiń ıgiligine paıda­lan. Sebebi olardyń oı-tol­ǵa­nys­tary, kótergen máseleleri qaı kezde de mańyzdy, mazmundy. Hal­qy­­myzdyń rýhanı-mádenı tegin, tóltýma bolmysyn tarıh tereńinen arshyp alyp, shynaıy zerdelep, qolymyzǵa ustatyp ketken mundaı kemeńgerlerdiń keńesine árdaıym qulaq túrip, ony basshylyqqa alyp otyrý paryz, mindet. Bizdiń «Alma­ty aqshamynyń» «Tulǵataný» aıda­ry­nyń da áý bastaǵy qasıetti mindeti osy jáne ony úzdiksiz jalǵastyra beredi.

Qazaqqa úsh Aqańdy – Ahmet (Baı­tursynuly), Ahmet (Jubanov), Aqseleýdi (Seıdimbekti) bergen HH ǵasyrǵa myń taǵzym! Búgingi essiz­deý, kesirli qoǵamnyń kózimen qarasaq, osylar bolmaǵanda biz rýha­nı músápirliktiń qursaýynda qalǵa­ny­myz qalǵan eken.

 

Qalı SÁRSENBAI

Sońǵy jańalyqtar

Basylym basshylary - Támımdar SAFIEV (1892-?)

Basylym basshylary • Búgin, 11:28

Elordada Úsh arysqa eskertkish ornatyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:14

Almaty álemdik qalalar qataryna qosylady

Aımaqtar • Búgin, 10:57

Atyraýlyqtar taǵy da úzdikter qatarynda

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Táýelsizdik – tuǵyrym

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Arhıv ǵımaratyna eskertkish taqta ornatyldy

Rýhanııat • 13 Jeltoqsan, 2019

Jas otbasylar baspanaly boldy

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Almatynyń karateshileri qarsylas shydatpady

Sport • 13 Jeltoqsan, 2019

Uqsas jańalyqtar