Qazaqstan • 25 Qarasha, 2019

Iv Leterm: Demokratııanyń basty sharty – jaýapkershilik

39 retkórsetildi

Álem saıasatkerleri men kósh­bas­shy­larynyń, Nobel syı­lyǵy laýreat­tary­nyń basyn qosqan Astana club otyrysy kezinde halyqaralyq saıasattan bólek, elimizdiń de kádesine jaraıtyn tyń ıdeıalar aıtylyp, mańyzdy taqyryptar qozǵaldy. Osy Alqaly jıyn aıasynda Belgııanyń burynǵy premer-mınıstri Iv Letermnen «Egemen Qazaqstan» gazeti atynan eks­klıý­zıvti suhbat alýdyń sáti túsken edi.

– Iv myrza, sizdiń oıyńyz­sha, Astana club sııaqty halyq­aralyq jıyndardyń álemde turaqtylyq ornatýǵa paıdasy men úlesi qandaı? Bizdiń elden qandaı áser aldyńyz?

Men Qazaqstanǵa buǵan deıin bes ret keldim. 2010 jyly Qazaqstan Eýropadaǵy Qaýip­sizdik jáne Yntymaqtastyq Uıy­myna tóraǵalyq etkende alǵash keldim. Iаǵnı, sol kezden­ bastap Qazaqstannyń qalaı damyp jatqanyn óz kózimmen kórip júrmin. Arada 10 jylǵa jýyq ýaqyt ótti, degenmen ózgerister óte kóp. Al mundaı jıyndar, álbette, nátıjeli. О́ıtkeni ja­handyq saıasat, bılik, kúsh qashan da rettilikti qajet etedi. Iá, biraz jyl buryn AQSh, KSRO degen úlken derjavalar bolatyn. Olardyń basqalardan ústemdigi de anyq edi. Al búginde álemdi basqaratyn bir ult, bir el degen túsinik joq. Qazir kópbılikti álemde ómir súremiz. Muny keı kezde tipti bıliksiz dep te ataıdy. О́ıtkeni jahandyq saıasatta árbir memlekettiń ózindik róli bar. Osy oraıda pikir qalyp­tastyrýshylardyń, ıaǵnı kóshbasshylardyń ymyraǵa kele alýy óte mańyzdy. Qazaqstan tez damyp jatqan memleket. Mem­lekettiń áleýmettik-ekono­mı­kalyq órleýin aıtpaǵanda, álem saıasatyndaǵy orny kún sanap nyǵaıyp keledi. Biraq, eń mańyzdysy, onyń jahandyq saıasat pen dıalogta jaýapkershilikti ózine alyp, bitimger bola alýynda. Álemdik saıasatta bedeldi bolý sheshim shyǵaratyn adamdarǵa áser etý degendi bildiredi. Meniń oıymsha, Astana club sheshim qabyldaıtyndarǵa yqpal etýge jaqsy bir múmkindik. Sonymen birge bul eki kún qazaqstandyq saıasatkerlerdiń oıyn bilýge, olardyń jospary men maqsatyn tyńdaýǵa múmkindik beredi. Olar óz oılaryn halyqaralyq deń­geı­­degi ortaǵa usynsa, biz óz keze­gi­mizde óz elderimizge jetkize alamyz. Iаǵnı, bul áriptestik dıalog qurýǵa da berilgen taǵy bir múmkindik. 

– Belgııa kópultty memleket. Bir elde birneshe resmı tilde sóıleıdi. Sizdiń oıy­ńyz­sha, kópetnosty memlekette turaqtylyqtyń kilti nede? Demokratııanyń basty sharty qandaı?

Demokratııanyń bas­ty sharty – jaýapkershilik. Bılik­ti shekten tys paıdalanbaý kerek. Iаǵnı, memlekettik qyz­met­kerlerdiń shekten shyǵýy de­­mo­­kratııany da, etnostar ara­­­syn­­daǵy aýyzbirshilikti de joıa­­dy. Demokratııanyń negizi – bıliktiń durys júrgizilýi.  Jalpy, demokratııanyń túri kóp. Biraq qaısysy bolsyn, eń aldymen, jaýapkershilikti seziný kerek. Úkimet te, halyq ta ózine júktelgen mindetterdi jaýapkershilikpen oryndaýy tıis. Sonymen qatar demokratııa tek erkindik emes, halyqtyń bılik basyndaǵylardan esep ala alýy, tekserýge erki bolýy.  Eger halyq bıliktiń qalaı jumys isteıtinin teksere alsa, demokratııalyq memlekette ómir súrgenin kórsetedi.  Iаǵnı, halyq pen bılik arasynda kelisim men ashyqtyq bolýy kerek.

Kópultty memleket pen din taqyrybyna kelsek, bizdiń zaı­­yr­ly memleket ekenimizdi eskerý kerek. Eger azamattyń ustanymynyń basqalarǵa zııany bolmasa, qalaǵan dindi ustanyp, qalaǵan senimde bolýǵa quqy bar. Belgııada azamattarǵa dinge qatysty tańdaý men erkindik berilgen. Úkimet adamdardyń senimine, qulshylyq qylýyna, dinı merekelerdi toılaýyna shekteý qoımaıdy. О́ıtkeni memleket pen dinniń arasyndaǵy shekarany túsinýimiz kerek. Memleket – beıtarap. Bılikti júzege asyrýda memlekettik qyzmetkerler beıtaraptyqty saqtaýy kerek. Mundaı isterge dinı senimderin aralastyrmaýy tıis. Din men senimdi sheshim qabyldaýda qoldanýǵa bolmaıdy.

Al ulttardyń yntymaǵy týraly aıtsaq, Belgııanyń negizi 1830 jyly qalandy jáne geografııalyq ornalasýy da erekshe. Belgııa qurylǵanda Germanııa, Fransııa, Anglııanyń qolastynda bolǵan ulttardy biriktirýge, pana bolý úshin paıda bolǵandaı. Basqasha aıtqan­da, jasandy memleket. Elde ult­ty qalyptastyrý degen túsi­nik sońǵy eki ǵasyrda ǵana qalyptasty. Bul, árıne, bizge ońaıǵa soqqan joq. Belgııada 2018 jyldyń jeltoqsanyndaǵy saılaýǵa deıin tolyqqandy, júıeli úkimet bolmady. Olar jergilikti, aımaqtyq, toptyq júıede jumys istedi. Belgııa úkimetin qalaı jasaqtaıtynymyz týraly máseleler áli kúnge deıin týyndaıdy. Birneshe ult bolǵan soń, pikirlerdiń de kóp bolýy zańdy. Biraq, eń bastysy, oıymyzdy, pikirimizdi beıbit jolmen túsindirýge, dáleldeýge tyrysamyz. Memlekettegi tynyshtyq pen turaqtylyqtyń negizgi sebebi osynda. Ortaq sheshimge kelý qashan da qıyn. Osyndaı kezderde aldyn ala bekitilgen zań, ıaǵnı konstıtýsııaǵa saı jumys isteýge tyrysamyz. Zańda memlekettegi árbir ulttyń, tildik, aımaqtyq toptardyń sóz bostandyǵy týraly jazylǵan. Ortaq múddege jetý úshin, memlekettegi turaqtylyqqa nuqsan keltirmeýimiz úshin kelisim men kelissózder ǵana tıimdi ekenin túsinip, bir-birimizdi tyńdaýǵa tyrysamyz.

– Qazaqstannyń halyq­ara­lyq saıasattaǵy bedeli týraly ne aıtasyz?

– Qazaqstannyń álemdik sahnada bedeldi memleketke aınalýy, álbette, Nursultan Nazarbaevtyń jetistigi. Tuńǵysh Prezıdenttiń saıasaty eń aldymen memlekettiń ekonomıkasy men áleýetiniń kóterilýine úlken áser etti. Ol ustanǵan saıasattyń jemisi men nátıjesi búgingi tańda halyqtyń paıdasyna jarap otyr. Iаǵnı, N.Nazarbaev tek memlekettiń ishki máselelerine toqtalyp qalmaı, Qazaqstannyń  bedelin álemdik sahnada kóterýge tyrys­ty. Eýropa Odaǵyna kórshiles memlekettermen seriktestik qajet. О́ıtkeni Eýropa Odaǵy  turaqty ortany qalaıdy. Shyndyǵyna kelsek, Eýropa Odaǵy Eýrazııa qurlyǵynyń kishkentaı bóligin ǵana ıemdengen. Anglııadan bastap Japonııaǵa deıin qanshama myqty memleket bar. Reseı, Túrkııa, Qytaıdy esepke almaǵanda Ortalyq Azııadaǵy memleketterdiń róli sheshýshi. Osy turǵyda Eýropa Odaǵyna senimdi seriktes kerek. Al Ortalyq Azııa – Eýropa Odaǵynyń kórshisi. Kórshińmen tatý bolýyń úshin olarmen kelisim júrgize alýyń kerek. Sondyqtan Qazaqstannyń bul rette mysy basym. Qazaqstan halyqaralyq saıasatqa qajetti turaqtylyq, júıelilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz ete aldy.

Azııa men Eýropa arasynda ekonomıkalyq jáne áleýmettik aıyrmashylyq óte kóp. Qazaqstan astanasynda ótken otyrysta sarapshylar Eýrazııa qurlyǵyn jandandyrý taqyrybyn talqylap, Azııa men Eýropa elderiniń arasynda ózara baılanys ornatý máselelerin qarastyrdy. Sizdiń oıyńyzsha eki aımaq arasyndaǵy baılanysty qa­laı arttyrýǵa bolady?

– Eń aldymen, biz ártúrli ekenimizdi moıyndaýymyz kerek. Ár alýandyq – keremet qubylys. Bizdiń tarıhymyz, dástúrimiz ben turmysymyz bir-birine uqsamaıdy. Máselen, Eýropa ıntegrasııalanǵan naryqta ómir súredi, alaıda halqy túrli ult ókilderinen quralǵan, ár etnostyń ózindik dástúri men mádenıeti, tili bar. Qazaqstan úlgisinde aıtsaq, ekonomıka men adam kapıtalynyń damýynda sizdiń el úlken jetistikterge jetti. Bul jaǵdaı aldaǵy jyldarda da jalǵasyn tapsa, jaqyn bolashaqta úlken múmkindikterge jol ashpaq. Tek osy jetistik nátıjeleri barsha halyq arasynda teń dárejede bólinip, ári qaraı turaqty damýyn qadaǵalaý óte mańyzdy. Qazaqstan damý jaǵynan Eýropadaǵy joǵary tabysty elderdiń ókshesin basyp keledi desem artyq aıtpaımyn. Qazir ortasha tabysty elderdiń qatarynda bolǵanymen, damyǵan elder qataryna qosylý múmkindigi óte joǵary. Adam kapıtalynyń damý kórsetkishimen eseptesek, Belgııa úzdik 20-ǵa kirse, Qazaqstan 50 eldiń ishinde bolar. Sondyqtan osy jumysty ári qaraı tabys­ty jalǵastyrý kerek. Ortalyq Azııamen tarıhymyz, dástúrimiz basqa bolǵanymen, kelesi onjyl­dyq­ta múmkindikterimiz birdeı bolmaq.

Al ózge eldiń dástúri men mádenıetin jete bilý úshin saıa­hattaý óte mańyzdy. Qazirdiń ózinde Qazaqstan azamattary, ásirese jastar álemdi erkin sharlap júr. Máselen, Eýropa Odaǵy jastardyń saıahattap, ózge eldiń mádenıetimen, tilimen, dástúrimen tanysýy úshin Erasmus baǵdarlamasyn tanystyrdy. Osylaısha Eýropa Odaǵyna kiretin elderdiń jas­tary bir-birimen aralasyp, turmysyn bilip, dástúri men tiline ashyq boldy. Bul – bir ǵana mysal. Osy sekildi eki aımaq arasynda jastar saıahattap, ózara tájirıbe almasatyn baǵdarlamalardy qolǵa alýǵa bolady. Osy arqyly elder arasynda dostyq qarym-qatynas ornata alamyz. Álem halqy bir-birin tanyp, ekonomıkalyq, áleýmettik nemese mádenı baılanys ornatqan kezde, sol elder arasynda janjal men soǵys bolmaıdy. Qarym-qatynas pen dıalogtyń joqtyǵy – úlken qaýip.

– Al Eýropa Odaǵynyń Ortalyq Azııanyń ózge elderi­men baılanysy qandaı?

– Ortalyq Azııadaǵy kósh­basshy el – Qazaqstan. Aýǵan­stan­dy aıtpaǵanda, Tájikstan men О́zbekstandaǵy jaǵdaıdy az-kem bilemin. Bul elder de belgili bir tájirıbe jınap, Qazaqstannyń damý qarqynyna ilesedi dep seneıik. Máselen, О́zbekstanda jaqsy ózgerister bolyp jatqan sekildi. Degenmen, Qazaqstan Ortalyq Azııa elde­ri­niń arasynda bir qadam alda keledi. Sondyqtan sizdiń el aımaqtaǵy basqa memleketterdiń damýyna úlgi bola alady dep oılaımyn. Jalpy, Qazaqstan kóshbasshylary kórshiles elderge qamqorlyq tanytyp, jol kórsetýge qarsy emes bolar. Al Eýropa Odaǵy úshin Ortalyq Azııamen seriktes bolý óte mańyzdy. Eýropa Odaǵyna ekonomıkalyq damýyn ári qaraı ilgeriletý úshin turaqty ári qaýipsiz orta qajet.

Álemdik saıasat pen ekono­mıkadaǵy bıylǵy eń aıtýly dep qandaı oqıǵalardy aıtar edińiz?

– Meniń oıymsha bıylǵy bas­ty úsh álemdik trend órship kele jatqan saýda soǵysy, qorshaǵan orta men klımattyń ózgerýi, popýlızmniń beleń alýy boldy. AQSh pen Qytaı arasyndaǵy saýda máselesi búkil álemniń nazaryn aýdarǵany sózsiz. Bul másele 2020 jyly sheshimin tabady dep senemin, árıne kóp nárse Tramp myrza men halyqaralyq kóshbasshylardyń qolynda. Al klımattyń ózgerýine keletin bolsaq, tabıǵat pen qorshaǵan ortaǵa adam áreketiniń tolassyz teris áserin joıý úshin uzaǵyraq ýaqyt kerek. Kelesi jyly da tabıǵat resýrstaryn baqylaýsyz qoldaný, aýany las­taý men jer sharynyń jappaı jylynýyn baqylaıtyn bolamyz. Popýlızmdi jeńý de ońaı bolmaı tur, oǵan ýaqyt kerek. Meniń oıymsha, qoǵamda popýlızmniń kóbeıýine baılyqtyń teń úlestirilmeýi, mıgrasııa, qaýipsizdik, demokratııa máseleleri birden-bir sebep bolyp otyr.

Qazaqstan úshin qandaı syn-qaterlerdi atap óter
edi­ńiz?

– Qazaqstan sekildi qarqyndy damyp jatqan el týraly aıt­qan­da, syn-qaterlermen qatar múmkindikterdi qarastyrǵandy jón kóremin. Al ol múmkindikter jetkilikti. Máselen, Qazaqstanda ǵarysh, tabıǵat pen qorshaǵan ortany saqtaýdyń joldary, aýqymdy tabıǵat resýrstary bar, sondaı-aq ol ǵalamshardyń eń beıbit aımaqtarynyń birinde ornalasqan. Sondyqtan syn-qaterler týraly suraqqa jaýap bermes buryn, sheksiz múmkindikterdi alǵa tartqym keledi. Jalpy, Qazaqstan qazir orta tabysty eldermen teńesse, kelesi onjyldyqta damyǵan elder qatarynda bolýy ábden múmkin. Qaterlerge keler bolsam, sizdiń el túrli ult pen din ókilderin biriktirip otyr. Bul jaǵdaıda bılik úshin beıbitshilikti saqtaý túrli taraptardyń oı-pikirine qulaq asyp, barlyǵymen sanasýdy qajet etedi. Qazaqstan da meniń elim sekildi kópultty memleket. Keıde bul synaqtan ótý ońaı bolmaı jatady. Eń aldymen, qazaq bıligi men úkimeti úshin túrli pikirler men usynystarǵa ashyq bolyp, tatý ári beıbit qarym-qatynasty saqtaý mańyzdy. Ekinshiden, Qazaqstan úshin paıdaly qazbalardy óndirý men tabıǵat resýrstaryna táýeldi bolýdan alshaqtap, eldegi óndiristi kúsheıtý kerek. Bul ekonomıkanyń odan ári qarqyndy damýyna alyp keledi. Qazaqstannyń bilim berý salasynda úlken jetistikterge jetkenin bilemiz. Endigi kezekte eldegi ıntellektýaldy múmkindikti qoldaný qajettiligi týyp otyr. Úshinshiden, qaı el úshin bolsyn beıbitshilikti saqtaý máselesi árdaıym kún tártibinde turady. Al beıbit ómir bolmaı, adam kapıtalynyń ósýi men ekonomıkalyq, áleý­mettik damýdy elestetý múmkin emes. Qazaqstan men kórshiles Qyrǵyzstan, Aýǵans­tan, О́zbek­stan elderinde árdaıym  etnostyq nemese dinı qaq­ty­ǵystar qaý­pi bar. Bul sol aımaqtaǵy bar­lyq elderdiń tatýlyǵy men turaq­ty­lyǵy úshin qater bolmaq.

Joǵaryda atap ótken múmkin­dik­terden bólek, osy úsh syn-qaterdi aıtar edim. Alaıda bul qaterlerdiń aldyn alý Qazaqstan úshin qıyn bolmas dep oılaımyn.

Jalpy, Ortalyq Azııada ne bolyp jatqany álem elderi úshin óte qyzyqty. Men Belgııanyń premer-mınıstri bolǵanǵa deıin Qazaqstan týraly aqparattan beıhabar boldym. Sol ýaqyttan beri Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damý qarqyny, saıası belsendiligi men bedeldi halyqaralyq bastamalary, beı­bit­­shilik pen ıadrolyq qarýsyz álem qurýdaǵy áreketteri tań qal­dyrady. Jastar men keler urpaq bul jetistikterdiń jemisin kórip, eldiń odan ári damýyna úles qosady dep esepteımin.  

 

Áńgimeleskender

Merýert BÚRKITBAI,

Svetlana Ǵalymjanqyzy,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Kúlki kerýeni № 20

Rýhanııat • Keshe

Haliń qalaı, Qostanaı?

Aımaqtar • Keshe

«Iokerıtten» jeńildi

Hokkeı • Keshe

Qazaqstan tórtinshi topta

Fýtbol • Keshe

Pedagogterge paıdaly shara

Rýhanııat • Keshe

Onlaın-oqyrman

Tehnologııa • Keshe

Sý basý qaýpi joq

Qoǵam • Keshe

Baspanaly bolyp, baqytqa bólendi

Baǵdarlamalar • Keshe

Ábishtanýdyń áz álipbıi

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar