Rýhanııat • 25 Qarasha, 2019

«Tarıhymyz úshin tabylǵan ár qujat altynmen para-par»

54 retkórsetildi

Jaqynda respýblıkalyq «Shetel arhıvteri men qorlaryndaǵy Uly dalanyń tarıhyna jáne mádenıetine qatysty arheografıkalyq jumystar» atty joba sheńberinde ǵalymdar men arhıv qyzmetkerleriniń toby Tatarstan astanasyndaǵy arhıvter qorlarynda aıǵa jýyq jumys istep oraldy. Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Ǵalııa Shotanova jetekshilik etken toptyń quramynda belgili tarıhshy, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Búrkitbaı Aıaǵanmen birge Qostanaı oblystyq aqparattandyrý, memlekettik qyzmet kórsetý jáne arhıvter basqarmasynyń arhıv jumysy jáne ádistemesi bóliminiń basshysy Saltanat Tashanova da bolǵan edi. Onymen bizdiń tilshimiz oljaly sapar týraly áńgime órbitti.

– Saltanat Nurtasqyzy, jalpy biz áńgime bastamaı turyp-aq oqyr­ma­ny­myz sapar  sebebin sezgendeı dep bile­min. Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazar­baev ózi­niń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqa­lasynyń jalǵasy bolyp tabylatyn «Uly dalanyń jeti qyry» degen ma­qa­­lasynda qadaý-qadaý 6 jobany jú­zege asyrý kerektigin nyqtaǵan bola­­tyn. Elbasy aıtqan jobanyń biri jeti jyl­ǵa laıyqtalǵan «Arhıv – 2025» jobasy edi ǵoı. Bul jumys qalaı jalǵasyp keledi?

– Iá, sapardyń túpki sebebi de, maq­saty da Elbasy maqalasynan týyndaı­dy. Elbasy Nursultan Nazarbaev maqa­lasynda ózi jas urpaqtyń týǵan elge, ata-babamyz muraǵa qaldyrǵan keń-baıtaq jer­ge degen patrıottyq sezimdi tárbıeleý maqsatyn qoıady ǵoı. Al «óziniń tegin, túp-tamyryn, tarıhyn umytqan urpaq ózin bolashaqta eń basty qundylyqtarymyzǵa ıe ekenin sezine ala ma, joq pa?» degen su­raq zııaly qoǵamdy oılandyrady. Bizdiń tarıhymyzǵa baılanysty kóptegen derek ózge elderdegi arhıv qorlarynda jatqany belgili. Sondyqtan Nursultan Ábishuly «ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn barlyq otandyq jáne sheteldik muraǵattar dúnıesine eleý­li irgeli zertteýler júrgizý úshin» «Arhıv – 25» jobasynyń iske qosylýy qajettigin aıtqan bolatyn. Tarıhymyzdy túgendeýde arhıvtik qujattardyń orny erekshe.

Qazaqstan Respýblıkasynyń «Ult­tyq arhıv qorlary men arhıvter týraly» za­ń­ynda da tarıhı muralardy Qazaqstannan tys jerlerdegi arhıvterden qazyp alyp, onyń kóshirmesin elge ákelý isine basym­dyq berilgen edi. Elbasy bul týraly oıdy «Tarıh tolqynyndaǵy halyq» kitabynda da aıtqany belgili. 2000 jyldardyń basynda tarıhshylardyń, arhıv mamandarynyń Iran, Úndistan, Túr­kııa, Qytaı, Reseı, Ulybrıtanııa, Ger­manııa, Mysyr jáne О́zbekstan elderine memlekettik deńgeıdegi ekspedısııa uıym­dastyrǵany belgili. Kóptegen qun­dy jádiger Otanymyzǵa qaıtyp oral­dy. Degenmen barlyq eldegi arhıv qor­lary túgel qaraldy, materıaldar túgel keldi dep aıta almaımyz. Joǵymyzdy tú­gen­deý úshin tarıhshylar men arhıv qyz­metkerleriniń mańdaı terin tógetin jumystary jetkilikti. Sondyqtan «Uly dala­nyń jeti qyry» maqalasynan bastaý alǵan bul sapar burynǵy jumystardyń jal­ǵasy hám jańǵyryǵy dep bilgenimiz abzal.

Sońǵy eki jylda quramynda tarıhshy ǵalym­dar jáne arhıv qyzmetkerleri bar ǵylymı ekspedısııalar shetel arhıvterine belgili joba boıynsha shyǵyp keledi. Bıyl ekspedısııalar Reseıdiń Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Omby, Orynbor, Astra­han qalalary men Túrkııa jáne Iranǵa bardy. Jaqynda ǵana bir ekspedı­sııa Vengrııadan oraldy. Olardyń quramyna tarıhshy ǵalymdarmen qatar Memlekettik jáne Ulttyq ortalyq arhıvter qyzmetkerleri kirdi. Tek Tatarstanǵa barǵan osy ekspedı­sııa­nyń quramyna óziniń ókilin qosýǵa óńirler arasynan Qostanaı memlekettik arhıvine ǵana mursat berdi. О́ıtkeni bizdiń Qostanaı oblysy Tatarstan Respýb­lıkasynyń memlekettik arhıvimen buryn­nan iskerlik, áriptestik qarym-qatynas ornat­qan. Ekinshiden, shekaradaǵy oblys bolǵandyqtan Reseıdiń irgeles oblystarymen qatar, Qazanmen de tarıhı baılanysymyzdyń izi saırap jatyr.

– Ekspedısııalyq top múshelerin Qa­zan qalasyndaǵy arhıvterde qan­daı máse­leler boıynsha qujattar qyzyq­tyrdy?

– Halqymyz ben memlekettiń tarıhy úshin kez kelgen qolǵa túsken tarıhı qujat altynmen para-par emes pe? Qazan qalasy HVII-HIH ǵasyrlarda saıa­sı, bilim men mádenıettiń iri ortalyǵy boldy. Qazaq dalasyndaǵy bilim berý, aǵartý jumystarynda jáne din taratýda Qazan qalasynyń mańyzy úlken bol­ǵanyn tarıhtan bilemiz. Bizdi qazaq je­rine qatysty saıası-áleýmettik, saý­da-ekonomıkalyq, mádenı qarym-qaty­nas­tarynyń, damýynyń jáne Reseı ımperııasy din saıasatynyń tarıhyna qatysty qujattar qyzyqtyrdy. Tatarstannyń arhıv qorlarynan kóp dúnıemizdi tabarymyzǵa senimimiz zor boldy. Bizdiń arheografııalyq ekspedısııa músheleri 20 kún boıy Qa­zan qalasyndaǵy arhıvtik qorlar men ki­tap­hanada otyryp, tarıhı qujattardy súzgiden ótkizgendeı izdestirdi. Jumys­tyń al­ǵashqy kúnderin Tatarstan Respýblı­kasynyń memlekettik arhıvi qorynyń jáne Qazan ýnıversıtetiniń Lobachevskıı atyndaǵy kitaphanasyndaǵy tarıhı qujattar katalogyn qaraýdan bastadyq.

– Sonymen tapqan oljalaryńyz qandaı?

– Osynsha kún kóz maıymyzdy taýys­qanda oljamyz bar ekendigin de qýana aıtar edim. Barlyǵy 1700 bet bolatyn dú­nıe ákeldik. Onyń ishinde Tatarstan mem­lekettik arhıviniń saqtaý qoryndaǵy 54 birlikten, Qazan ýnıversıtetiniń Loba­chevskıı atyndaǵy kitaphanasynyń sırek qoljazbalar men kitaptar qorynan 3 bir­likten tapqan 791 paraq qujaty tike­leı ózimniń taýyp ákelgenim. Tapqan qujattarymyzdyń mazmunyna qatysty aı­tar bolsaq, árıne qyzyqty materıaldar bar. Mysaly, Qazan ýnıversıtetiniń kitap­hanasyndaǵy sırek qoljazbalar men kitaptar qorynan II Ekaterına pat­shaıymnyń 1789 jyly qyrǵyz-qaısaq ordasynyń bodandyqqa adaldyǵy úshin bergen alǵysyn, II Ekaterına pat­shaıymnyń 1771 jyly 17 qańtarda Nu­raly hanǵa qalmaqtardyń narazylyq bas kóterýine jol bermeý týraly jazǵan hat-habarlamasyn, 1829 jyldyń 29 mamyrynda Orynbor general-gýbernatorynyń Jantóre Jáńgirov sultanǵa alǵys hatyn taptyq. Tatarstannyń memlekettik arhıvinen qazaq tarıhyna belgisiz qu­jattar tabylyp, onyń kóshirmesi alyndy. Mysaly, onyń ishinde Altyn Orda hany Mahmýdtyń Osman ımperııasynyń sul­tany Fatıh Mehmedke jazǵan hatyn erekshe aıtar edim. Onda ol han taǵyna otyrǵanyn habarlap jáne kerýen saý­dasyn retke keltirip, tatý kórshilik qatynasty jalǵastyrýdy usynady. Tabylǵan qujattardyń mańyzy olardyń tarıhı oqıǵalarǵa, handarymyz ben batyrlarymyz tarıhyna janama aıǵaq, tarıhı shyndyqty baıyta túsetindiginde dep bilemiz. Taǵy bir qujat bizdiń nazarymyzǵa birden ilikti. 1-shi qorda Qazan gýbernatorynyń kanselıarııasy: Qazan jandarm basqarmasy bastyǵynyń jyl saıyn qazaq dalasyna qazaq bala­larynyń saýatyn ashý úshin olardy oqy­týǵa jiberiletin musylman medresesi tárbıelenýshileri týraly habary. Onda Qazan jandarm basqarmasy bastyǵynyń tatar balalarynyń qazaq tilinde oqýy jáne qazaq tilindegi basylymdar týraly baıandaǵan jazbasy bar. Qazan oqý okrýginiń qamqorshysy degen 92-shi qor­da qyzyqty málimetter kezdesedi. 1876 jyly 27 mamyrda Orynbor gımna­zııasynyń pansıonerleri qyrǵyzdar (qazaqtar) Aldııarov pen Chývakovqa Qazan veterınarlyq ınstıtýtynda stıpen­dııa taǵaıyndaý týraly buıryqtyń qol­jazba mátini saqtalǵan. Sonymen qatar Astrahan áskerı gýbernatorynyń qyrǵyz (qazaq) turǵyndardy salystyrmaly túrde gımnazııaǵa alý týraly jazǵan mátini bar eken. 1844 jyly 31 sáýirde Jáńgir han Bókeev­tiń musylman zańtaný basylymyn shy­ǵarý jónindegi ótinishin jetkizgen habarlamasyn da aldyq.

– О́tken ǵasyrdyń basynda Qazan qalasyndaǵy baspalardan qazaq aqyn­darynyń kitaptary shyǵyp turǵany belgili. Bul oraıda ne kezdesti?

– Iá, Qazan qalasynyń ótken ǵa­syr­larda halqymyz rýhanııatyna, áde­bıetine áser-yqpaly tıgeni ras. Qazan ýnıversıtetiniń Lobachevskıı atyndaǵy kitap­hanasynyń sırek qoljazbalar jáne kitaptar qorynda qazaq halqynyń ma­qal-mátelderin, ańyzdary men ánderin, er­tegilerin, qazaqtardyń salt-dástúrleri, rı­týaldyq salttaryn taptym. Ony ýa­qytynda jınatqan-aý dep oıladym. Ár­kimniń ótkizgeni baıqalady. Buryn zert­teýshiler qaraǵan bolýy kerek, arab grafıkasymen jazylǵan qoljazbalar orys jáne tatar tilderine aýdarylypty. Onyń bireýinde ǵana 1878 jyly ja­zylǵandyǵy bar, qalǵandarynda datasy qoıylmaǵan. Sosyn Mirjaqyp Dýlatovtyń Ýfa qalasynda 1910 jyly basylyp shyqqan «Oıan, qazaq!» kitabynyń aýdarmasy týraly stattyq keńesshi Smır­nov degenniń baıandamasy, baspa isi jó­nindegi Qazan ýaqytsha komıtetiniń múshesi N.F.Katanovtyń M.Dýlatov kitabynyń zııany men oǵan tyıym salý týraly jazbalary búgingi zertteýshiler úshin de, jalpy jurtshylyq úshin de qyzyqty dúnıe dep oılaımyn. Biraq tabýyn tapsam da, qarjyǵa baılanysty qujattar kóshirmesin ala almadyq.

– Qujattar qaraýda, tabýda jáne onyń kóshirmesin alýda belgili bir qıyn­dyqtar boldy ma?

– Qıyndyqtar bolmaı qalǵan joq. Aldymen arhıvterdegi bizdiń halqymyz tarıhyna qatysty HIII ǵasyrdan HH ǵasyrdyń basyna deıingi materıaldardyń deni arab qarpimen jazylǵandyqtan, oǵan bizdiń tisimiz batpady. Bizdiń ekspedı­sııa músheleriniń aldyna tek buryn tabyl­maǵan, kóshirmesi alynbaǵan, beımálim bolyp kelgen qujattardy tabý men onyń kóshirmesin alý mindeti qoıyldy. Biz saparǵa shyǵar aldynda qolda ne bar, ne joq degen máseleni baıyptap alǵanbyz. R.Súleımenov atyndaǵy Memlekettik arhıvter qory, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyndaǵy Tatar­stannan halqymyzdyń tarıhy men mádenıeti tarıhyna qatysty buryn áke­lingen materıaldar talqylandy, tekserildi. Sonymen qatar «Istorııa Kazahstana v zarýbejnyh arhıvah (HVIII-HH vv.)» atty aqparattyq anyqtamanyń VI tomynda Tatarstannan ákelingen qu­jattar tizimi berilgen, ony da nazarǵa al­dyq. Sondyqtan aldymyzdan shyqqan mate­rıaldyń barlyǵyn birdeı shetinen ala bergen joqpyz.

– Úlken is bitirip qaıtqan ekensizder. Endi  ákelgen qujattardyń aldaǵy jaǵ­daıy ne bolady?

– Kelesi jyldan bastap ákelgen qujat kóshirmeleri óńdeýden ótedi. Memlekettik komıssııa barlyǵyn qabyldap, bolashaqta sıfrlanǵan bir tizimge ótedi. Bolashaqta memlekettik jáne ulttyq arhıvterden kez kelgen zertteýshi eshqaıda shyqpaı-aq, tarıhı qujattardy taýyp paıdalanady. Tarıhymyz solaı túgendene beredi.

 

Áńgimelesken

Názıra JÁRIMBET,

«Egemen Qazaqstan»

 

QOSTANAI

 

Sońǵy jańalyqtar

Kúlki kerýeni № 20

Rýhanııat • Keshe

Haliń qalaı, Qostanaı?

Aımaqtar • Keshe

«Iokerıtten» jeńildi

Hokkeı • Keshe

Qazaqstan tórtinshi topta

Fýtbol • Keshe

Pedagogterge paıdaly shara

Rýhanııat • Keshe

Onlaın-oqyrman

Tehnologııa • Keshe

Sý basý qaýpi joq

Qoǵam • Keshe

Baspanaly bolyp, baqytqa bólendi

Baǵdarlamalar • Keshe

Ábishtanýdyń áz álipbıi

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar