Tehnologııa • 25 Qarasha, 2019

Qoıdy kompıýtermen baǵady – Túrkistandyq shopandar mal jaıýdyń jańa tásiline kóshti

837 retkórsetildi

Sonaý yqylym zamannan beri tórt túlik mal baǵyp, odan nesibe taýyp kelemiz. Úıirdegi jylqy, tabyndaǵy qara mal men túıe, otardaǵy qoı baılyq kózi sanalady. Ras, mal baǵý – mehnaty kóp kásip. Sońǵy kezde «Mal jaıylymy tary­lyp barady. Jem-shóp daıyndaý da ońaı sharýa emes. Qara malǵa kútim jasaıtyn baq­­tashy, sıyr saýatyn saýynshy, qoı baǵatyn qoıshy tabylmaıdy» degen pikir­lerdi jıi estip te júrmiz. Jastar bul salaǵa barýdan nege qashqaqtaıdy? Aýyl­daǵy aǵaıynnyń jankeshti jumysyn jeńildetetin qandaı jaǵdaı bar? Bul rette ǵalym­dar mal baqqan sharýalarǵa qandaı kómek bere alady? Ber­gende qandaı?! IT teh­nologııa arqyly «aqyldy ferma» aýylǵa keldi. Sonymen, sıyrdy robot saýa­tyn boldy. Qoıshylar endi ýaq maldy kompıýtermen baǵady dese, nana­syz ba?

Ol da ras eken. Biz buǵan Otyrar aýda­nyndaǵy Shámshi aýyldyq okrýgine qaras­ty Bestorańǵyl eldi mekenindegi shopandar áýletiniń jumysymen tanysqanda kýá boldyq. Qoı ósirýshiler meken etetin ju­myrt­qadaı appaq úıdiń aldynda kún sáýlesinen qýat alatyn qondyrǵy or­natylǵan. Árirekte jel generatory men­mundalaıdy. Demek, shopandar tabıǵı qos qýat kózinen alynatyn energııany tu­ty­nady degen sóz. Al jyljymaly-qu­ras­tyrmaly shopan úıi odan da shaǵyn. Munda bir otbasy turady. Aýmaǵy 45 shar­shy metrdi quraıtyn turǵynjaıda eki jatyn bólme, as bólme, jýynatyn jáne sanıtarlyq torap ornalasqan. Kıiz úıge uqsas qurastyrmaly jaıda qoıdy qoldan uryqtandyrý úderisi júzege asyrylady. Qys mezgilinde 500 qoıǵa baspana bolady. Jazda bastyrma retinde paıdalanýǵa qolaıly. Jasyl syrmen boıalǵan temir qorshaýdyń da qyzmeti san alýan. Al­dymen qoıdyń salmaǵyn ólsheıdi. Mal­dy suryptaýǵa septigin tıgizedi. Qoı qyr­­­qymyn sapaly ótkizýge múmkindik beredi. Torqany taılap, júkterdi tasy­maldaýdy jeńildetedi. Osylaısha keleshekte Túrkistan oblysynyń shopandary qoı baǵýdyń jańa tásiline kó­shetin bolady. Bul jańa jobalar óńir sharýalaryna «Qoı sharýashylyǵyndaǵy modeldi ferma» atty semınar-keńeste tanystyryldy. Semınardy «Ońtústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS-niń bas dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylym­darynyń doktory N.Ájimetov júr­­gizip otyrdy. Basqosýda «Qazaq mal shar­ýa­shylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǴZI» JShS fılıaly Q.Medeýbekov atyn­daǵy qoı sharýashylyǵy ınstı­tý­tynyń bólim meńgerýshisi T.Kenjebaev, «Agroınjınerııa ǵylymı óndiristik orta­lyǵy» JShS kommersııalyq bóliminiń meń­gerýshisi Q.Kúder, «Ońtústik-Ba­tys­­ mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵy­ly­­mı-zertteý ınstıtýty» JShS bas dı­rek­­­torynyń orynbasary, professor J.Par­ja­nov jáne basqalar óz oılaryn ortaǵa saldy.

Jalpy semınardyń basty maqsaty – qoı sharýashylyǵyndaǵy modeldi fermalar negizinde óndiristiń tehnologııalyq pro­sesterin avtomattandyrý boıynsha transfertteý jáne beıimdeý. Qazirgi ýa­qytta respýblıkada osy sala boıynsha kóptegen usaq fermerlik jáne sharýa qojalyqtary qurylǵan jáne mal sha­rýashylyǵy ónimderiniń 70% -y jeke sharýa qojalyqtarynda óndiriledi.

Osylaısha órkenıet jetistigin eń birinshi atalǵan aýdandaǵy «Syzdyq­be­kov» sharýa qojalyǵy sezinip otyr. Qo­ja­lyq «Ońtústik-Batys mal jáne ósim­dik sharýashylyǵy ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń» bazasyndaǵy sharýa­shylyqqa aınalǵan. «Aqyldy fer­ma» joba­sy boıynsha qoıshy aýylda barlyq jaǵdaı jasalǵan. Mal sýarý jumysy avtomattandyrylǵan. Shopandar otardan adassa, dron ushyryp túligin tez tabady. Al sanaq kezinde paıdalanatyn arnaıy ska­ner syrǵalanǵan 500 qoıdy bir mezet­te sanap beredi. Elektrondy júıe joǵal­ǵan maldy naqty anyqtaı alady. Tipti tórt túliktiń qońy men jasyna deıin belgileıdi.

– Ǵylymnyń jetistikterinsiz aýyl shaýa­shylyǵy alǵa baspaıdy, – deıdi «Syz­dyqbekov» sharýa qojalyǵynyń tóra­ǵasy Ábdimájıt Syzdyqbekov. – Biz­ge jalpy 18 mıllıon teńgeniń qu­ral-jabdyqtary men saımandary usy­nylyp otyr. Munyń barlyǵy mal sharýa­shy­lyǵymen aınalysatyn aǵaıynnyń jumy­syn edáýir jeńildetedi. Keleshekte ǵalymdarmen tyǵyz baılanysta jumys isteýdi jalǵastyra beremiz.

Munda 400 túıe, 350 jylqy, 7 myńǵa jýyq ýaq mal bar. 500 gektar jaıylym jer men 650 sharshy metr jyly qo­ra 750 qoıǵa arnalǵan. Desek te, mal sharýa­shylyǵynda ózekti máseleler de bar. Ol jyl saıyn qunary ketip, sapasy tómendep bara jatqan jaıylym alqaby. О́tken ǵasyrda ǵana 100 qoıdan 150 qozy alatyn sharýalardyń qazirgi kórsetkishi 85-90 paıyzdy quraıdy. Sharýalardyń aıtýynsha, mal basyn kóbeıtýge jaıylym jer jetispeıdi.

Elimiz boıynsha 180 mln gektar jaıy­lym bar. Onyń 7,4 mln gektary shabyndyq. Ǵalymdar shopandardy aýys­paly jaıylymǵa úıretý kerektigin aıtady. Osy maqsatta jaıylym jer qor­shalyp, túrli tabıǵı shóp ósiretin «Zamanaýı jaılaý» jobasy qolǵa alynýda. О́tken jyly «Ońtústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS Báıdibek aýdanynda jaıylymdardy maqsatty paıdalanýdy rettegen edi. Bıyl Otyrar aýdanynda qyzý jumys júrip jatyr. Ǵalymdardyń jobasy negizinde 40 gektar jer qorshalyp, onda túrli tabıǵı shópter egiledi. Tórt túlik azyqtan qınalǵanda sol jerge kirgiziledi. Munda shlanga ar­qyly sý jetkizilgen. Tipti qoıshynyń shuǵyl sharýasy shyqqanda tórt túlikti qor­shalǵan jaılaýda qaldyryp kete beredi. Osyndaı bir qoraǵa 18 mln teńgeniń aýylsharýashylyq qural-jab­dyqtary berilýde.

– Bul ınstıtýttyń bıýdjetine beril­gen aqsha. Atalǵan qojalyq bizdiń ıns­tıtýttyń bazalyq sharýashylyǵy bolady. Sebebi bul sharýashylyqta qoıdyń barlyq túri, túıe jáne jylqy bar, – deıdi Jánibek Parjanov. – Instıtýttyń jabdyqtary osy qojalyqtarǵa qalady. Sharýalar mamandarǵa tek bazany usynyp, zertteý jumystaryn júrgizýge jaǵdaı jasaıdy.

Osy semınarda jańa jyljymaly jedel qoı uryqtandyrý beketi tanystyryldy. «Bul nysan qashyrym kezinde jumys isteıtin mamandarǵa óte yńǵaıly. Jyljymaly beketti jylyna bir mezgil ǵana emes, jyl on eki aı kommersııalyq maqsatta paıdalanýǵa bolady», deıdi mamandar.

 

Serikqalı JEKSENBAEV,

jýrnalıst

 

Túrkistan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Kúlki kerýeni № 20

Rýhanııat • Keshe

Haliń qalaı, Qostanaı?

Aımaqtar • Keshe

«Iokerıtten» jeńildi

Hokkeı • Keshe

Qazaqstan tórtinshi topta

Fýtbol • Keshe

Pedagogterge paıdaly shara

Rýhanııat • Keshe

Onlaın-oqyrman

Tehnologııa • Keshe

Sý basý qaýpi joq

Qoǵam • Keshe

Baspanaly bolyp, baqytqa bólendi

Baǵdarlamalar • Keshe

Ábishtanýdyń áz álipbıi

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar